Zondag 08/12/2019

'Iedereen moet door de draaideur van zijn eigen gelijk'

'De aanslagen in Brussel hebben me meer geraakt dan die in Londen of Madrid. Ik voel me verbonden met die stad.' Schrijver en academicus Paul Scheffer (61) wenst ook België 'een open ideeënstrijd' toe. 'Over grenzen heen samenleven is sinds 22 maart nog moeilijker, maar voor Brussel, België en Europa is het de enige optie.'

"Ja, hier is het prachtig. Een mooie plek om eens rustig over de wereld na te denken", grapt Paul Scheffer, terwijl hij jasmijnthee maakt in de keuken van zijn Amsterdamse kantoor met uitzicht op de Amstel. Maar een wereldstad vindt hij het hier niet.

"Brussel is dat veel meer want het heeft de rafelige kanten van een grootstad. Daarom kom ik er zo graag en raakten de aanslagen bij jullie me toch meer. En daarom ook erger ik me zo aan de hooghartige manier waarop de Nederlandse media over de zaak berichten. Niets garandeert dat het hier niét gebeurt en het netwerk waar het hier over gaat, blijkt vertakkingen te hebben in Rotterdam. Er broeit in veel Europese steden radicalisme in de moslimgemeenschappen."

In zijn publicatie De vrijheid van de grens, dat het essay voor de Maand van de Filosofie is, gaat hij in op de vluchtelingencrisis en het jihadisme.

Vandaag zijn Brussel en vooral Molenbeek voor velen de hoofdstad van het jihadisme.

Scheffer: "Het lijkt alleen maar zo dat bijvoorbeeld Nederland minder problemen heeft met gewelddadig radicalisme. We praten er misschien wat openlijker over en dat helpt, maar we hebben vergelijkbare problemen en dezelfde wijken met hoge jeugdwerkloosheid en culturele vervreemding. Ook Lyon, Malmö, Birmingham, Amsterdam en veel andere steden hebben hun eigen 'Molenbeek'. En ook daar komen de zogenaamde wereldburgers die in de betere buurten leven nooit. In die zin kennen ze New York beter dan de buitenwijken van hun eigen stad."

Hoe ziet u dan de analyses over een gebrek aan sociaal cement in Brussel, een gebrek aan nationaal gevoel en vooral helder beleid in ons land?

"Daar valt zeker veel aan te verbeteren, natuurlijk is er veel te lang weggekeken. Maar au fond is Molenbeek meer een Europese wijk dan een typisch Belgisch probleem. Ik denk dus dat je de verleiding moet weerstaan om het tot een probleem van eigen makelij terug te brengen. Zo'n naar binnen gekeerde blik draagt niet bij aan oplossingen. En die liggen zeker niet alleen in het eigen land. De bronnen van radicalisering zijn allereerst internationaal: de opkomst van extremisme in de islam en de oorlogen in het Midden-Oosten."

Is het niet logisch dat die binnenlandse debatten nu ontstaan?

"Natuurlijk. Er gebeurt iets overweldigends waarvan de oorzaak deels elders ligt. Dan wil je dat terugbrengen tot de schaal die je kunt overzien, zoals de oude Belgische vraagstukken. Elders zie je het ook na aanslagen: 'Het Britse model is mislukt', 'Het Franse model is mislukt.' Of na de moord op Van Gogh: 'Het Nederlandse model is mislukt.' Maar zo isoleren we ons van elkaar in plaats van het als een gemeenschappelijke Europese ervaring te zien."

U ziet weinig specifiek Belgische elementen

in dat terreurverhaal, zoals deels mislukte integratie of de versnipperde veiligheidsdiensten?

"Betere samenwerking tussen inlichtingendiensten is nodig. België is ook extra kwetsbaar door de EU en Navo in Brussel. En het is normaal dat het nu over integratie gaat. In België raakt dat aan een ongemakkelijke vraag: waarin dan integreren? Wat is het Belgische burgerschap? Vlaams? Waals? Brussels? Dat is bij jullie niet echt ingevuld.

