Zondag 31/05/2020

Ideaal aan scherven

Wie kritiek had op het communisme, werd

al snel veroordeeld als

een bourgeois, een volksverrader of zelfs

een fascist

Rob Hartmans

Alleen in de wind

Ambo, Amsterdam, 264 p., 18,95 euro.

Elisabeth Spanjer of de strijd tegen het communisme

Over de kritiek vanuit 'linkse' hoek op het communisme schreef de Nederlandse historicus Rob Hartmans een bijzonder boek onder de titel Alleen in de wind. Hartmans schetst het portret van een tijd aan de hand van het leven van Elisabeth Spanjer, die zich ontpopte als een fervente anticommuniste.

Door Dirk Verhofstadt

Adolf Hitler wordt algemeen beschouwd als de grootste misdadiger uit de geschiedenis. Zijn doel om een duizendjarig Duits Rijk te vestigen mondde uit in een waanzinnige periode van twaalf jaar rechteloosheid, terreur en geweld. Met de ontdekking van de concentratiekampen en de Endlösung, waarbij zes miljoen Joden het leven lieten, werd het nazisme gekwalificeerd als het Absolute Kwaad. Dit had als gevolg dat de gruwelijkheden van het communisme decennialang werden ontkend, geminimaliseerd of vergoelijkt. Natuurlijk had Stalin op een cruciale manier bijgedragen tot de val van Hitler, maar het mens- en maatschappijbeeld dat hij voor ogen had en met geweld afdwong, moest qua misdadigheid niet onderdoen voor het fascisme. Hannah Arendt schreef in 1951 haar ophefmakende boek Totalitarisme, waarin ze op overtuigende wijze de overeenkomsten tussen het fascisme en het communisme blootlegde. Het belangrijkste kenmerk was dat 'vijanden van het volk' rechteloos waren en fysiek 'verwijderd' moesten worden uit de samenleving.

Toch was er al snel na de oprichting van de Sovjet-Unie kritiek op het communisme, en dit om verschillende redenen, door monarchisten, conservatieven, christenen en liberalen. Veel minder bekend is de kritiek uit linkse hoek.

Wie kritiek had op het communisme, werd al snel veroordeeld als een bourgeois, een volksverrader of zelfs een fascist. Westerse intellectuelen zoals Sartre en Merleau-Ponty omhelsden het communisme, niet alleen als schild tegen het fascisme (waaronder ze ook het kapitalisme en liberalisme begrepen), maar ze beschouwden het zelfs als het ideale samenlevingsmodel. Toen Sartre in 1954 terugkeerde van een reis naar Rusland verklaarde hij zonder verpinken het volgende: "Er bestaat totale vrijheid van kritiek in de Sovjet-Unie." Wie kritiek had op de Sovjet-Unie, kon bijgevolg rekenen op onbegrip, kritiek en desnoods fysiek geweld. Later, toen via de samizdat, de Hongaarse opstand, de Praagse Lente en de val van de Berlijnse Muur, de waarheid aan het licht kwam over het onmenselijke en immorele karakter van het sovjetsysteem, kwamen de tongen pas echt los. Het communisme is net als het fascisme monsterlijk.

Hoofdfiguur in Hartmans' boek is Elisabeth Spanjer, kind van links-revolutionaire, zelfs anarchistische ouders, die in de jaren dertig heel dicht stond bij de bekende Nederlandse linkse politicus Henk Sneevliet. Hij werd verkozen tot lid van de Tweede Kamer namens de Revolutionair-Socialistische Partij die de ideeën van Lenin onderschreef en oorspronkelijk nauwe contacten onderhield met Trotski. Rob Hartmans slaagde erin om haar op 90-jarige leeftijd te interviewen. Ondanks haar hoge leeftijd demonstreert ze een ijzersterk geheugen. Ze correspondeerde met Leon Trotski, was actief in radicaal linkse facties, werkte samen met een nationaal-socialistische filmmaker, raakte bevriend met Willy Brandt en met tal van Russische dissidenten, onder wie de latere Nobelprijswinnaar Sacharov. Maar de hoofdfiguur is voor Hartmans ook een middel om een portret te schetsen van de toenmalige tijdgeest in Nederland en het Westen. Elisabeth Spanjer, Beb, raakte bevriend met Joop Zwart, die zich als een ongeleid projectiel door de linkse politiek bewoog. Al in 1934 raakte Beb op een internationale conferentie in contact met Willy Brandt, die 35 jaar later kanselier van West-Duitsland zou worden. Maar zover is Hartmans nog niet. Hij verhaalt over de onderlinge strijd van linkse facties (meer dan tegen de regering) en over de positie van die andere sovjetarchitect Leon Trotski. Beb schreef hem een brief maar kreeg een vermanend antwoord terug. Stilaan maar zeker bekoelt de relatie van radicale socialisten met de al even dogmatische Trotski. Uit historische documenten blijkt dat de voormalige rechterhand van Lenin minstens even hardvochtig was als Stalin en er alleen van overtuigd was dat men indertijd "de verkeerde mensen had doodgeschoten". Ook voor Trotski was het individu geen doel op zich, maar alleen een middel om de "ideale maatschappij" te stichten. "Mest op de velden van de toekomst", zo omschreef hij de mens. Uiteindelijk werd hij, net als zo veel andere kritische stemmen in het linkse kamp, vermoord door de beulen van Stalin. Die interne afrekeningen werden op de spits gedreven tijdens de Spaanse Burgeroorlog, toen stalinisten, trotskisten, radicale socialisten en anarchisten niet alleen vochten tegen Franco maar ook elkaar uitmoordden.

