Zaterdag 25/06/2022

'Iedereen beschouwt EU als water van de kraan'

In maart haalde hij de internationale pers toen zijn sociaal-liberale D66 dé overwinnaar van de gemeenteraadsverkiezingen werd. Alexander Pechtold beleeft een wederopstanding die hij onder meer te danken heeft aan zijn gevechten met Geert Wilders en zijn standpunten over een thema dat in Nederland bijna een taboe was geworden: een open Europa.

Nog niet zo lang geleden gold Alexander Pechtold als de eeuwige underdog van de Nederlandse politiek. In 2006 haalde zijn partij in de peilingen nul (!) zetels en noemde de gezaghebbende columnist wijlen Jan Blokker hem 'kereltje Pechtold'. D66 en de politieke carrière van Pechtold leken ten dode opgeschreven. Maar het kan verkeren: anno 2014 lijken de sociaal-liberalen klaar om volgende week de Europese verkiezingen te winnen en over één à twee jaar verwacht iedereen een doorbraak op nationaal niveau.

Gevraagd naar het recept van zijn succes begint Pechtold eerst over de manier waarop hij D66 omvormde van een redelijk chaotische praatbarak vol onderling wantrouwen tot een meer professionele partij die haar ideeën op een consistente en duidelijke manier weet te verdedigen. Maar al snel schakelen we over naar wat volgens velen dé kern is van de Pechtoldstrategie: op een moment dat in Nederland Geert Wilders en het anti-Europese denken mainstream dreigen te worden, gaat D66 resoluut tegen de stroom in.

Een keuze die duidelijk door steeds meer Nederlanders gesmaakt wordt. "Mij wordt wel eens verweten dat mijn anti-Wildershouding er is gekomen uit electorale overwegingen. Niets is minder waar. Het is een diep geworteld gevoel dat voortkomt uit mijn opvoeding. Als er tijdens mijn jeugd één thema was dat aan tafel werd besproken, dan was dat rechtvaardigheid. Voor mijn ouders was dat heel belangrijk. Toen ik als politicus voor het eerst met Wilders geconfronteerd werd, kwam de verontwaardiging dan ook gewoon naar boven. 'Wat die man zegt en doet, kunnen we toch niet onbesproken laten', was mijn eerste reactie.

"De eerste grote clash kwam er in 2006, toen Wilders tijdens een Kamerdebat de net verkozen allochtone parlementsleden Ahmed Aboutaleb (huidig burgemeester van Rotterdam, KOV) en Nebahat Albayrak aanviel. Tot mijn stomme verbazing bleven de fractieleiders van PvdA, VVD en CDA gewoon op hun banken zitten. Ze lieten Wilders gewoon zijn gang gaan! Toen ben ik naar voor gestapt en heb ik Wilders aangevallen en uitgedaagd. Zo is ons gevecht begonnen."

Wat choqueert u het meest? Is het Wilders' recente toespraak waarin hij een zaal sympathisanten vroeg of ze 'meer of minder Marokkanen' in hun stad wilden'?

"Neen. Hoewel iedereen toen plotseling verontwaardigd reageerde, was ik niet zo verbaasd. Wat Wilders toen zei, was niet nieuw en het was ook niet zijn ergste uitspraak. Wat mij vooral verbaasde, was dat velen blijkbaar acht jaren nodig hadden om te beseffen dat er een probleem is met Wilders. Terwijl hij toch al had uitgepakt met zeer verontrustende uitspraken: zijn zogenaamde 'kopvoddentaks', zijn standpunt dat Marokkaanse 'reljongeren' een 'kogel in hun knieën' verdienen...

"Ik snap nog altijd niet dat andere partijen aarzelen. De recente verontwaardiging over de Marokkanenuitspraak was eenmalig en is al weggeëbd. Als je de VVD vandaag zou vragen of ze Wilders in de toekomst als coalitiepartner uitsluiten, zal het antwoord 'neen' zijn."

Sluit u een coalitie met Wilders uit? Is D66 voorstander van een cordon sanitaire à la belge?