"Maar beweren dat mensen zichzelf opblazen door mislukte integratie, is vooral een manier om het overzichtelijk te houden. Het verband is zeker niet eenduidig. Er zijn veel meer migrantengemeenschappen waar achterstelling voorkomt - bijvoorbeeld de Turkse gemeenschap - en tegelijk geen of veel minder radicalisering optreedt. En ook bij de autochtone bevolking zie je aan de onderkant zulke vormen van geweld niet.

"Bovendien zijn de daders van terreuraanslagen lang niet altijd marginale krabbelaars of kleine criminelen. Dat was al zo in de tijd van de RAF en de ETA, die ook terreurdoden veroorzaakten in Europa. Je moet het over achterstelling hebben maar het is niet dé oorzaak, anders zouden veel meer mensen aanslagen plegen."

Waar zitten de belangrijkste oorzaken?

"Ideologie, zoals bij de meeste terreur. Om jezelf te durven opblazen, heb je een scherpe overtuiging nodig. Je hoort nu dat deze mannen nihilisten zijn, maar dan zie je niet wat het betekent jezelf in naam van een hoger doel aan flarden te rijten. Dat doe je alleen als je werkelijk in iets gelooft, dat is geen nihilisme maar idealisme.

"En dan wordt het ongemakkelijk want ideologie gaat over ideeëngoed dat in een gemeenschap breder gedragen wordt, natuurlijk zeker niet door iedereen, maar het idee van een kalifaat komt voort uit een verlangen naar de tijd toen de islamitische wereld nog een macht vertegenwoordigde en culturele aantrekkingskracht had. Die tijd staat natuurlijk ver af van deze tijd waarin we een dramatische neergang van de Arabische wereld meemaken. Dus ik begrijp die nostalgie wel, ook al is het geen antwoord."

Maar waarom zouden alle moslims zich van het geweld moeten distantiëren?

"Ik word zo kregelig van die dooddoener. Het antwoord is simpel. Omdat de daders uit het midden van die gemeenschappen komen, waar sommigen hen steunen en waar een ideologische omgeving bestaat waarin radicalisme gedijt. Het gaat om een breder gedeelde afkeer van de liberale samenleving die als 'decadent' wordt ervaren, om haat tegen joden, om discriminatie van ongelovigen, om minachting tegenover homoseksuelen.

"Uit onderzoek van de socioloog Ruud Koopmans blijkt dat de helft van de ondervraagde moslims in zes West-Europese landen de stelling onderschrijft dat joden niet te vertrouwen zijn. Wanneer er dan verschillende aanslagen tegen joodse doelen plaatsvinden - denk aan Toulouse, Brussel, Parijs en Kopenhagen - komt dat niet uit de lucht vallen. Ik vind het normaal dat als er aanslagen zijn, gemeenschappen waar die ideeën leven de vraag krijgen om het daarover te hebben.

"Hoe vaak ik niet ter verantwoording wordt geroepen in binnen- en buitenland over het succes van Geert Wilders. Dat vind ik logisch. Ik voel me uitgenodigd om daarop te antwoorden, om zelfonderzoek te plegen.

"Beschuldigen of verplichten is natuurlijk uit den boze. Maar een vraag is geen beschuldiging, maar kan juist de uitdrukking zijn van een verwachting. En ik zou hopen dat de vaststelling dat deze terreur de democratische verworvenheden van moslims in Europa kan aantasten, iets in deze kringen zal losmaken, dat meer moslims zeggen: 'Deze rechtsstaat is de onze'. Het moet toch mogelijk zijn te antwoorden: 'Ja, die aanslagen worden gepleegd in naam van mijn geloof. Dat is niet hoe ik zelf mijn geloof beleef, integendeel, het staat ver van me af, maar blijkbaar zijn er mensen die dit geweld kunnen rechtvaardigen met een beroep op het geloof dat me zo dierbaar is."

Dat klinkt nogal soft tegenover terreurdoden.

