Dinsdag 22/10/2019

Brexit

Iers historicus: “Noord-Ierland is altijd een ongemakkelijk deel van het Verenigd Koninkrijk geweest”

In de Noord-Ierse grensdorpjes zijn mensen bang voor een terugkeer van een harde grens na de brexit. Beeld Pauline Niks

De brexit rakelt een oud trauma op: de deling van Ierland. Historicus Diarmaid Ferriter ergert zich aan de arrogantie in Londen.

Vijfhonderd kilometer lang is-ie. Met 270 grensovergangen. Beginnend in het noorden van het Ierse eiland en meanderend door de groene Ierse heuvels eindigend bij de Ierse zee, in het westen van het eiland. De grens tussen Noord-Ierland en Ierland is al twee jaar lang het struikelblok in de brexitonderhandelingen.

Diarmaid Ferriter (46) is een van de bekendste Ierse historici. Met zijn nieuwste boek De grens. De erfenis van 100 jaar Brits-Ierse politiek mengt hij zich nadrukkelijk in het brexitdebat. Aan de hand van de geschiedenis van de gevoelige grens legt Ferriter uit waarom de Ieren er zo zwaar aan hechten dat die grens onder alle omstandigheden open moet blijven. En spuwt hij zijn gal over hoe de Britse politiek met de grens omgaat. “De arrogantie en minachting in Westminster over deze kwestie is stuitend.”

Lees ook: Lot van ‘verbeterd’ brexitakkoord ligt in handen van de Noord-Ieren

U bent opgegroeid in de jaren 70. Het hoogtepunt van de Troubles, de bloedige jaren van strijd tussen de katholieke terreurbeweging IRA en het Britse leger. Wat voor herinneringen hebt u aan de grens?

Ferriter: “Ik ben in Dublin opgegroeid, slechts een paar uur rijden van Belfast. Maar door de psychologie van de grens tussen Noord-Ierland en Ierland voelde het als het buitenland. We gingen nooit over die grens. Het was er gevaarlijk. En dat gold voor bijna alle Ieren. Een ontzettend pijnlijk hoofdstuk in onze geschiedenis.

“En om dan eind jaren 90 het vredesproces mee te maken: het ontmantelen van de grens. Zo bijzonder. Dat is hier op het Ierse eiland van onschatbaar belang. Alles is sindsdien veranderd.”

U doceert aan de Universiteit van Dublin. Uw studenten zijn van een leeftijd dat ze geen herinneringen meer hebben aan grenscontroles en aan het gewapende conflict.

“Dat klopt. Studenten van 19, 20 jaar dragen niet die psychologische bagage uit het verleden. Dit is de vredesgeneratie. Zij bestuderen nu de geschiedenis als iets uit het verleden, zonder er persoonlijke herinneringen aan te hebben.

“En ik merk dat het voor hen haast niet is voor te stellen dat er tientallen jaren lang, tot eind jaren 90, lange vertragingen waren. Zware beveiliging. Het was een gewelddadige plek, wat je politieke voorkeur ook was.

“En daarom is het zo bizar dat we, na twintig jaar van relatieve rust en vrede, de afgelopen twee jaar weer dagelijks over die grens praten, vanwege de brexit.”

De grens noemt u het probleemkind dat na de scheiding overblijft en waar beide ouders liever geen verantwoording voor willen dragen. Leg uit.

“Noord-Ierland is altijd een ongemakkelijk deel van het Verenigd Koninkrijk geweest, gecreëerd na de Ierse onafhankelijkheid van Groot-Brittannië, honderd jaar geleden. Omdat de Britten het destijds niet met Ierland eens konden worden over een verenigd Ierland aan de ene kant en het beschermen van de rechten van het pro-Britse, protestantse gedeelte van de bevolking aan de andere kant, kwam deze oplossing: een grens tussen Ierland en Noord-Ierland. Op dat moment bedoeld als een tijdelijke oplossing. Groot-Brittannië had honderd jaar geleden liever van heel Ierland af gewild. Het had geen interesse in Noord-Ierland en de verantwoordelijkheid ervoor was ook heel duur. Het moest reageren op de politieke situatie van een eeuw geleden, maar om nu te zeggen dat er een diep sentiment was om Noord-Ierland Brits te houden, niet bepaald.”