"Ik zal nooit met Wilders in een regering stappen. Maar een alomvattend cordon sanitaire waarbij je niet meer met PVV'ers kan praten of geen gemeenschappelijke wetsinitiatieven kan indienen, dat gaat me te ver. Zo'n verregaand cordon sanitaire gun ik ze niet, want de PVV zal dat gebruiken om voor de zoveelste keer hun agressierol om te buigen in een slachtofferrol: hun grote specialiteit.

"Daarmee zullen ze alleen maar kiezers winnen. U weet dat ik een boekje heb geschreven met als titel Henk, Ingrid en Alexander. Wilders zegt dat hij die modale Henk en Ingrid als geen ander begrijpt. Maar ik ben voor dat boek echt op zoek gegaan naar Wilderskiezers. Tijdens mijn tocht stelde ik vast dat het vaak over maatschappelijk geëngageerde en politiek bewuste mensen gaat, maar dat de meesten een of andere teleurstelling hebben meegemaakt die ze nooit te boven zijn gekomen.

"En ze zoeken de oorzaak voor die teleurstelling niet bij zichzelf, maar leggen die steevast bij 'de andere': allochtonen, Europa of een andere zondebok. Wilders weet het slachtoffergevoel bij Henk en Ingrid als geen ander uit te buiten. Vandaar dat ik zeg dat een doorgedreven cordon sanitaire enkel maar contraproductief zal werken. Bovendien is het zo dat de PVV zich op een aantal thema's eerder links dan rechts positioneert: natuur, dierenwelzijn, voedselkwaliteit. Dan kunnen wij toch niet voor al deze belangrijke onderwerpen zeggen: 'Er ligt een goede wettekst op tafel, maar we kunnen die tekst niet steunen omdat de PVV ook voor is.' Dat zou ongeloofwaardig en ondemocratisch zijn."

U definieert de tegenstelling tussen uzelf en Wilders als die tussen de voorstanders van een open samenleving en diegenen die terugplooien op zichzelf en de grenzen willen dichtgooien. De tijdgeest lijkt op dit moment in uw nadeel te spelen. Overal in Europa zijn nationalisten, populisten en xenofoben aan de winnende hand.

"Tja, de tijdgeest. Ik heb ooit eens een citaat uit de 17de eeuw gevonden: 'Wie met de tijdgeest leeft, wordt snel weduwnaar.' Wat ik daarmee wil zeggen: je mag nooit je eigen principes en ideeën verloochenen, ook al ga je daarmee in tegen de heersende tijdgeest.

"Het kan best zijn dat momenteel niet iedereen overtuigd is van onze standpunten over migratie en Europa. En het zal wel dat veel mensen op dit moment niet akkoord gaan met de evidente vaststelling dat een wereldhaven als Rotterdam enkel kan overleven als Nederland een open, pro-Europese samenleving blijft. Weet u, voor veel mensen zijn de realisaties van Europa evident. Het lijkt alsof we nooit anders gekend hebben. Onze vrijheden en onze welvaart worden momenteel geconsumeerd als water uit de kraan.

"Terwijl het allemaal niet zo vanzelfsprekend is. Je moet maar drie landsgrenzen oversteken om in de onvrijheid en tussen de tanks terecht te komen; Oekraïne. Maar net hier ligt voor mij de rol van politici. Je moet het lef hebben om mensen uit te leggen waarom een Europese koers noodzakelijk is. Ik put nog altijd veel inspiratie uit een toespraak van de Deense sociaal-liberale politica Margrethe Vestager die nu vicepremier is. In 2010 was zij gastspreker op een van onze congressen en hield zij een bevlogen speech over Denemarken, waar toen al negen jaar een coalitie van liberalen, conservatieven en de rechts-populistische Volkspartij aan de macht was.

