Woensdag 11/12/2019

Icarus boven Brussel

Dat hij namens de liberalen kandidaat mag zijn om de Europese Commissie te leiden, is niet mis, maar niemand twijfelt eraan dat Guy Verhofstadt (Open Vld) straks als een Icarus te pletter vliegt tegen zijn eigen ambities. Want zo patriottisch als de binnenlandse pers klinkt, zo kritisch is het buitenland. 'Zijn kans? Wat dacht je van nul de botten?'

"Ik zou denken dat hij meer bekendheid geniet in andere landen dan in het mijne." Met de beleefde zuinigheid die een Oostenrijker typeert, probeert Hannes Swoboda duidelijk te maken dat de nominatie van Guy Verhofstadt als liberale kandidaat-Commissievoorzitter nu ook weer niet zo'n groot nieuws is, behalve dan in België misschien.

Swoboda, voorzitter van de Progressieve Alliantie van Socialisten en Democraten (S&D) in het Europees Parlement, heeft een punt. De enigszins verrassende uitverkiezing van Verhofstadt boven de Finse eurocommissaris Olli Rehn als de liberale EU-topkandidaat leidde de voorbije week in eigen land voor vette en lichtjes trotse krantenkoppen. Buiten de landsgrenzen werd er amper drukinkt aan verspild. De grote internationale nieuwssites namen het bericht wel over, maar de meeste aandacht kreeg de Belgische ex-premier nog op een aantal eurokritische blogs uit vooral Nederland en Groot-Brittannië, waar "molenwiekende gek" zijn vaste omschrijving geworden is.

"Zo bekend is hij nu ook weer niet", zegt Carla Joosten, Europacorrespondent bij het Nederlandse blad Elsevier. "Hoe lang is hij nou alweer weg als premier?" Niet dat ze Verhofstadt niet hoog hebben zitten, het legertje Europawatchers dat kamp houdt in Brussel. De meest gezaghebbende Europese media, zoals The Financial Times en The Economist, delen zijn federalistisch geloof niet, maar ze hebben wel sympathie voor de man die ook door zijn tegenstanders geroemd wordt om zijn - dixit Swoboda - "vastberadenheid en sterke overtuigingen".

Of zoals zijn liberale (ex-)rivaal Olli Rehn, onderweg naar Davos, ons zelfs wil toevertrouwen: "Guy is een erg energieke en competente politicus met een sterk geloof in het Europese project." Want als de liberale fractieleider spreekt, zindert het hele parlement, moet ook zijn christendemocratische collega-fractieleider en EVP-voorzitter Joseph Daul toegeven. "Ik bewonder zijn voortdurende enthousiasme voor Europa. Hij is een prominent pro-Europees politicus." Maar dat is ook zijn grootste handicap, meent de Elzasser. "Hij is te optimistisch, soms op het surrealistische af."

Verhofstadts stilaan spreekwoordelijk geworden voluntarisme verwart ook de eigen achterban. "Hij heeft zijn relatief kleine fractie ver boven haar gewicht laten boksen", klinkt het hoog in de Europese instellingen. "Maar tegelijk is Verhofstadt wel het soort leider dat vooroploopt, zonder te kijken of iedereen nog wel mee is. Ik schat dat zowat de helft van zijn fractiegenoten helemaal niks heeft met zijn federale integratiekoers. Zo'n Olli Rehn mag dan een saaie piet zijn, in zijn budgettaire strengheid voelen ze zich veel comfortabeler dan in praatjes over eurobonds."

