Vrijdag 09/12/2022

Ierse dichter Seamus Heaney keert terug naar 'zijn aarde'

Van de Ier met de pet tot Bill Clinton: iedereen hield van Seamus Heaney. De dichter van 'alledaagse mirakels' overleed gisteren op 74-jarige leeftijd. Teruggekeerd is hij naar de aarde die hij zo wonderlijk beschreef in zijn gedichten.

Toen de Zweedse Academie hem in 1995 wilde melden dat hij de Nobelprijs Literatuur zou winnen, hebben ze hem moeten zoeken. Een heuse klopjacht werd het, via ambassades die hem uiteindelijk in Griekenland op het spoor kwamen. Wat volgde was een onverstaanbaar telefoongesprek waaruit enkel het woord "happy" viel te distilleren. Pas een week later belde Heaney terug. Doodgemoedereerd had hij eerst zijn wandelvakantie op het Griekse platteland afgerond. Nuchter en aimabel. Het was de dichter ten voeten uit.

Helder, didactisch én met vuur sprak hij over poëzie, Oxford-lecturer in hart en nieren. Zelfs na de toekenning van de Nobelprijs Literatuur rustte de poëet, toneelschrijver, vertaler en essayist niet op zijn lauweren. Ondanks zijn status van grootste Ierse dichter sinds William Butler Yeats - ook bekroond met de Nobelprijs - bleef Heaney de wereld rondreizen. Om er aan een verschroeiend tempo lezingen te geven en poëziefestivals op te luisteren.

Plattelandsjongen

Ongemeen populair was hij. In zijn eentje tekende Heaney voor twee derde van de poëziebundelverkoop van levende dichters in het Verenigd Koninkrijk. Zelfs de voormalige Amerikaanse president Bill Clinton outte zich als Heaney-liefhebber. Zijn poëzie, waarin hij thema's als natuur en platteland, de kindertijd, familieroots én liefde door elkaar husselde, ademde toegankelijkheid. Het zijn gedichten vol "alledaagse mirakels en een levend verleden", zoals de Nobelprijsjury schreef. "Zijn poëzie haalt voor een belangrijk deel haar kracht uit de ongemeen sterk beeldende manier waarop hij herinneringen aan zijn jeugd oproept. Die beelden worden bijna archetypisch", schreef De Morgen-poëziecriticus Paul Demets.

Heaney was en bleef a country boy. Nooit verloochende hij zijn afkomst als jongen van het Noord-Ierse platteland. Down to earth, zo was hij. Geboortegrond was essentieel voor de katholieke en nationalistische Heaney, die later naar Dublin verhuisde. In zijn oeuvre van 13 dichtbundels probeerde hij de ambiguïteit van het 25 jaar aanslepende Noord-Ierse conflict met al zijn bloedvergieten te vatten.

Soms klonk het stellig: "Be advised, my passport's green. No glass of ours was ever raised to toast the Queen." Dan weer liep hij op eieren. Zelden veroordeelde hij het geweld van het IRA, het Ierse republikeinse leger. Hij huiverde ervoor om woordvoerder te worden van de nationalistische beweging. Liever plaatste hij via zijn poëzie het Ierse conflict in een breder historisch perspectief. Hij had trouwens, zo zei hij, "een early warning system, dat me op tijd waarschuwt om terug te keren naar mijn eigen hoofd."

En naar de aarde. In zijn eerste gepubliceerde en beroemde gedicht Digging uit 1966 evoceerde hij zijn vader die aardappelen uitgraaft en zijn grootvader die turf steekt. Heaney is diegene die op zijn beurt spit en graaft, en zo met zijn pen een schepper wordt (zie kader).

Heaney, die al jonge leeftijd beide ouders verloor, groeide op bij zijn oom en tante, waar hij in een "book environment" belandde. Heel snel bleek dat hij een getalenteerde jongen was. Als enige uit het gezin van negen kinderen mocht hij hogere studies aanvatten in Belfast. Hij studeerde er Engelse taal- en letterkunde, wat resulteerde in een glorieuze academische carrière. Eerst nog als leraar en docent aan Queen's en Carysfort College, later 20 jaar lang als gastprofessor aan Harvard, om tussen 1989 en 1994 een Oxfordprofessoraat in de poëzie te torsen.

Toch gaf Heaney vanaf 1972 de voorrang aan zijn literaire oeuvre, nadat hij in 1966 was gedebuteerd met de bundel Death of a Naturalist, waarin zijn jongensjaren centraal stonden.

Vanaf 1975 sloop er een donkerder toon in zijn poëzie. De bundel North riep controverse op vanwege de politieke stellingnames, met gedichten als Funeral Rights die de verdeelde Ierse samenleving op scherp zetten. Heaney werd depressief van het om zich heen slaande geweld en vergeleek Ierland met een vrouw die belaagd werd door het opdringerige Engeland. Veelgeprezen bundels zijn verder Wintering out (1972), Station Island (1984) en Seeing things (1991). Critici omschreven zijn aparte manier van dichten als "Heaneyspeak": "Soms lange staccato-zinnen van volgehouden eenlettergrepige woorden. Dan weer voortkabbelende regels doorspekt met nieuwe woordbouwsels, die nergens vreemd aandoen omdat Heaney de kunst verstaat ons ongemerkt vertrouwd te maken met zijn manier van denken", schreef vertaler Peter Nijmeijer in 2001.

Toch koesterde Heaney ook altijd een zekere lichtheid en luchtigheid. De spanning tussen verbeelding en werkelijkheid vergeleek hij wel eens met trampolinespringen. De trampolinespringer belandt immers even in de wolken om daarna opnieuw op aarde te belanden en nog hoger naar de verbeelding te reiken. "Toch is hij gedoemd uiteindelijk naar de aarde terug te keren en heeft de grond altijd het laatste woord", zegt criticus Nijmeijer. Aarde, steeds weer de aarde.

Eminem

Toch hield Heaney ook de ogen en oren open voor de moderne wereld. Zo verklaarde hij in 2003 dat Eminem dezelfde literaire impact had op zijn generatie als Bob Dylan in de sixties en John Lennon in de seventies. Eminem, zei Heaney, verstrekte een hele generatie jongeren "een stroomstoot", "niet alleen door zijn subversieve houding maar ook door zijn verbale energie'.'

De laatste jaren raakte Heaney fysiek in het sukkelstraatje. In 2006 al kreeg hij een beroerte, een ervaring waarover hij pakkend maar tegelijk nuchter schreef in zijn laatste bundel The Human Chain (2010). Heaney stierf uiteindelijk in een ziekenhuis in Dublin, nadat hij recent weer ziek was geworden. "The death has taken place of Seamus Heaney", liet zijn familie weten.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234