"'De belangrijkste raad die ik jullie kan geven', zei Vestager toen, 'is dat je extremisme nooit mainstream mag laten worden. Accepteer niet dat extremistische ideeën na een tijdje bon ton worden. Gelatenheid is het ergste wat je kan overkomen.' Die woorden heb ik steeds als kompas gebruikt. Als iets me verbaast of irriteert, dan moet ik daarop reageren. Daarvoor word ik betaald, daarvoor ben ik verkozen."

Hoe verklaart u eigenlijk dat zoveel mensen anti-Europees zijn? Zowel in Londen, Den Haag als Boedapest is Brussel momenteel een scheldwoord en worden pro-Europeanen als Guy Verhofstadt en Herman Van Rompuy als staatsgevaarlijk afgeschilderd. Hoe is het zover kunnen komen?

"Achterstallig onderhoud. De politici hebben de Europese Unie decennia lang verwaarloosd. Europa is te veel een zaak geworden van diplomaten en bureaucraten die geen voeling meer hebben met gewone burgers. Op die manier hebben ze het brandhout voor de eigen brandstapel aangedragen, tot op de dag van vandaag. Maar tegelijk ben ik trots op wat we sinds de Tweede Wereldoorlog hebben bereikt. Vrede, vrijheid, welvaart. En er zijn moeilijke keuzes gemaakt.

"Toen in 1989 het IJzeren Gordijn viel, hebben we ervoor gekozen om de voormalige Oostbloklanden erbij te nemen. Dat was geen evidente operatie, maar het was wel de juiste beslissing: anders hadden we waarschijnlijk met een zestal Oekraïne-achtige conflicten aan onze grenzen gezeten. En kijk eens naar Duitsland. Toen West-en Oost-Duitsland herenigd moesten worden, leek dat een onmogelijke taak. Het zou generaties duren. Maar uiteindelijk is alles heel snel gegaan."

Na de Europese verkiezingen van mei zullen de anti-Europeanen in het Europees Parlement sterker staan dan ooit. Dreigen zij de EU tot stilstand te brengen?

"Laat ons die fase dan maar uitzweten. Als het onvermijdelijk is om enkele jaren ter plaatse te trappelen, dan moet dat maar. Ik denk dat we dat wel aankunnen. Het dwingt iedereen om zich te bezinnen over waar het met het Europese verhaal fout is gelopen en hoe we het proces opnieuw de goede richting uit krijgen. Mijn vader zei altijd dat iedere generatie zijn oorlog, revolutie of epidemie nodig heeft om te beseffen hoe belangrijk vrede en vrijheid zijn.

"'Maar van jouw generatie hoop ik wel', voegde hij er meteen aan toe, 'dat ze geen oorlog nodig heeft om te beseffen hoe waardevol de vrede is'. Tot een Europese oorlog zal het niet komen, maar ik vrees wel dat we de komende jaren nog een politieke schok gaan beleven. Misschien is het eigen aan de mens om nooit helemaal zonder schokeffect te kunnen leven. Maar dat betekent niet dat je de populisten vrij spel moet laten. Het moet juist een motivatie zijn om opnieuw strijd te leveren voor een beter Europa.

"In Nederland zullen de oude partijen gedwongen worden om kleur te bekennen: zijn ze nu voor of tegen Europa? En ja, als het niet anders kan, laat de Europese crisis zich dan maar voltrekken. Misschien is het nodig dat de mensen concreet voelen wat er eigenlijk allemaal op het spel staat. Stel dat er de komende jaren een land uit de euro stapt. Ik zou dat liever niet zien gebeuren, maar Europa is sterk genoeg en kan zoiets wel aan.

"Wie had na die diepe crisis van de jongste jaren verwacht dat op dit moment enkel Griekenland en Cyprus nog nood zouden hebben aan IMF-hulpprogramma's? Wie had verwacht dat de Spaanse rente nu al terug op een normaal niveau zou zitten? We mogen de veerkracht van Europa niet onderschatten. En we moeten vooral niet te bang zijn. Waakzaam zijn is goed, maar angst is een slechte raadgever."

Vaak wordt gezegd dat Henk en Ingrid bang zijn voor Europa en de snelle mondialisering. Begrijpt u die angst?