"Hij creëert zelf zijn draagvlak. Dat doe je als je voor je eigen ideeën staat. Je moet zelf de publieke opinie opzoeken. Dat is politiek leiderschap", zo verdedigt de Nederlandse EP'er Sophie in 't Veld (D66) haar chef. Zij maakte naam met haar strijd voor de bescherming van de privacy en kreeg in haar gevecht tegen de machtige lobbygroepen volop steun van Verhofstadt. "Hij gaat er niet alleen met hart en ziel voor maar heeft vooral ook visie. Hij is nog een politicus met grote ideeën, wat mensen ontzettend kan inspireren. Natuurlijk strijkt hij daar dikwijls mensen mee tegen de haren in maar zijn bevlogenheid spreekt meestal zelfs diegenen aan die het niet met hem eens zijn. Zij laten zich misschien niet meteen door zijn ideeën overtuigen maar hij wekt tenminste vertrouwen omdat hij ergens voor staat."

"De Nederlandse media zullen wel blij zijn met zijn prominente rol", denkt Carla Joosten juist daarom. "Met Verhofstadt in de talkshow weet je dat er wat gebeurt en dat er flink getwitterd zal worden. Nu al merk je dat de eurocritici de figuur Verhofstadt inzetten om het de VVD van Mark Rutte lastig te maken. Het is ook niet zo dat Nederland nu plots als één man tegen Europa is. Vele Nederlanders zijn blij dat er eens een politicus opstaat die zich niet als een droogstoppel uitdrukt. Al moet ik er wel aan toevoegen dat die sympathie zich beperkt tot het soort mensen dat pakweg naar Zomergasten op de VPRO kijkt."

"Verhofstadt is een van de beste debaters en campaigners van het Europees Parlement, en zeker een van de meest uitgesprokene", meent ook Peter Spiegel, chef van de Europadesk van de Financial Times. "Hij is een van de weinige parlementsleden die bekend zijn buiten hun eigen land." En dus een geschikte kandidaat-voorzitter? "Dat nu ook weer niet", zegt Spiegel. "Eigenlijk maakt hij geen schijn van een kans om voorzitter te worden. De Liberals zullen geen goede score halen tijdens de verkiezingen in mei. Grote liberale partijen zoals de LibDems en de Duitse FDP kijken aan tegen flink verlies. Als verliezer kom je niet in aanmerking voor het voorzitterschap. Vergeet ook niet dat hij zijn kruit al eens mocht verschieten in 2004. Hij miste, en zo'n kans op een topjob komt doorgaans geen tweede keer voorbij."

Twee machtsblokken

Dat er nog eerder leven op de planeet Mars zal worden aangetroffen dan dat Guy Verhofstadt de opvolger van José Manuel Barroso wordt, daarover heerst brede consensus. Eigenlijk is het simpel: de twee grote machtsblokken - christendemocraten en socialisten - verdelen de koek onder elkaar. EVP-voorzitter Daul vat het minzaam samen: "In de voorbije twee legislaturen werd de voorzitter van de Commissie telkens gekozen uit de grootste partij. Uit de opiniepeilingen blijkt dat ofwel wij ofwel de socialisten zullen winnen maar zeker niet de liberalen."

De kruimels zijn voor de anderen. Als er al kruimels zullen zijn. Een diplomaat: "Door de verwachte opkomst van allerlei soorten eurosceptici zit je straks met een dood blok van zowat een zesde van het Parlement. Het gevolg is dat de twee groten, de christendemocraten en de socialisten, een deal zullen sluiten. Als je vandaag naar de Commissie kijkt, stel je vast dat de liberalen rijkelijk bedeeld zijn. Dat zal na mei niet meer het geval zijn. Dus de kansen van Verhofstadt om Commissie- voorzitter te worden? Wat dacht je van nul de botten?"

Heeft Olli Rehn het dan slimmer aangepakt door Verhofstadt voorrang te geven en zelf op een minder hoge functie te mikken? De topdiplomaat: "Hmm, ik las ergens dat als ze het slim aanpakken ze allebei een prijs kunnen krijgen. Ik denk dat het realistischer is om ervan uit te gaan dat ze allebei even kansloos zijn. De partij van Rehn is uit de Finse regering gekegeld. Dat betekent dat die nieuwe regering hem straks niet opnieuw naar de Commissie zal sturen. Permanent voorzitter van de eurogroep? Denkt u dat de Spanjaarden of de Grieken staan te dansen van vreugde om uitgerekend de man die de strop rond hun nek trok voorzitter van hun club te maken?"

