Vrijdag 04/12/2020

Iedereen wist van menselijke tijdbom Amri

Anis Amri kon worden gestopt lang voor hij op de Berlijnse kerstmarkt zijn dodelijke aanslag pleegde. Met alle bekende onderzoekselementen kan men zich enkel afvragen waarom dat niet is gebeurd. Maarten Rabaey

'Mijn broeder, alles in orde, insjallah. Ik ben nu in de wagen. Bid voor mij, broeder. Bid voor mij." Het is 19 december, bijna acht uur 's avonds. Enkele minuten voor hij met een vrachtwagen dood en vernieling zaait op de Berlijnse kerstmarkt, stuurt Anis Amri nog dit bericht naar een bekende, die inmiddels is opgepakt op verdenking van medeplichtigheid. Er volgt ook nog een selfie vanuit de cabine. Buiten beeld ligt de Poolse bestuurder dood op de passagierszetel. Lukasz Urban is een half uur eerder doodgeschoten door Amri, die volgens de gps-data eerst nog een verkennend rondje rijdt.

Twaalf doden en tientallen gewonden later komt zijn truck tot stilstand. Door de schok van de automatische noodrem, die meer doden voorkwam, verliest hij zijn gsm en portefeuille met 230 euro en een verblijfsvergunning op naam van Ahmed Almasri. De Egyptische naam blijkt een van de acht aliassen te zijn die Amri gebruikt sinds hij in de zomer van 2015 naar Duitsland komt. Zo stond hij bekend bij een opvangcentrum in Emmerich, in een vluchtelingencentrum in Oberhausen en gaf hij zich ook aan bij de vreemdelingendienst van de stad Dortmund - hetzij telkens met een andere geboorteplaats.

De drie plaatsen liggen in Noordrijn-Westfalen. Daar begint vandaag de pijnlijke vraag voor Duitse politiediensten: wat wisten ze al? Veel, te veel zelfs om hem op vrije voeten te laten rondlopen, zo blijkt nu uit een reconstructie met alle onderzoekselementen uit Duitse en Italiaanse media.

Amri vertoefde het laatste jaar in Noordrijn-Westfalen in kringen van een salafistische groepering onder leiding van prediker Abu Walaa. Deze Irakees ronselde de voorbije jaren menig Syrië-strijder. Het Landeskriminalamt in Düsseldorf omschreef Amri tijdens observaties van het netwerk als "salafist en radicale fundamentalist". Bij de politie van Dortmund stond hij zelfs al bekend als "sympathisant van IS". Deze informatie werd gemeld aan het Duitse contraterreurcentrum GTAZ in Berlijn. Zij wisten dat Amri op het internet zocht naar de handleiding voor een bom en geïnteresseerd was in chemicaliën. Ze wisten ook dat hij zich in februari, in een chatgesprek met een vermoedelijk IS-lid, aanbood als zelfmoordterrorist.

De GTAZ-analisten maakten een risicoprofiel op. Om onduidelijke redenen kreeg hij slechts een 5 op een schaal van 8: een gewelddaad van zijn hand achtten ze "eerder onwaarschijnlijk". De laatste keer bekeek GTAZ zijn dossier op 2 november. Op herhaalde ogenblikken kwam Amri het voorbije jaar ook in beeld tijdens observaties door meerdere diensten, maar in de weken voor zijn aanslag raakte men het spoor bijster, en dat zowat op hetzelfde ogenblik dat ook de Marokkaanse geheime dienst haar Duitse collega's waarschuwde dat de man gevaarlijk was. Ze wees ook op een adres in Dortmund, waar Amri al in beeld was van de lokale politie.

'Ik snij je kop eraf'

Aan de Lindenhorster Strasse in Dortmund bezocht Amri een madrassa waar aanhangers van prediker Alaa naartoe werden gestuurd. De koranschool stond onder leiding van Boban S., een 36-jarige prediker met dubbele Duits-Servische nationaliteit die de IS-ideologie verspreidde. Zelfs een gewezen Duitse Syrië-strijder noemde S. tijdens zijn ondervraging door de veiligheidsdiensten "extreem gevaarlijk", omdat hij opriep tot de gewapende jihad. Zijn trouwste leerling was Amri. Mensen van de politie meldden tijdens hun observaties dat hij er zelfs een tijd sliep. S. werd al gearresteerd op 8 november. Waarom er toen niets werd gedaan om ook Amri op te pakken, blijft onduidelijk.

De Duitse politie verdedigde zich tot dusver met het argument dat hij door zijn vele valse namen en slaapplaatsen moeilijk te traceren was. Daar valt iets voor te zeggen. Zo blijkt nu pas dat Justitie in Duisburg (Noordrijn-Westfalen) al in november 2015 een opsporingsbericht voor Amri uitvaardigde wegens geweldpleging, maar dan onder de alias Ahmad Zaghoul, omdat hij een bewaker van een sociaal zekerheidskantoor in het gezicht had geslagen.

Toch had Duitsland Amri al vroeger de pas kunnen afsnijden. Toen hij tussen juli en september 2015 het land binnentrok, had Italië al voor hem gewaarschuwd. Amri belandde begin 2011 in Italië via het eiland Lampedusa. De 18-jarige was toen al op de vlucht voor de Tunesische justitie, die hem bij verstek veroordeelde tot vijf jaar cel wegens een gewapende roofoverval en diefstal van een vrachtwagen. Zijn agressieve gedrag bracht hem al snel in de problemen. Hij werd op 24 oktober 2011 gearresteerd omdat hij een vluchtelingencentrum in brand had gestoken tijdens een ruzie, maar omdat hij zich voordeed als 17-jarige belandde hij eerst in een jeugdgevangenis. Uiteindelijk zou hij vier jaar lang in detentie doorbrengen in Sicilië.

Er wordt nu verondersteld dat hij in deze periode radicaliseerde, al blijkt uit een Facebook-pagina dat hij ook de Tunesische islamisten van Ansar al Sharia volgde. Italiaanse bewakers omschreven hem na verloop van tijd als de "leider van jonge islamisten". De gevangenispolitie stuurde zelfs een omvangrijk rapport naar de antiterreurbrigade in Rome, omwille van zijn "bereidheid tot islamistische terreur". Op een dag bedreigde hij ook een christelijke medegevangene: "Ik snij je kop eraf."

Voor zijn vrijlating kreeg Amri een uitwijzingsbevel, maar de Tunesische overheid talmde met de terugname tot de procedure juridisch uitdoofde. Amri werd vrijgelaten, maar de Italianen zeiden al zijn informatie in het Schengen Informatie Systeem (SIS) en de Europese politiedatabank te hebben gestopt. Toen hij de grens overstak en zich in een Duits asielcentrum aanmeldde, hadden alle knipperlichten dus al op rood moeten staan. Quod non.

Italië werkt nu ook samen met Duitsland om na te gaan waarom hij na zijn vlucht uit Berlijn de trein nam naar Milaan. Daar werd hij na een vuurgevecht doodgeschoten door een agent in de buitenwijk Sesto San Giovanni, een probleemwijk die al in opspraak kwam voor radicaal islamisme. Welke plannen Amri daar had, en of hij er handlangers had, moet onderzoek uitwijzen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234