Beb, een aantrekkelijke blondine, kreeg eind jaren dertig de kans om carrière te maken in de filmwereld. Tijdens de oorlog ging ze als assistente aan de slag bij de Duitse regisseur Hans Steinhoff, die in feite werkte onder de auspiciën van Joseph Goebbels, de sinistere naziminister van Propaganda. Tal van haar vroegere kameraden werden door de Duitsers opgepakt en vermoord. Ze verhaalt over filmopnames in het jaar 1943 in Tirol, waar ze "enorm veel lol" had, maar tegelijk wel informatie kreeg over "grootscheepse moordpartijen en sinistere kampen" in het Oosten. Op datzelfde ogenblik zat haar vroegere vriend Joop Zwart in het concentratiekamp van Sachsenhausen. Het was een bijzonder warrige periode. Ze trouwde met een nazi, belandde evenwel in Vucht, werd er vrijgelaten en sloeg 'op de vlucht' naar Berlijn. Bladzijde 139 in het boek is een scharniermoment. Hier laat het formidabele geheugen van Beb haar plots in de steek. Over haar beslissing om in die nadagen van de oorlog naar Berlijn te trekken, weet ze blijkbaar niets meer. Als later haar nazigezinde geliefde haar 'per toeval' weet te vinden slaat de twijfel verder toe. Wie was Elisabeth Spanjer eigenlijk? Een integere idealist of een collaborateur? In elk geval werd ze zwanger van haar nazivriend en slaagde ze erin haar kind door die vreselijke dagen na de oorlog te loodsen met hulp van een kinderloos Duits echtpaar.

Wel is duidelijk dat de oorlog haar wereldbeeld grondig veranderde. Terwijl ze in haar jongere jaren rotsvast geloofde in de noodzaak van een revolutionaire omwenteling zag ze nu in "dat het zonder parlementaire democratie, zonder rechtsstaat veel erger werd". Het sterkte haar verzet tegen de Sovjet-Unie en ze evolueerde tot een overtuigde anticommuniste. Ze publiceerde artikelen over de Russische kampen en was actief voor Expogé, de Nederlandse Vereniging van Ex-Politieke Gevangenen uit de Bezettingstijd (hoewel ze zelf niet bij het verzet betrokken was). Zo bracht ze tijdens de Hongaarse opstand in 1956 zelf ladingen hulpgoederen naar Boedapest. Toch ging ze met haar felle kritiek op de Sovjets in tegen de tijdgeest in het Westen, waar het anti-Amerikanisme steeds sterker werd. "Veel linkse intellectuelen lieten zich in die jaren liever fêteren door communistische regimes of werkten mee aan bladen en organisaties waarvan later zou blijken dat ze door de KGB of de Stasi werden gefinancierd', schrijft Hartmans, maar Elisabeth ging door en maakte in het Congress for Cultural Freedom kennis met beroemde schrijvers en intellectuelen als Arthur Koestler, Raymond Aron, Bertrand de Jouvenel. De meest opzienbarende actie van Elisabeth Spanjer was haar inzet voor Russische dissidente schrijvers zoals Andrej Amalrik en Andrej Sacharov. In 1975 was ze aanwezig op de uitreiking van de Nobelprijs voor de Vrede voor Sacharov, die in ontvangst werd genomen door zijn vrouw Jelena Bonner (Sacharov kon zelf niet aanwezig zijn vanwege het verbod naar het buitenland te reizen).

Alleen in de wind is een noodzakelijk boek om te weten dat tijdens die vreselijke twintigste eeuw mensen van uiteenlopende strekkingen ook de gevaren van het linkse totalitarisme zagen en bestreden. De onduidelijkheid over Spanjers positie tijdens de Tweede Wereldoorlog is een smet, maar lovenswaardig was haar inzet voor meer rechtvaardigheid en vrijheid in de samenleving. Hartmans schreef geen hagiografie, wel een eerlijk portret van een vrouw die model stond voor tal van idealisten die oprecht geloofden in een betere wereld, er een revolutie voor over hadden, desnoods met geweld, maar gaandeweg beseften dat de remedie erger was dan de kwaal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234