Beeld Pauline Niks

“Ondertussen bestond er in Ierland veel woede over dat een stuk land hen was afgenomen. Al was er tegelijkertijd ook geen echte hechte band met de Noord-Ieren: een katholieke Ier kon zich totaal niet identificeren met een protestantse, pro-Britse Noord-Ier.

“En dus viel Noord-Ierland er tussenin. Sindsdien vertrouwen ze in Noord-Ierland Londen niet, maar ook Dublin niet. Zo zijn ze het ongewilde kind geworden.”

U zegt: de grens was altijd een tijdelijke oplossing van de Britten. Waarom?

“Ierland is een ontzettend klein eiland, samen met Noord-Ierland ongeveer 6 miljoen inwoners. Het is onlogisch om op dat eiland twee staten te hebben. Twee economieën – met ieder hun eigen munteenheid. Om daar een grens te hebben die alles verdeelt en bemoeilijkt, is ontzettend onhandig.

“In de jaren 20 van de vorige eeuw dachten ze in Londen dat ze er in Ierland zelf wel uit zouden komen, en dat Noord-Ierland uiteindelijk vanzelf Iers zou worden. Geen enkele Britse premier zat te wachten op dat Noord-Ierse dossier op zijn bureau. Ze hadden wel grotere problemen in Londen.

“Maar het is Ierland, zoals we weten, niet gelukt om het zelf op te lossen. De verhouding verhardde tussen de twee groepen die ideologisch en religieus mijlenver uit elkaar liggen. Er ontstond in de republiek Ierland steeds agressievere retoriek voor een verenigd Ierland. Het Ierse Republikeinse Leger, de IRA, groeide snel en veranderde steeds meer in een gewelddadige beweging, terwijl tegelijkertijd hetzelfde gebeurde onder pro-Britse unionisten. Uiteindelijk is daardoor het conflict geëscaleerd.”

De Goede Vrijdagakkoorden maakten in 1998 een einde aan tientallen jaren van geweld, waarbij zeker 3.500 mensen om het leven kwamen. Dankzij jarenlange onderhandelingen kwamen de regering in Londen, Dublin en Belfast tot een historisch vredesakkoord: Noord-Ierland zou blijven bestaan, de rechten van de pro-Britse unionisten zouden worden beschermd, er zou een regering van nationale eenheid komen in Belfast en tegelijkertijd zouden alle grenscontroles verdwijnen.

Maar plotseling is het weer mogelijk dat de harde grens terugkeert. Nog altijd hangt het doemscenario van een No Deal-brexit boven de markt, een brexit waarbij de Britten zonder akkoord uit de EU crashen. En in dat scenario moet alles wat via Noord-Ierland de grens naar Ierland passeert gecontroleerd worden door nieuwe grenscontroles.

Dat zou toch een historische vergissing zijn om het zover te laten komen?

“Absoluut, al is het zeker niet uit te sluiten. Het cynische is: wat nu in de hele brexitdiscussie het grootste struikelblok is, was totaal geen onderdeel van de campagne in de aanloop naar het referendum in 2016. Niemand had het over die grens. Niemand nam de zorgen erover serieus. Het werd amper gezien als een groot probleem, hooguit als een bijkomstigheid. En veel pro-brexitpolitici wuifden mogelijke problemen weg met de boodschap dat het allemaal wel geregeld zou worden. Zo’n ongelooflijke blunder. En wat een onwetendheid over de geschiedenis!”

U hebt het in uw boek meerdere malen over de Britse arrogantie rond dit grensprobleem. Is dat ook nu het geval?

“Jazeker, het is niet alleen arrogantie, maar zelfs een minachtende arrogantie. Gevoed met nationalistisch sentiment over de rug van de Noord-Ieren en Ieren. De gezichtsbepalende politici in de brexitvleugel doen ongelooflijk neerbuigend over de grenskwestie. Ze zien het, nog steeds, als iets irrelevants. Maar in Noord-Ierland wordt het dagelijks gevoeld. Iedereen daar wil vrede, en de terugkeer van een harde grens zou voor veel problemen kunnen zorgen. Dit probleem afschilderen als iets onbelangrijks vind ik totaal onverantwoord.

“En het is niet toevallig dat de relatie tussen Ierland en Groot-Brittannië onder grote druk staat. Na het Goede Vrijdagakkoord was de relatie op zijn best, nu is die erg slecht. Ierse politici krijgen het verwijt dat ze het grensprobleem expres overdrijven om zo hun ongenoegen te uiten over de brexit. Maar als je dat zegt, snap je weinig van de geschiedenis.

