Zaterdag 05/12/2020

Vrouwentop

Iedereen feminist, maar wie doet nog wat?

Beeld GETTY

Maandag begint in New York de VN-Vrouwentop. Wat ooit een hoogdag voor het feminisme was, is verzand in een langgerekte praatbarak. Het lijkt wel een wedstrijd, een die niemand kan winnen: wie is er het meest geëmancipeerd?

Leen is bijna dertig. Ze heeft een koddig zoontje, een man die ooit notaris wordt en een huis met tuin aan de rand van een centrumstad. Onlangs is ze een dag minder gaan werken. Niet omdat het moet maar omdat het kan. Ze wil geen vijf dagen aan een stuk op haar werk zitten. Werk dat ze graag doet, een afwisselende en uitdagende job op de kinderafdeling van een ziekenhuis. Een job waarvoor ze niet in de file hoeft te staan.

Maar een dag per week wil ze met haar zoon spelen, lekker koken, leuke dingen doen. Leen is een van de verstandigste en meest principiële mensen die ik ken. Leen is een van mijn beste vriendinnen. Maar neem mij niet kwalijk dat ik mij af en toe afvraag: zijn hier de spreekwoordelijke bh's voor in de fik gestoken? Heb je daarom bijna zeven jaar gestudeerd? Wat als je ooit alleen komt te staan? Denk je ook aan je pensioen? Even onvermijdelijk zijn kleine steekjes van jaloezie, over de kracht om met de glimlach de middelvinger op te steken naar de verwachtingen van, ja, van wie eigenlijk?

Onder vriendinnen lijkt het vrouwendebat soms op een wedstrijd: wie is er het meest geëmancipeerd? Is het toppunt van empowerment, in dit steenrijke stukje van de wereld, voor jezelf en je gezin kiezen? Gaan we niet voorbij aan de echte vragen, namelijk dat vrouwen in grote delen van de wereld mishandeld, verkracht en door de wet gediscrimineerd worden?

Maandag begint in New York de 59ste Commission on the Status of Women, de VN-Vrouwentop. Tienduizenden deelnemers uit bijna tweehonderd landen zullen twee weken lang debatteren. Van prinses Mathilde tot de Chileense presidente Bachelet, Belgisch staatssecretaris Elke Sleurs (N-VA) en first lady Michelle Obama, ze zullen er allemaal zijn. Hooggespannen zijn de verwachtingen niet. Op het programma staan politieke speeches en workshops. De top staat in het teken van twintig jaar Peking 1995. De vrouwentop in China was de laatste keer dat de vrouwenbeweging globaal een grote overwinning binnenhaalde en de wereld dwong tot actie.

Wie er bij was, in Peking, is twintig jaar later nog aan het nagenieten. In Peking geraken bleek al de helft van de overwinning: met stringente visumprocedures maakte de Chinese gastheer het de deelnemers bepaald niet gemakkelijk. De bijeenkomst voor ngo's werd verbannen naar het gehucht Huairou, een ongemakkelijke busrit van 45 minuten (transport zelf te voorzien). Geteisterd door afwisselende regenvlagen en hittegolven kwamen duizenden vrouwen in een gammel kampement bijeen om te overleggen over de onder meer door de Chinezen zelf zo verfoeide 'westerse' mensenrechten.

In de zweterige tentjes trof Chris Verhaegen, toen covoorzitter van het Belgisch Pekingplatform, een "ongelofelijke solidariteit". "Die top was een echt wereldmoment. Vrouwen uit al die verschillende landen ontmoetten elkaar en stelden vast dat ze allemaal met dezelfde problemen te maken hadden. We voelden ons daar echt sisters."

Hillary, toen nog mevrouw Clinton, kreeg in Peking voor het eerst politiek potentieel toen ze in een felroze deux-pièces op het podium ging staan en luidop verklaarde: "Mensenrechten zijn vrouwenrechten en vrouwenrechten zijn mensenrechten, voor eens en voor altijd." Gejoel, geklop en gebonk op de lezenaartjes van het voornamelijk vrouwelijke publiek was haar deel. Na achttien dagen onderhandelen werd op 16 september 1995 een akkoord bereikt over twaalf thema's, inclusief mensenrechten, geweld op vrouwen en meisjes, seksuele en reproductieve rechten. Zeer tegen de zin van het Vaticaan, Syrië en Iran, verenigd in de rooms-islamitische coalitie.

Als de 218 pagina's van het slotrapport uit 1995 worden samengevat in één zin, dan is het de belofte dat vrouwen in alle domeinen van de samenleving, van economie over onderwijs en gezondheid tot media en politiek, op gelijke voet met mannen moeten komen te staan. Euforisch keerden de deelnemers naar huis. Met het gevoel, zegt Verhaegen, "dat vrouwen niet alleen naar meer kracht moesten streven, maar ook naar macht. Macht was na Peking geen vies woord meer."