Zijn er dan andere en beter geschikte kandidaten in omloop? De Duitse socialistische 'spitskandidaat' Martin Schulz zou wel kunnen, denkt Ecolo-europarlementslid Philippe Lamberts. "Hij heeft al het signaal gegeven dat hij niet moeilijk zal doen als hij het wordt. Zo hoort bondskanselier Merkel het graag. Schulz heeft maar twee nadelen: dat hij een Duitser is en dat hij een socialist is. Een Duitse Commissievoorzitter naast Merkel is voor de kleintjes wellicht des Guten zuviel."

De drie EVP'ers die zich warmlopen - de Luxemburgers Viviane Reding en Jean-Claude Juncker en de Franse eurocommissaris Michel Barnier - zijn evengoed kansloos omdat ze in eigen land geen regeringssteun zullen krijgen. Dan kom je uit bij christendemocratische premiers in functie, zoals de Pool Donald Tusk, de Ierse premier Enda Kenny of diens Finse collega Jyrki Katainen. Of als het een vrouw moet zijn: Christine Lagarde, momenteel voorzitter van het Internationaal Monetair Fonds. "De waarheid is dat je er nog niets over kunt zeggen", weet een diplomaat. "Wie had in 2004 aan Barroso gedacht als Commissievoorzitter? Of in 2009 aan Van Rompuy als voorzitter van de Raad?"

Doodvonnis

Nog tegen Guy Verhofstadt speelt zijn welhaast unieke talent om machtige spelers tegen zich in het harnas te jagen. In 2004 spraken Bush' bondgenoten Tony Blair en Silvio Berlusconi met genoegen hun veto uit tegen 'da joenk' dat in volle Irakoorlog Europa deed afdrijven van de VS. Vervolgens schreef hij met De Verenigde Staten van Europa (2005) een boek dat tegelijk zijn federale credo én een doodvonnis voor toekomstige EU-topjobs werd. Zoals in 2009 bleek toen alleen Verhofstadt nog aan Verhofstadt dacht bij de zoektocht naar de eerste president van de Europese Raad (het werd - o zoete vernedering - een landgenoot die met zijn mening over Europa nauwelijks in de schijnwerpers stond).

Het is een nijdig trekje van de Gentenaar: waar hij in het zand bijt moet de wereld rond hem veranderen, niet hijzelf. Zo hertekende Verhofstadt koppig de Belgische politieke basisstructuur in zijn befaamde Burgermanifesten, nadat Wilfried Martens hem in 1987 uit de regering had gebonjourd (wat ook veel opzien baarde en hem vervolgens twaalf jaar lang van de macht afsneed).

Ook nu blijft Verhofstadt weer beweren dat de schuld voor de crisis in Europa bij de verdeeldheid en besluiteloosheid van de 28 regeringsleiders ligt en dat de enige uitweg erin ligt de Raad bevoegdheden te ontnemen. Ook die provocatieve stellingname stelde hij weer te boek, dit keer met de groene oud-strijder Daniel Cohn-Bendit als coauteur.

Vervelend detail is dan wel dat die regeringsleiders de voorzitter van de Commissie mogen voordragen. "Angela Merkel of David Cameron die die lastige Belg voordraagt? In geen duizend jaar", voorspelt Ecolo-lijsttrekker Philippe Lamberts. "Zij zoeken iemand die ze kunnen controleren, iemand die al blij is dat hij daar mag zitten. Dan schiet je met Verhofstadt niet op."