"Er is zeker ook repressie nodig. Maar we kunnen dit nooit alleen met politionele middelen oplossen. We moeten ook die ideeënstrijd voeren. Open en vrij. Dat gebeurde na de aanslagen door de RAF in Duitsland ook. Die strijd gaat over: 'Hoe leven wij hier als religieuze gemeenschap, in een land met godsdienstvrijheid? Wat is onze betrokkenheid bij deze samenleving, wat is gelijke behandeling?' Dat is het tegendeel van groepsdruk, want juist op die manier kan duidelijk worden dat zeker niet alle moslims zo denken en dat in deze gemeenschappen een botsing bestaat tussen liberale, conservatieve en radicale ideeën.

"Daarnaast leeft ook terechte woede over de westerse inmenging in de Arabische wereld. Onder andere onze verhouding met Saudi-Arabië moet anders - hoe kan een theocratisch regime onze belangrijkste bondgenoot zijn? Tegelijk is het Westen nu de gevangene van fouten in het verleden maar ook van de neergang van de Arabische wereld. We kunnen over IS niet zeggen: laat maar woekeren. Maar dat de Arabische Lente is verworden tot een Arabische burgeroorlog is natuurlijk niet in de eerste plaats veroorzaakt door westerse bemoeienis."

Wat is onze rol als burger in dit verhaal?

"Ik snap het gevoel van machteloosheid wel. Toch kan iedereen in het klein een verschil maken en grenzen oversteken. Stap het kanaal in Brussel over en ga naar Molenbeek. Zelf heb ik de laatste vijftien jaar eindeloos veel gesprekken met mensen uit de moslimgemeenschappen gevoerd. Vaak krijg je defensieve reacties, de vele gematigde mensen hoor je en zie je minder dan de conservatieven. Ook zie je dat echte hervormers vaak beschimpt worden of erger. Maar de mensen die een eenzame strijd voeren en het open gesprek willen aangaan zijn cruciaal."

Hoe voer je dat gesprek?

"Je kunt beginnen met de vaststelling dat door de migratie altijd iets verloren gaat. Tradities die in het land van herkomst nog betekenis hadden komen hier in een moderne stedelijke samenleving onder druk te staan. Migratie draagt ook altijd vervreemding in zich en dat verklaart de behoudzuchtige reacties: mensen klampen zich vast aan wat ze dreigen kwijt te raken. Ook de mensen die er al waren hebben het gevoel een wereld die ze vertrouwd was te verliezen. We moeten bij die ervaringen beginnen. Uiteindelijk moet iedereen door de draaideur van het eigen gelijk willen stappen. Dat kan alleen vanuit gemeenschappelijke normen, zoals godsdienstvrijheid. Die kan er enkel zijn als gelovigen en ongelovigen akkoord zijn dat anderen in iets anders of in niets geloven.

"In gesprekken met Marokkaanse jongeren hoor ik dat ze kwaad zijn omdat ze niet gelijk worden behandeld. Dan kun je van de discriminatie op de arbeidsmarkt een gezamenlijk zorg maken. Maar op den duur werkt het alleen als zij op hun beurt gelijke behandeling omarmen als het gaat over bijvoorbeeld de positie van vrouwen of ongelovigen. We kunnen er enkel uitkomen als we een waarde delen. Daarop is de multiculturele samenleving stukgelopen: iedereen had recht op eigen vooroordelen en er waren geen gemene delers. Juist in deze treurige tijd moeten we van de nood een deugd proberen te maken en net wel die gezamenlijke normen zoeken."

Bent u optimistisch?

"Conflict hoort bij migratie, het is voorbij de vermijding een teken van integratie. Maar nu zit de grote onzekerheid in de impact van internationale conflicten op onze samenleving. De duizenden jongeren die naar Syrië trekken en terugkeren met een mentaliteit van oog om oog, tand om tand is een ongezien fenomeen. Een nachtmerrie voor veiligheidsdiensten. Je hoort dan dat minder dan één procent van de moslims radicaal is, maar zelfs als het om een tiende procent of minder gaat is dat krankzinnig veel potentieel geweld in zo'n omvangrijk gemeenschap."