(Lees verder onder de afbeelding)

Ondanks inspanningen van frisse gezichten als zangeres Beyoncé, of actrices Patricia Arquette en Emma Watson blijft het woord 'feminisme' voor knarsetanden zorgen.Beeld GETTY

Conservatievere wereld

Een slotverklaring, een gezamenlijke verbintenis om beter te doen, is in New York niet aan de orde. Er is in verschillende landen de afgelopen jaren grote vooruitgang geboekt. Maar globaal lijkt de vrouwenbeweging in het slop te zitten.

Net zoals de klimaatbeweging sinds Kyoto 1998 geen baanbrekend akkoord meer kon sluiten, is dat voor vrouwenrechten, negentien toppen achter elkaar, niet meer gelukt. We mogen al tevreden zijn, zegt Chris Verhaegen, "als de afspraken die twintig jaar geleden zijn gemaakt, overeind blijven." Zij reist af naar New York als voorzitter van het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen, een overheidsinstelling die in ons land de afspraken van Peking opvolgt. "We staan veel minder ver dan gedacht. De vooruitgang stokt. De wereld is een stuk conservatiever geworden."

Malta en Hongarije hebben al laten weten niet akkoord te gaan met het gezamenlijke Europese standpunt. Door de meeste islamitische landen en door Rusland, maar ook in Polen en in Ierland, wordt het recht op abortus betwist. Een aantal Afrikaanse landen vindt dat die arrogante VN hun 'culturele en religieuze gebruiken' moeten respecteren, en zich niet heeft te bemoeien met praktijken als vrouwenbesnijdenis of kindhuwelijk.

In onze eigen Senaat is dagenlang vergaderd of in het Belgisch rapport aan de VN gesproken wordt over 'streefcijfers' (vrijblijvend) of 'quota' (verplicht), en of de gelijke vertegenwoordiging van vrouwen in de regering 'gewaarborgd' dan wel 'bewerkstelligd' moet worden. Na een crisismomentje en een schorsing van de vergadering door commissievoorzitter Pol Van Den Driessche mochten zowel de quota als de streefcijfers in het rapport, dat tachtig pagina's telt. Het debacle is een symptomatisch voor de staat van de vrouwenbeweging: geen daadkracht meer maar woordenstrijd, wel vuurwerk maar altijd die sisser. Of, zoals professor recht Matthias Storme (N-VA) het voorbereidende debat in een commentaar op Facebook beschreef: 'bezigheidstherapie voor gebuisde politici'.

Vrouwenrechten zijn de nieuwe klimaatverandering. Er is consensus over het probleem, onenigheid over oplossingen en weinig animo om ze door te voeren. En vooral: er is al zoveel over gepraat dat alleen al het woord 'feminisme' voor kippenvel of knarsetanden zorgt, inspanningen van frisse gezichten als Patricia Arquette, Beyoncé en actrice Emma Watson ten spijt. De oprechtheid van beide bekende vrouwen werd na hun liefdesverklaring aan het feminisme meteen in twijfel getrokken: meenden ze het wel? En dat wellustig gekronkel in die clips van Beyoncé, de fotoshoots van Watson in modebladen die onrealistische vrouwbeelden op hun lezers projecteren? Was dit geen pure publiciteitsstunt van geprivilegieerde multimiljonairs, gretig om te tonen dat ze inhoud hebben, want intelligent is het nieuwe sexy?

Hoogoplopende debatten over seksisme op straat (Femme de la rue), seksuele intimidatie (Pol Van Den Driessche, Jos Ghysen), de billen op de affiche van de E3-koers en de sensuele foto's van politica Zuhal Demir als bliksemafleiders voor de vaststelling dat de ongelijkheden van 1995 nog altijd dezelfde zijn als die van 2015: de loonkloof en de ondervertegenwoordiging van vrouwen aan de top van het bedrijfsleven en de politiek. Ook al hebben in de leeftijdscategorie jonger dan 34 meer vrouwen dan mannen een diploma hoger onderwijs en zijn de kieslijsten al bijna tien jaar verplicht evenredig verdeeld. Werkende vrouwen presteren negen uur meer in het huishouden dan mannen met een job.

In ons land vertaalden de afspraken van Peking zich in een berg wetgeving, van paritaire kieslijsten tot de verplichte vertegenwoordiging van vrouwen in de raad van bestuur. Het uitgebreide juridische apparaat leverde de afgelopen weken nog complimenten op door het IMF en lof van de OESO, voer voor ronkende krantenkoppen: België kent geen enkele wettelijke drempel meer voor vrouwen tot de arbeidsmarkt! Nergens worden de rechten van vrouwen beter gerespecteerd dan in ons land!

Tegelijkertijd zakken we dieper weg in internationale gender-ranglijsten. "We gaan niet achteruit", zegt Hildegard Van Hove, die als directeur van RoSaDoc het archief van de vrouwenbeweging beheert. "We worden wel voorbijgestoken door landen die sneller progressie maken."