Ook inhoudelijk heeft Lamberts het moeilijk met Verhofstadts koers tegen de nationale regering. "Voor hem zijn de ware Europeanen te vinden in de Commissie, in de Europese Centrale Bank of in het Parlement, en zitten de nationale regeringen vol geborneerde sukkels, die de Europeanen alleen maar hinderen. Sorry, maar wie is het meest democratisch gelegitimeerd? De Europese Commissie of de Belgische regering? Verhofstadt wil dat er na de verkiezingen een federale meerderheid in het Europese Parlement komt. Ja, en wat gaat ze dan doen? Eenzijdig bevoegdheden afpakken van de lidstaten? Tanks sturen naar de 28 hoofdsteden?"

Ziedaar de kern van het probleem-Verhofstadt: zijn ideeën voor een verregaande integratie en uitbreiding van de politieke bevoegdheden van de EU hebben linksom noch rechtsom een draagvlak. "Hij heeft de tijd tegen zich", meent de Duitse journalist Nikolas Busse van de Frankfurter Allgemeine Zeitung. "Eerst moeten de volkeren meer vertrouwen krijgen in de EU vooraleer we de samenwerking kunnen verdiepen. Nu denkt iedereen in het Noorden: de EU neemt ons geld weg. In het Zuiden denkt men: de EU nam onze banen weg."

"Typisch Belgen", lacht Carla Joosten van Elsevier. "De problemen die jullie in eigen land niet opgelost krijgen, willen jullie exporteren naar Europa. In geen enkel ander land denken ze er zo over."

In elk geval ook niet in Duitsland, getuigt Busse. "Zelfs binnen de liberale FDP krijgt Verhofstadt veel tegenwind vanwege zijn pleidooi voor een bankenunie en euro-obligaties. De Duitse socialistische kandidaat-Commissievoorzitter Martin Schulz heeft ook al gezegd dat de VS van Europa er niet komen. Schulz vindt zelfs dat er competenties van Brussel teruggehaald moeten worden. Laat de EU zich maar focussen op grote, supranationale beleidsdossiers zoals de economie. Ook Merkel wil het beperkt houden. Enkel de eurozone zal ze versterken."

De Duitse politici volgen daarmee de onderstroom bij de publieke opinie, die volgens Busse niet klaar is voor meer Europees federalisme. "Duitsland is vandaag bijna een eurosceptisch land. Het is nog niet zo erg als in het Verenigd Koninkrijk maar erg genoeg opdat geen enkele politicus zich zal profileren op méér Europa. Weinigen in Duitsland zullen zich vandaag openlijk nationalist noemen, want dat ligt bij ons nog steeds gevoelig, maar men noemt zich wel weer trots om Duitser te zijn. Twintig jaar geleden hoorde je dat niet."

D66'er Sophie in 't Veld verwijt zijn critici dat ze Verhofstadt doelbewust verkeerd begrijpen en zijn voorstellen uitleggen als een pleidooi voor een molochstaat. "Nederland bijvoorbeeld is een sterk gecentraliseerde eenheidsstaat. Heel het idee van federalisme roept er bij mensen het idee op van centralisering in Brussel terwijl wij juist voor een bottom-upaanpak staan. Verhofstadt slaagt er nu wel in om ook bij ons over federalisme discussie op te roepen en mensen aan het denken zetten."

Spreekt Verhofstadt over zijn Europa, dan is het romantische kosmopolitisme van Ludwig van Beethoven nooit veraf. Met zijn puike, intellectueel fijnbesnaarde Spinelligroep mag hij graag theoretische raamwerken voor de Unie uittekenen. Juist die hooggestemdheid nemen zijn critici hem evenwel kwalijk. "Voor Guy lijkt een hervorming van de instellingen een doel op zich, zozeer gaat hij erin op", zucht Ecolo'er Lamberts, die veel kans maakt om straks Verhofstadts geestesgenoot Daniel Cohn-Bendit op te volgen als groene EP-fractieleider. "Je verneemt nooit hoe die hervorming kan bijdragen aan de vele bekommernissen van gewone mensen over Europa."