In uw nieuwe essay De vrijheid van de grens gaat het over het belang van grenzen. Hebt u begrip voor de sterkere roep om ze dicht te gooien nu we met een vluchtelingencrisis en terreur zitten? De daders lachen met ons grensbeleid.

"De roep om nationale grenzen te sluiten ontstaat omdat mensen zich door Europa niet beschermd voelen. En dat is terecht: we hebben de binnengrenzen opgeheven, maar vergeten om de buitengrens als een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid te zien. We laten het over aan de Grieken en Italianen, die het dan niet aankunnen. Dat verklaart de terugtrekkende bewegingen: er heerst een epidemie van muren en hekken juist omdat liberalen niet over grenzen willen nadenken. Ze begrijpen niet dat een open samenleving om grenzen vraagt, dat liberale samenlevingen zich in een ten diepst illiberale omgeving - denk aan Oekraine, Turkije, Syrië, Libië enzovoorts - niet zonder voorbehoud kunnen openstellen voor de wanorde die ons omringt. Nu sluiten we een deal met Turkije en besteden we onze morele verlegenheid over grensbeleid uit."

Wat nu?

"We hebben schroom te bepalen wie we toelaten en wie niet. In mijn essay zoek ik naar een moreel midden tussen het idee van open grenzen en dat van gesloten grenzen. Ik sprak de ambassadeurs van Australië, Canada en Nieuw-Zeeland en die zeiden: 'Jullie begrijpen niet wat een immigratiesamenleving is. Voor ons is immigratie niet iets wat je overkomt maar wat je ziet als gewilde toekomst. We bepalen welke arbeidsmigratie we willen en stellen een bovengrens aan de humanitaire opvang van vluchtelingen.'

"Tegen mensen die zeggen: 'Dat lukt niet', zeg ik: 'We hebben het nog nooit geprobeerd in Europa.' De aanvaarding van migratie in die landen is sterker omdat het wordt gezien als iets dat onder controle is. We moeten onze verlegenheid hierover onder ogen zien en begrijpen dat een open samenleving vraagt om grenzen. Nu verwarren we grenzen met hekken en muren, maar het gaat om het reguleren van het menselijk verkeer, niet om het blokkeren ervan."

Hoe schat u het Europese plan in?

"Ik steun het in grote lijnen. We moeten doen wat humaan maar ook houdbaar is. We moeten echt veel meer doen aan de levensomstandigheden van vluchtelingen in de crisisregio's, we moeten de druk op de grenslanden verminderen door elk jaar een omschreven aantal vluchtelingen op te nemen en we moeten onze buitengrenzen beter gaan beschermen. Alleen zo kun je op lange termijn genereus blijven. We gaan nu een luchtbrug organiseren, dan hoeven er geen slachtoffers te vallen in de Middellandse Zee. Dat is humaner dan wat we tot nog toe hebben gedaan."

De opkomst van Pegida, Front National, de PVV en andere tonen andere verlangens, willen de nationale grenzen helemaal sluiten.

"De wereld rondom ons bestaat uit autoritaire regimes in verval en die wanorde dringt steeds hardhandiger binnen. Nu lijkt het alsof we moeten kiezen voor een onbegrensde verplichting tegenover de noden buiten onze grenzen. De reactie daarop is dan: de noden van de eigen bevolking hebben altijd voorrang, eigen volk eerst. Maar de vluchtelingencrisis laat zien dat er genoeg mensen in onze samenlevingen zijn die begrijpen dat we niet met onze rug naar de rest van de wereld kunnen gaan staan, maar die óók begrijpen dat er grenzen zijn aan de humanitaire verplichtingen tegenover de noden in die wereld. De Unie moet niet alleen een ruimte van vrijheid zijn, maar ook veiligheid scheppen. Een waardegemeenschap kan niet duurzaam zijn zonder een veiligheidsgemeenschap. Dat is een echt moreel dilemma."

De vrijheid van de grens, essay van de Maand van de Filosofie, 126 pagina's, 4,95 euro. Uitgeverij Lemniscaat. Op 21/4 stelt Scheffer zijn essay voor in de Gentse Vooruit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234