“De vrede is er gekomen vanwege vertrouwen. En al deze verwijten, vooral uit brexithoek, verminderen dat vertrouwen en dat is gevaarlijk. Dat brengt oude spanningen en sentimenten naar boven.”

Maar stel dat er uiteindelijk weer grenscontroles komen op het Ierse eiland, denkt u dat het geweld dan weer kan oplaaien?

“Ja. En dat is echt geen bangmakerij. De grens trekt geweld aan, dat is iets wat de geschiedenis ons geleerd heeft. Het is zo’n gevoelig symbool voor hen die tegen die grens zijn. Denk daarbij aan ondergrondse groepen die zijn voortgekomen uit de IRA en nog altijd actief zijn, zij het nauwelijks zichtbaar. Zij zullen elke vorm van grenscontroles zien als het destabiliseren van de rust die er nu heerst. We hebben het gezien in Derry (Noord-Ierse grensstad), waar enkele weken geleden een autobom afging. Opgeëist door de New IRA. Voor hen die de intentie hebben om de oude spanningen weer nieuw leven in te blazen, is een harde grens voldoende aanleiding.

“Daarnaast is de vrede in deze regio echt nog steeds iets fragiels. We hebben het hier over eeuwen vol wantrouwen tussen katholieken en protestanten, unionisten en nationalisten. De relatieve rust die er nu heerst is piepjong, bestaat pas twintig jaar. Er is een manier gevonden om de verschillen te accepteren en een vorm van tolerantie tussen beide groepen te ontwikkelen. Maar er is heel weinig voor nodig om dat te ontwrichten. Daarom is de bezorgdheid in Dublin en ook in de grensregio zo groot. En terecht. Alleen zijn ze daar in Londen veel te weinig van doordrongen. Er is veel te weinig waardering voor de impact op het Goede Vrijdagakkoord.

“De Europese Unie was toen niet direct betrokken bij het akkoord, maar heeft erna veel geld geïnvesteerd in het vredesproces. Dat heeft zeker bijgedragen aan de stabiliteit die er nu is.”

Diarmaid Ferriter. Beeld Kathrin Baumbach

Ziet u het gebeuren, een verenigd Ierland? Als de Britten Noord-Ierland zo weinig interesseert, is dat toch een mooie oplossing?

“De brexit heeft een verenigd Ierland zeker waarschijnlijker gemaakt, het is hoe dan ook logischer voor de handel, als de Britten straks geen deel meer uitmaken van de EU. Er komen op de een of andere manier handelsbarrières, hoe de brexit er ook uit komt te zien.

“Maar tegelijk is het niet zomaar geregeld. Er kleven heel veel problemen aan. Sinn Féin, de grootste pro-Ierse en katholieke partij in Noord-Ierland, pleit voor een referendum over een verenigd Ierland in het geval van een No Deal-brexit. Zij zijn woedend over wat er nu vanwege de brexit gebeurt. En Sinn Féin weet: demografisch gezien verandert Noord-Ierland in rap tempo. Het zal een kwestie van een paar jaar zijn voordat er meer – pro-Ierse – katholieken in Noord-Ierland wonen dan protestanten.

“Maar stel dat er een referendum komt en een meerderheid van de Noord-Ieren stemt vóór aansluiting bij Ierland. Wat gebeurt er dan met de minderheid van unionisten? Moeten zij dan hun Britse paspoort inleveren? En hoe wordt hun stem dan vertegenwoordigd, in Dublin?

“Dat zijn allemaal zeer ingrijpende aanpassingen. Een referendum is makkelijk te organiseren, maar de weg naar een verenigd Ierland zul je voorzichtig en langzaam moeten bewandelen. Vandaar dat de grote politieke partijen in Dublin tot nu toe heel terughoudend hebben gereageerd op deze optie.

“Al moet mij toch van het hart: dat we hierover praten laat zien hoe de brexit de eenheid van het Verenigd Koninkrijk onder druk heeft gezet. Want niet alleen in Noord-Ierland, ook in Schotland zijn ze het totaal oneens met de brexit. Beide regio’s stemden in meerderheid tegen de brexit en worden nu tegen hun wil de EU uit gesleurd. De keuze om de EU te verlaten kan op termijn echt zorgen voor het einde van het Verenigd Koninkrijk zoals we het nu kennen.” 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234