Dinsdag 18/05/2021

'Iedereen kijkt soms weg van ellende'

Voor de term 'politieke voorstelling' zijn ze niet meteen te vinden, maar met de opera Bosch Beach schuwen Dimitri Verhulst en Kris Verdonck de realiteit van de vluchtelingencrisis niet. 'Binnen een paar decennia zullen ze dit een gruwelijke periode vinden.'

"Alles en niets is politiek", zucht Dimitri Verhulst wanneer we hem vragen of we de opera Bosch Beach, waarvoor hij het libretto (de operatekst) schreef, een 'politieke voorstelling' mogen noemen. "Het is niet omdat je een vorm van engagement toont, of van medemenselijkheid, dat het meteen politiek is." Kris Verdonck, de regisseur van de voorstelling, is nog minder overtuigd van de term. "Men zegt van mijn voorstellingen dat ze meer en meer politiek, meer en meer geëngageerd worden. Maar zelf zie ik dat niet. Ik doe nog altijd hetzelfde als wat ik de afgelopen vijftien jaar heb gedaan."

En toch, de actualiteitswaarde van Bosch Beach, een productie van muziektheater LOD die dit weekend in het Brugse Concertgebouw in première gaat, staat buiten kijf. In deze opera-met-een-vulgair-randje - geschreven door Verhulst, geregisseerd door Verdonck en met muziek van de Portugese componist Vasco Mendonça - laven drie westerse vakantiegangers zich aan de all-indecadentie van een Zuid-Europees strand, terwijl de lijken van verdronken vluchtelingen uit de lucht vallen. Je hoeft geen universitaire cursus metaforiek te hebben gestudeerd om er de houding van het Westen in te zien: je eigen geluk beschermen door je ogen af te werpen van de ellende die steeds dichterbij komt.

Ter inspiratie, en ter gelegenheid van zijn 500ste verjaardag, gingen de makers te rade bij Hieronymus Bosch: de hellefiguren die de westerlingen bedienen komen uit De Zeven Hoofdzonden en benadrukken de manier waarop hemel en hel dichter bij elkaar komen. "Negentig procent van de werken van Bosch bestaat uit drie panelen, met links de hemel en rechts de hel", verduidelijkt regisseur Kris Verdonck. "Maar het is dat middelste paneel dat me het meest interesseert. De meest directe interpretatie is die van de hel op aarde."

Het lijkt een hele sprong om Bosch en de vluchtelingenproblematiek samen te brengen.

Verdonck: "Bosch' werk is surrealistisch, een waanzin van geweld. En wat is vandaag de meest surrealistische, meest waanzinnige hel op aarde? Stranden als die van Kos en Lampedusa. Paradijzen, prachtige plaatsen op aarde, waar een surrealistische clash plaatsvindt tussen twee beschavingen, tussen rijk en arm, gezond en ziek, en alle andere tegenstellingen. Om Bosch te eren leek het ons juist om daarmee aan de slag te gaan."

Verhulst: "Die thematiek zit er bij hem eigenlijk al in, hoor. Je kunt niet naar Bosch kijken als iemand die gewoon maar wat schilderde. Wat hij aansneed, heeft nog altijd actualiteitswaarde. Hij leefde in een tijd van de grote ontdekkingsreizen, en van de xenofobie die daarbij hoorde. De Europeanen werden er voor het eerst mee geconfronteerd dat ze niet alleen op de wereld waren. Dat zorgde voor een shock."

Herkennen jullie jezelf in de personages op het podium?

Verhulst & Verdonck (unaniem): "Absoluut."

Ze sluiten zich af voor de ellende rond hen. Jullie dus ook?

Verhulst: "Ja, natuurlijk. Het leed dat bijvoorbeeld vluchtelingen meemaken, is buitenproportioneel groot. Maar ik merk bij mezelf dat ik in mijn hoofd toch over een soort knop beschik, die me in staat stelt om, ondanks al dat leed, 's avonds een goed glas wijn te drinken, 's ochtends een goede kop koffie, en tussendoor goede boeken te lezen. Dat mechanisme heeft iedereen: je kunt niet leven zonder. Dus ik verwijt die personages helemaal niets."

Verdonck: "Het is ook onmogelijk om je al het verdriet van de wereld voortdurend aan te trekken: daar ga je fysiek aan onderdoor."

Verhulst: "In wezen zouden we moeten kotsen van al die beelden die we steeds te zien krijgen. Maar dat gebeurt niet omdat we eraan gewend zijn geraakt. Maar geef het nog een paar decennia, dan zal men terugkijken en zeggen: wat een gruwelijke periode, waarin mensen massaal blind bleven voor het leed van anderen, waarin dingen als de Jungle van Calais konden bestaan, en waarin we mensen lieten verdrinken."

Moeten we die knop dan soms kunnen uitzetten?

Verhulst: "Het zou mijn leven er natuurlijk niet eenvoudiger op maken. En ik zou een stuk minder weerbaar zijn. Die knop stelt me in staat om de nodige afstand te behouden, en daarom ook de bereidheid om daar af en toe een blik op te werpen. Daardoor durf ik mezelf ook een paar existentiële vragen te stellen. Soms lijken die vragen onfatsoenlijk, maar dat zijn ze daarom nog niet. Bijvoorbeeld: ons geluk is waar die mensen in geloven. Gaan we dat geloof dan ook nog eens kapot maken door zelf ongelukkig te zijn? Dat is geen banale vraag, vind ik."

Hoe hopen jullie dat het publiek daarmee omgaat?

Verdonck (haalt de schouders op): "Ik verwacht eigenlijk niet zo veel. Ik kan niet in hun hoofd kijken. Ik vind de meningen van al die mensen die mijn voorstellingen zien wel belangrijk, maar ik ga niet aan de slag met de bedoeling om het publiek iets te doen begrijpen - in die zin is het ook al geen politiek theater."

Verhulst: "Als de mensen de problematiek nu nog niet hebben begrepen, is het ook al omdat ze dat die niet willen begrijpen. Niemand die Bosch Beach gaat bekijken, komt uit de lucht gevallen als hij met dat leed geconfronteerd wordt. Ik denk niet dat we hen nog veel kunnen bijbrengen. Ik kan van het publiek ook niet verwachten dat ze plots met antwoorden gaan komen, want ik heb ze zelf niet. De vragen die ik in het libretto stel, zijn vragen die ik ook mezelf voortdurend stel, zonder er een antwoord op te vinden. Frustrerend, eigenlijk. En die frustratie heb ik in Bosch Beach gestoken."

Er is een moment waarop de personages toch hun medelijden en menselijkheid proberen te tonen, maar dat is eerder...

Verhulst: "Zeep voor het geweten, in zekere zin."

Is Bosch Beach zeep voor jullie geweten?

Verhulst: "Misschien wel. Misschien kan ik mezelf nu wel wijs maken dat ik iets betekend heb voor die mensen. Zonder dat ik wezenlijk iets veranderd heb. En misschien koop ik een stuk van mijn eventuele schuld af. Bosch Beach toont dat niet iedereen blind is gebleven voor de menselijke ellende."

Bosch Beach (Muziektheater LOD), 10 september in Concertgebouw Brugge, daarna op reis. Meer info: www.lod.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234