Overwinningen lopen vast in de papiermolen, zegt ze. De loonkloofwet van 2012, die de ongelijke verloning tussen mannen en vrouwen verplicht op de onderhandelingstafel van werkgevers legt, is een mooi principe. Maar de uitvoering ervan laat in de praktijk op zich wachten. Terwijl de effecten groot zijn. "Over een hele carrière betekent die loonkloof of het onderbreken van de loopbaan een enorm verschil aan het einde van de rit. Van minder mogelijkheden tot ontplooiing, minder inkomsten en uiteindelijk een lager pensioen." Het zijn dergelijke wetten die België internationale lof opleveren, "maar de politieke wil ontbreekt om er ook echt mee aan de slag te gaan".

Onzin, vindt Magda Michielsen, gewezen professor vrouwenstudies en kind van het 'yes we can'-feminisme van de jaren zeventig. "De overheid heeft de afgelopen vijftien jaar grote inspanningen geleverd op vlak van beleid en onderwijs. Nu moeten vrouwen vooral zelf aan de bak. We hebben te veel geëist en te weinig zelf gedaan. Kijk naar de claim 'gelijk loon voor gelijk werk': er wordt door vrouwen simpelweg minder gewerkt, op minder hoge niveaus. Vrouwen moeten het nu gewoon zelf doen."

De - soms letterlijk - vrijgevochten generatie van Michielsen bevrijdde de Vlaamse vrouw uit de verstikkende greep van god en gebod. Zij vinden dat de vrouwenbeweging zich anno 2015 niet bezig moet houden met 'onbelangrijk gepruts' zoals het hoofddoekendebat, al dan niet seksistische affiches en wetten die kinderen de naam van hun moeder geven. Quota noemen zij 'een belediging'. De slachtoffers van verkrachting in India, Saoedische vrouwen die niet met de wagen mogen rijden, de Pakistaanse Malala's die door de taliban onderwijs wordt ontzegd: daarover moet het Westen met de vuist op tafel slaan. "Relevant vandaag zijn de fundamentele vrijheden", zegt Michielsen, "die men hier moet garanderen en in het buitenland benadrukken."

De overheid moet net veel meer doen, vindt Rachida Aziz, een van de gezichten van het nieuwe feminisme. Niet rabiaat vrijzinnig maar pluralistisch, meer Malcolm X dan Germaine Greer. "Er is enkel op wetten gewerkt om ongelijkheid aan te pakken, niet op maatschappelijk mechanismen. Er is sinds mei '68 veel vooruitgang geboekt, maar er is geen oog meer voor de lacunes die deze generatie heeft geslagen. Seksuele vrijheid wordt verward met objectivering van vrouwen. Op de arbeidsmarkt zijn zij concurrenten van elkaar geworden, terwijl ze het huishouden er fulltime bij nemen. Het steeds dwingendere schoonheidsideaal heeft de druk op vrouwen alleen maar verhoogd. De idee dat het werk hier ongeveer af is, klopt niet."

(Lees verder onder de afbeelding)

Emma Watson met VN-secretaris-generaal Ban Ki-moon.Beeld EPA

Nieuwe adem gezocht

In de jaren zeventig zaten alle vrouwen in hetzelfde schuitje: het was knokken om te studeren, om na een huwelijk en kinderen aan het werk te blijven, om die korte rok aan te trekken, vrije seks te beleven, het recht op abortus af te dwingen. Onderwijshervormingen, de pil, crèches en allerlei vormen van tijdskrediet zijn zo geboren. De vrouwenbeweging is geïnstitutionaliseerd en zoekt nu, soms zuchtend en puffend, naar een nieuwe adem.

Ploetermoeders en carrièretijgers vliegen elkaar op sociale en andere media in de haren. Alleenstaande moeders en laagopgeleide vrouwen met deeltijdse rotjobs die de schoonmaak en het huishouden van andere vrouwen doen, krijgen te horen dat ze naar hun aanvullende uitkering kunnen fluiten. Dat ze meer uren moeten kloppen, harder naar werk moeten zoeken. Beter zouden stoppen met roken, vet eten en grote tv's kopen. Het gewoon moeten dóén.

"Het is veel gemakkelijker om te vechten tegen problemen die je zelf ondervindt", verklaart Hildegard Van Hove van RoSa het tanende enthousiasme. "Het zoeken naar structurele oorzaken voor individuele problemen is een van de grote merites van de vrouwenbeweging. Ook vandaag botsen vrouwen op dezelfde grenzen. De schuld wordt opnieuw op de schouders van het individu gelegd en de belangrijke vragen worden niet meer gesteld: waarom maken vrouwen bepaalde keuzes? Zijn het wel keuzes? Het debat is vandaag juist niet feministisch genoeg."

Waar moet het nu heen met die vrouwenbeweging? Wat na New York, als er honderden politieke speeches gepasseerd zijn en de deelnemers moe maar niet echt tevreden weer op het vliegtuig zitten? Gelijkheid op papier heeft nog niet geleid tot gelijkheid in de praktijk. Politiek is er weinig goesting, maatschappelijk geen consensus, internationaal geen overtuigende meerderheid. Misschien moeten we zelf wat vaker onze middelvinger opsteken. Dat is geen oplossing. Maar het lucht wel op.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234