"Zeer zeker. Die angst is ten dele gerechtvaardigd. Neem nu de snelle informatisering van onze samenleving. Mijn moeder is 74 en ze heeft onlangs voor het eerst een computer in huis gehaald. Niet enkel voor haar amusement en om met de kleinkinderen te skypen, maar ook uit noodzaak: zonder internet kun je tegenwoordig amper je bankzaken regelen of postzegels bestellen.

"Maar er zijn ook heel veel mensen die niet kunnen of durven mee te stappen in deze technologische evolutie. Ik vind dat we oog moeten hebben voor diegenen die het tempo van de moderne samenleving beangstigend vinden en die daarbij vraagtekens plaatsen. Je kunt als politicus niet als een tambour-maître met een stok vooruit blijven lopen zonder dat de dansmariekes en de fanfare je volgen. Want dan denkt iedereen: wat loopt die man daar raar met die stok te lopen?"

Hoe kan een politicus die angst counteren?

"Door je ideeën goed uit te leggen en door steeds de context van je beslissingen duidelijk te maken, zeker als het om onpopulaire maatregelen gaat. Wij waren in Nederland de eerste partij die vond dat de pensioenleeftijd van 65 naar 67 jaar moest. Indien we dat op een botte manier en zonder toelichting hadden verkondigd, zou iedereen dat als een onrechtvaardige maatregel hebben beschouwd.

"Maar we hebben zo goed mogelijk proberen toe te lichten dat die verhoging noodzakelijk is omdat we allemaal steeds ouder worden en langer gezond blijven, waardoor er nood is aan solidariteit tussen de generaties. Zo krijg je de mensen mee in je verhaal en enthousiasmeer je ze zelfs. En we hebben nooit verhuld dat deze maatregel een aantal burgers zou benadelen. Je mag niet bang zijn om duidelijk 'neen' te zeggen als iets niet mogelijk is.

"Mijn belangrijkste leerschool op dit vlak was de lokale politiek. Als burgemeester van Wageningen en daarvoor als wethouder kwam ik heel vaak in situaties terecht waarbij ik aan mensen moeilijke beslissingen moest communiceren. Een voetbalvereniging die haar vergunning verliest, een huiseigenaar die geen toelating krijgt voor een renovatie... Ik heb toen geleerd dat wanneer je in de voetbalkantine staat en je moet meedelen dat de club opgedoekt moet worden, je dat maar beter duidelijk en zonder omwegen doet. Niets zo erg als politici die zeggen: 'Ik voel heel erg met u mee en zal er nog eens over nadenken.'"

Niet zo lang geleden was u een eeuwige underdog en werd u voor 'kereltje' uitgescholden, nu is D66 aan de winnende hand en lijkt u wel de wonderdokter van de Nederlandse politiek. Bezorgt die ommekeer u een zekere euforie?

"Een doorgedreven stoïcijn ben ik niet, maar toch wel een beetje. Ik heb geleerd om de dalen niet als een te zware beproeving te ervaren en de pieken niet te euforisch te beleven. De nacht na de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen - het was halfdrie in de ochtend - was ik al bezig met de volgende werkdag. Ik wist dat we gewonnen hadden, maar ik bleef maar verder werken. Tot het moment dat mijn woordvoerder Daan me een biertje aanreikte en zei: 'Alexander, we hebben gewonnen, geniet er nu even van en morgen gaan we weer aan de slag.' Tja, genieten: dat moet ik nog leren."

Wellicht zal u bij winst van de volgende nationale verkiezingen iets minder moeite hebben om te feesten. Dat wordt uw echte test, niet?

"U zegt het. Weet u, laatst had ik hier redacteurs van een schoolkrant over de vloer en die stelden me de onvermijdelijke vraag: 'Wat was het hoogtepunt van uw politieke carrière?' Mijn antwoord is dan altijd hetzelfde: 'Mijn hoogtepunt moet nog komen.' Wanneer en hoe, dat zullen we nog wel zien."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234