Donderdag 22/04/2021

‘Ieder mens exploiteert anderen’

In Bozar zijn nog tot eind september 200 foto’s te zien van de Amerikaanse fotograaf Roger Ballen. Zijn bekendste boek Platteland, over gedegenereerde Zuid-Afrikaanse blanken, leidde vijftien jaar geleden tot een stevige rel.

Overzichtstentoonstelling omstreden fotograaf Roger Ballen in Brusselse Bozar

Rondlopen op een overzichtstentoonstelling van je eigen werk is een vreemde ervaring, vindt fotograaf Roger Ballen: “Als je al die foto’s zo bij elkaar ziet is het moeilijk te geloven dat je ze zelf allemaal gemaakt hebt. Zeker omdat je weet hoeveel bloed, zweet en tranen het kost. Een andere gedachte die me bekroop was: ‘O jee, er zijn alweer dertig jaar voorbij!’” (lacht)

Ballen (60) heeft reden om zich zorgen te maken over de snel voortschrijdende tijd, want hij is een laatbloeier. Tijdens zijn jeugd in New York werd hij omringd door fotografie. Zijn moeder werkte bij het fotoagentschap Magnum, en fotografen als Bruce Davidson en André Kertesz waren kind aan huis. Maar Ballen volgde eerst een opleiding tot geoloog, en begon pas serieus te fotograferen in Zuid-Afrika, waar hij sinds 1982 woont en werkt.

Zijn grote doorbraak beleefde hij in 1995 met zijn fotoserie Platteland. Daarin portretteerde hij straatarme blanke Zuid-Afrikanen die in krotten in de buurt van Johannesburg woonden. Ook nu nog maken die foto’s een verpletterende indruk. De geportretteerden leven niet alleen in erbarmelijke omstandigheden, velen van hen dragen ook de sporen van inteelt. Een iconisch beeld is bijvoorbeeld dat van de tweeling Dresie en Casie uit Transvaal. Met hun scheefstaande ogen, reusachtige flaporen en bijna dierlijke blik geven ze de toeschouwer een stomp in zijn maag waar die even van moet herstellen.

Het project veroorzaakte in Zuid-Afrika dan ook heel wat opschudding. Ballen kreeg zelfs doodsbedreigingen over zich heen omdat hij het gewaagd had blanke Zuid-Afrikanen op zo’n manier af te beelden. Anderen verweten hem dat hij misbruik had gemaakt van zijn ‘onderwerpen’.

Maar die kritiek wijst Ballen van de hand: “Om te beginnen: ieder mens exploiteert anderen. Of je nu een cola drinkt, autorijdt of een bos bloemen op tafel zet, je kunt eenvoudigweg niet anders. Daarbij komt dat niemand weet wat mijn relatie met die mensen was. Misschien waren het wel mijn beste vrienden. Misschien hebben ze mij een pistool tegen mijn hoofd gezet. Of misschien heb ik hen een miljoen dollar betaald. Exploitatie is dus een lastig begrip. Afgezien daarvan denk ik dat mensen die dat soort kritiek spuien dikwijls niet eerlijk zijn. Ze zeggen dat het ze om exploitatie te doen is, maar wat ze eigenlijk bedoelen is: deze foto’s zorgen ervoor dat ik mij ongemakkelijk voel. Welnu, dat is ook precies de bedoeling van kunst.”

Zelf is Ballen vooral tevreden dat de foto’s na al die jaren nog steeds hun zeggingskracht hebben behouden. “Het belangrijkste vind ik dat het beelden zijn geworden die hun tijd overstijgen. De foto’s zeggen niet alleen wat over Zuid-Afrika in een bepaalde periode, maar ook over de menselijke conditie.”

Na Platteland sloeg Ballen in latere boeken als Outland (2001), Shadow Chamber (2005) en Boarding House (2009) een andere richting in. In zijn recentere werk komen steeds minder mensen voor. In plaats daarvan fotografeert Ballen vooral interieurs, die sterk aan stillevens of installaties doen denken. Daarbij bedient hij zich van zorgvuldig geplaatste ‘rekwisieten’ als graffiti, stroomkabels en dieren.

De vraag die hem het meest wordt gesteld is wat er nu precies echt is aan zijn foto’s en wat niet. Een antwoord daarop is vrijwel onmogelijk, zegt hij. “Dat heeft te maken met de vraag wat echt is, en daar breken we ons al 5.000 jaar vergeefs het hoofd over. Wat is echt? De ruimte zoals die was voordat ik foto’s kwam nemen? De voorwerpen die ik meebreng? Het is een hele verwarrende kwestie. Ik denk dat je moet uitgaan van de foto zelf. Die dringt jouw geest binnen en betekent iets voor je. Over die fotografische realiteit gaat het.”

Op de vraag hoe lang hij doet over het componeren van één enkele foto, reageert hij: “Ook daar kan ik verschillende antwoorden op geven. Het technische antwoord is: ongeveer 1/500 van een seconde. Ik zou ook kunnen zeggen: soms gaat het gemakkelijk en duurt het een paar uur, en soms moet ik verschillende keren terug en duurt het een paar dagen. Maar ik denk dat het echte antwoord is: ik ben nu 60 jaar oud en het heeft mij dus 60 jaar gekost voor ik deze foto kon maken.”

Ballens jongste project gaat over vogels. “Ik heb een huis gevonden waar honderden vogels wonen, vooral duiven. Daar ben ik tegenwoordig meestal te vinden.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234