Ook auteur en oud-diplomate Hanneke Siebelink mist die connectie met de bezorgdheden van de Europeaan met de pet. "Hoe ziet het Europa dat we over pakweg vijf jaar willen hebben er precies uit? Wat zijn daarin de waarden en elementen die we echt belangrijk vinden? Het debat is te zwart-wit vandaag: ben je voor (meer Europa) of tegen (meer natiestaat)? Maar het gaat toch om de kwaliteit van onze samenwerking, we moeten een Europa bouwen dat echt aanspreekt, waar mensen zich bij betrokken voelen.

"En dus hebben we leiders nodig die, in het complexe traject dat voor ons ligt, transparant en consequent laten zien waar ze zelf precies voor staan. Niet alleen in woorden, ook in daden. Ook Verhofstadt moet daar klaarheid brengen: wat wil hij nou precies gaan doen? Zijn palmares tot nu toe is onduidelijk, zodat de indruk kan ontstaan dat het hem vooral te doen is om een topjob voor zichzelf."

"Verhofstadt heeft het nooit over de werkelijkheid in Europa", oordeelt Carla Joosten streng. "Die realiteit is dat landen nu al de Europese regels aan hun laars lappen als dat hen zo uitkomt. Dat verander je niet door een centraal gezag te installeren. Integendeel, dan zal de nationale verantwoordelijkheidszin nog kleiner worden. Landen als Bulgarije of Roemenië hebben een groot probleem met corruptie. Ze krijgen dat zelf niet onder de knie, maar vanop een bureau in Brussel krijg je het zeker niet opgelost. Daar zit het fundamentele wantrouwen van vele Europese burgers. Zij willen geen ontransparant en spilziek bestuur dat boven hun hoofden zweeft. Het is fout om dat zonder meer onder het tapijt te vegen als eurofobie."

Duivelskunstenaar

Peter Pan. Dat is de bijnaam die ze in zijn eigen Open Vld voor Guy Verhofstadt bedachten. Peter Pan als de eeuwige jongeling die zichzelf, van baby-Thatcher tot eurokosmopoliet, voortdurend heruitvindt en herbront. Maar toch vooral Peter Pan als de duivelskunstenaar voor wie niets onmogelijk is en die begint te vliegen waar anderen in de (Europese) afgrond staren. Dat hij, zoals zijn critici zeggen, soms onredelijk en onrealistisch is, zal hij niet eens ontkennen. Niet voor niets luidt het motto van het boek Mister Nice Guy (over zijn paarse buitenlandbeleid) naar George Bernard Shaw: 'Alle vooruitgang is afhankelijk van onredelijke mensen.'

Toch is het een andere vliegeniersmetafoor die je te binnen schiet als je de Europese droom van Guy Verhofstadt overschouwt. Icarus, de mythische figuur die met vleugels van was en veren ontsnapt maar te dicht bij de zon vliegt en te pletter stort. De kans is zelfs groot dat de ambitie om Commissievoorzitter te worden eindigt zoals de Icarus op het befaamde op Bruegel geïnspireerde schilderij dat in het Brusselse Museum voor Schone Kunsten hangt. Het is een Icarus die niet eens glorieus of heldhaftig neerstort, maar onbetekenend en in de marge, terwijl de boeren van de Europese macht gewoon voortploegen. In Berlijn ligt het cv van de zestigjarige Guy Verhofstadt uit België immers niet bepaald bovenaan op de stapel - als het er al ligt.

Zoals Nikolas Busse het samenvat: "Het is een mythe dat de kiezer straks bepaalt wie in aanmerking komt voor het voorzitterschap. Angela Merkel wil dat niet, simpel. Zij wil na de verkiezingen de handen vrij hebben om een groot pakket van topfuncties - de voorzitters van de Raad, de Commissie, het Parlement, Buitenlandse Betrekkingen, zelfs de NAVO - te onderhandelen en te verdelen onder gelijken." In de cockpit van Europa is er vandaag naast de regeringsleiders geen plaats voor Icarussen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234