Donderdag 06/05/2021

Iedereen moreel failliet?

Wij lopen allen het risico morele bijziendheid te vertonen

Kardinaal Danneels wist van minstens veertig gevallen van misbruik door priesters, schreven de kranten deze week. Het is het zoveelste bericht van de voorbije jaren dat het morele bankroet van de kerk bekrachtigt. De kerk bevindt zich daarmee wellicht tot haar verbazing in het merkwaardige gezelschap van de financiële instellingen, de media, politieke partijen en regimes, sportverenigingen en de vakbonden, om maar enkele voorbeelden aan te halen. Allemaal zijn ze de voorbije jaren moreel failliet verklaard. Doofpotoperaties, fraude, doping, witwaspraktijken, omkoping en andere vormen van corruptie: een stroom aan berichten over onfrisse praktijken heeft het morele gezag van personen en instellingen grondig aangetast. Baby's lijken niet niet meer veilig in crèches, tieners niet op scoutskamp, bejaarden niet in rusthuizen, ons geld niet in de bank en ons pensioen is verre van gegarandeerd. De cynische Glaukoon, door Plato ten tonele gevoerd in zijn hoofdwerk De staat, lijkt gelijk te krijgen. Glaukoon vertelt het verhaal van Gyges, een schaapherder uit Lydië, die per toeval in het bezit kwam van een magische ring. Dankzij de ring kon hij zich onzichtbaar maken wanneer hij maar wou. Glaukoon vraagt zich af wat wij zouden doen mochten we de ring bezitten. Zouden we hem gebruiken om misdaad te bestrijden? Om recht te doen geschieden? Of zouden we stelen wat we willen, slapen met wie we begeren en zo snel mogelijk onze vijanden uitschakelen? Voor Glaukoon is het antwoord duidelijk: we zouden gegarandeerd het laatste doen. Net zoals Gyges zelf overigens: dankzij de ring kon hij de koningin verleiden, de koning vermoorden en zelf koning van Lydië worden. Het zijn niet enkel mensen met een slecht moreel karakter die de ring zo zouden gebruiken, aldus Glaukoon. (Hij heeft het bewust niet over misbruik.)

Zodra de sociale morele druk wegvalt, en daardoor ook de angst om gevat en gestraft te worden, zullen ook diegenen die van nature uit rechtschapen zijn zich al snel zelfzuchtig en asociaal gedragen. In The Lord of the Rings maakte J.R.R. Tolkien gebruik van Glaukoons verhaal, waaraan hij een christelijke interpretatie gaf. Vooral de figuur van de Gollem spreekt tot de verbeelding. Als Hobbit genaamd Sméagol, zijn oorspronkelijke gedaante, vindt hij een ring die hem onzichtbaar kan maken. Hij komt meer en meer in de ban van de ring en verwordt tot de Gollem, een meelijwekkend, moreel afstotelijk wezen.

Wat zouden wij doen mochten we de ring van Gyges of Sauron vinden? Wellicht gaan de meeste mensen ervan uit dat ze hem positief zouden gebruiken. We denken van onszelf dat we overwegend moreel handelen, en zien morele zwakheid vooral in het karakter en gedrag van de anderen. Onderzoek wijst uit dat we onze verdiensten aan onszelf toeschrijven en anderen betichten voor ons falen. Omgekeerd denken we dat de verdiensten van de anderen te danken zijn aan de druk van de omgeving, en hun falen aan hun persoonlijke zwakheid. Maar sedert het baanbrekende werk van psychologen zoals Stanley Milgram, Solomon Asch en Philip Zimbardo, en dankzij tal van studies die daarna zijn uitgevoerd, weten we dat het morele gedrag van mensen uiterst flexibel en kneedbaar is. De meeste soldaten denken dat zij zich nooit zouden gedragen zoals een aantal van hun collega's in de Abu Ghraibgevangenis. De meeste investeerders zien zichzelf nooit transformeren tot een Bernard Madoff. De meeste politici zijn ervan overtuigd dat Richard Nixon nooit hun rolmodel zal zijn. Elke Hobbit zal zweren dat hij nooit een Gollem kan worden.

Rotte appelen

We gaan ervan uit dat Lynndie England (symbool van de mishandelingen van Iraakse gevangenen in Abu Ghraib, nvdr), Bernard Madoff en Richard Nixon rotte appelen in de mand zijn. Maar moraalwetenschappelijk onderzoek toont glashelder aan dat dit niet klopt. Nagenoeg iedereen is in staat tot moreel grensoverschrijdend gedrag, vaak met de beste bedoelingen. Bovendien, alle theoretische principes en deontologische codes ten spijt, is ons moreel gedrag overwegend impulsief, aangestuurd door reflexen en emoties. Rationaliseren doen we achteraf. We hebben er veel minder controle over dan we zelf menen en wensen. Het is dan ook onvermijdelijk dat nagenoeg iedereen morele misstappen maakt, vaak zonder dat zelf te begrijpen, laat staan achteraf toe te geven.

Zijn we dan allemaal vroeg of laat moreel bankroet? Onzin, natuurlijk. Ongetwijfeld is er een grens aan het aantal misstappen die men kan begaan, afhankelijk van de positie die men bekleedt en de verantwoordelijkheid die men draagt. Als die grens overschreden wordt, is het morele reputatieverlies wellicht onherstelbaar. Het is misleidend om hierover na te denken alsof een individuele persoon losstaat van de context van zijn omgeving, die dan ook nog in de tijd kan variëren. Wat voor personen geldt, gaat ook op voor instellingen en organisaties. Die zijn zo goed als de personen waaruit ze zijn samengesteld, maar ze worden bovendien, zoals het gedrag van mensen, ook bepaald door structurele en contextuele factoren. Nog los van de vraag of het zinvol is om een label als "moreel faillissement" te gebruiken voor personen, instellingen of verenigingen, hebben we vooral nood aan beter inzicht in wat ons meer tot een Hobbit en minder tot een Gollem maakt. Persoonlijke factoren spelen daarin een rol, maar meer nog de structuren en omstandigheden die ons gedrag kanaliseren.

Op die manier zijn we als morele deurwaarders overijverig in het uitschrijven van faillissementen. Dat het past bij England of Madoff: dat zal wel. Maar hoe oordelen we in het licht van al dat onderzoek over de kardinaal of ex-Fortisbaas Jean-Paul Votron, over Bert De Graeve of Jean-Luc Dehaene, Rudy De Leeuw en Patrick Develtere om maar een greep te doen uit de berichten van de jongste weken?

Johan Braeckman is hoogleraar wijsbegeerte aan de Universiteit Gent.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234