Woensdag 22/01/2020

Rechtspraak

Iedere boom zijn eigen advocaat? Minder vergezocht dan het lijkt

Beeld Tim Dirven

Moeten bomen kunnen procederen tegen hun ontbossing? En rivieren tegen hun vervuiling? Het klinkt misschien bijzonder vergezocht, maar dat is het volgens juristen allerminst.

Een opmerkelijk pleidooi: advocaat Geert Lenssens, doorgaans verwikkeld in rechtszaken zoals Arco en Optima, wil een boom als volgende cliënt. Volgens Lenssens hebben de bebladerde hoogstammigen - en de hele natuur bij uitbreiding - namelijk dringend een rechtspersoonlijkheid nodig om zich te verdedigen tegen alle onrecht dat hen wordt aangedaan. Zoals ontbossing op vraag van minister van Leefmilieu Joke Schauvliege (CD&V), bijvoorbeeld. 

Lenssens verwijst naar Nieuw-Zeeland, waar eerst een nationaal park en sinds enkele maanden ook een voor de Maoribevolking heilige rivier een rechtspersoonlijkheid kreeg. In India gebeurde hetzelfde voor het ecosysteem van een deel van de Himalaya en in Ecuador en Bolivia wordt er nagedacht over gelijkaardige initiatieven.

Pratende bomen

Als het aan de andere kant van de wereldbol kan, hier dan ook? Theoretisch wel, zegt decaan van de Gentse rechtenfaculteit Michel Tison, al zal daarvoor wel een wetswijziging nodig zijn. "Momenteel worden alleen natuurlijke personen en rechtspersonen zoals vennootschappen erkend als rechtssubjecten. Maar een vennootschap is ook maar iets fictiefs. Die kan ook niet zelf praten, dus waarom zouden pakweg een boom of een hond geen rechtspersoon mogen zijn?"

Komen we bij de prikkelende vraag: stel dat de wet gewijzigd wordt, hoe gaat die boom zijn rechten verdedigen? Via een advocaat, wellicht. Maar hoe weet die advocaat wat die boom wil? En of hij die persoon in kwestie überhaupt wel als zijn advocaat wil? Het lijken lichtjes hallucinante bedenkingen, maar het is wel de nagel op de kop, zegt Tison. De Nieuw-Zeelandse rivier kreeg bijvoorbeeld twee voogden toegewezen: één van de overheid en één van de Maori. "Ook al wordt een boom een rechtspersoonlijkheid, hij heeft een stem nodig die zijn wensen vertolkt. Want de enige bomen die ik al ooit heb weten praten zijn De Bomen van Hugo Matthysen. (lacht) Dus er zal een natuurlijk persoon moeten zijn, die de belangen behartigt. Via een belangenvereniging bijvoorbeeld."

Op Europees niveau

Is het dan wel nodig dat de wet gewijzigd wordt en natuurfenomenen tot rechtspersoon bevorderd kunnen worden? Want een belangenvereniging voor het behoud van pakweg het bosbestand, die kan vandaag natuurlijk al perfect worden opgericht. En daarbij: zijn er al niet zoveel natuur- en milieuverenigingen die zich om met het wel en wee van de fauna en flora bekommeren? 

Bij natuurvereniging Natuurpunt vinden ze het nochtans wel een interessante piste die het bekijken waard is. "Het lijkt ons wel wenselijk dat als er zo'n regelgeving over rechtspersoonlijkheid komt, dat ineens Europees wordt verankerd", zegt woordvoerder Hendrik Moeremans. "En daar beweegt ook al wat, er zijn Europese natuurverenigingen die het idee genegen zijn. Maar verder dan de studiefase zit dat nog niet."

Natuurverenigingen botsen namelijk al snel tegen hun eigen grenzen, wanneer ze juridische stappen willen ondernemen. Stel dat ze een rechtszaak aanspannen tegen het ontbossen van een bepaald gebied, dan moet de natuurvereniging heel precies kunnen aantonen dat zij het belang van dat gebied vertegenwoordigt én dat dat belang rechtstreeks wordt aangetast. En dat is lang niet altijd evident.

Ook plichten 

En precies dat is de reden waarom Lenssens vindt dat bomen en consorten zélf een rechtspersoon kunnen worden. "Oké, het wordt een hele juridische kluif. Maar dan stelt zich in ieder geval die vraag nooit meer: het is duidelijk dat de boom zijn eigen belangen vertegenwoordigt." Maar maak een boom rechtspersoon en hij heeft niet alleen rechten, maar ook plichten. Het ene valt onmogelijk los te zien van het andere. Kan een boom dan aansprakelijk gesteld worden wanneer hij op een auto valt? Of een rivier wanneer die overstroomt? 

"Maar wie is er dan precies in fout?", vraagt Hendrik Schoukens, onderzoeker aan de UGent en als advocaat gespecialiseerd in natuurbehoud. "Die rivier die haar natuurlijke gang gaat en af en toe buiten haar oevers treedt, of de mensen die er tegen beter weten in zijn gaan wonen?" Schoukens is eveneens voorstander van een rechtspersoonlijkheid voor de natuur. "Natuurlijk zijn er al heel wat wetten op natuurbehoud. Maar die zijn allemaal geschreven vanuit antropologisch standpunt. Het is niet zo vreemd dat de natuur rechten krijgt in landen die haar intrinsieke waarde veel hoger inschatten. Dat zijn wij, met onze drie eeuwen aan verlichtingsratio, misschien wel kwijtgespeeld", denkt Schoukens. "Sommige besluitvormingsprocessen, zoals bijvoorbeeld rond Essers of de uitbreiding van de Antwerpse haven, zouden een heel andere uitkomst gekend kunnen hebben wanneer we meer vanuit de natuur zouden redeneren."

Toch heeft Vlaanderen geen plannen om de natuur een rechtspersoonlijkheid te geven, zegt minister Schauvliege. "Bossen zijn nu al beschermd in wet en grondwet, in Europese en Vlaamse regelgeving", luidt het op haar kabinet. "Bovendien is het concept wellicht contraproductief: wie gaat nog een boom planten in zijn tuin of een bos op een stuk grond, als die nadien rechtspersoonlijkheid heeft?"

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234