Zondag 21/07/2019

Ian Buruma herschrijft geschiedenis WOII

Een scherpe essayist, een meesterlijke verteller, een wandelende bibliotheek, een immer verrassende cosmopoliet. Voor de Nederlands-Britse Ian Buruma (62) geldt het allemaal. In '1945, biografie van een jaar' rekent hij andermaal af met alle clichés.

Ian Buruma (62) woonde in Tokio, Hongkong, Londen, Oxford en New York en schreef in de voorbije dertig jaar een forse stapel boeken. Over de geschiedenis en cultuur van Japan en China, de moord op Theo van Gogh en de manier waarop de asmogendheden met hun oorlogsverleden afrekenen. Hij ontzenuwt het idee dat de anti-westerse gevoelens van moslimextremisten een nieuw fenomeen zouden zijn en maakt brandhout van Samuel Huntingtons theorie over de botsing van beschavingen.

In zijn nieuw boek1945, biografie van een jaarhangt Buruma een veel donkerder en complexer beeld op dan we van de bevrijding gewoon zijn, die doorgaans wordt beschreven als een nobele overwinning op de krachten van het kwaad en het herstel of de introductie van democratie in Europa en Japan. Buruma zoomt in op de seksuele bevrijding en de verkrachtingen, op de honger en het grote sterven na de vrede, op de wraakplegingen, de verbijsterende bestraffingen, het verraad tegenover de koloniale ingezetenen en op de onverwachte kansen die zoveel puin, pijn en chaos toch bieden. Uit talloze romans, dagboeken en militaire verslagen plukt Buruma al even grandioze als onthutsende anekdotes. Neem het verhaal van een verhongerende Italiaanse aristocraat die bij een Britse militaire basis gaat vragen of zijn zuster er niet als hoer aan de slag kan of het relaas over de lading lippenstift die wordt geschonken aan het pas bevrijde concentratiekamp Bergen-Belsen. 'Vrouwen lagen in bed zonder lakens en nachthemd, maar met vuurrode lippen', schreef de Britse luitenant-kolonel Gonin destijds in zijn dagboek.

Ian Buruma: "Ik heb1945om twee redenen geschreven. Een groot deel van de wereld dat uit het puin van de Tweede Wereldoorlog ontstond, is alweer ontmanteld of in verval. Mensen praten over de tanende invloed van het Westen, zowel van de VS als van Europa. En niet alleen de angsten uit de onmiddellijke naoorlogse jaren zijn vervaagd, ook veel van de dromen. Er zijn nog maar weinig mensen, zelfs binnen de organisatie van de VN, die geloven dat een soort van wereldregering voor eeuwige vrede zal zorgen. De hoop op een sociale democratie en een welvaartsstaat heeft flinke klappen gekregen en is haast overal gestrand op economische beperkingen. Dat leek me een goede aanleiding om de geboorte van dat tijdvak te schetsen.

"Bovendien zien we dat de generatie van politici die nu aan de macht is geen persoonlijke herinnering heeft aan de oorlog en dat de bewindslui daardoor de verbeeldingskracht missen om door te denken over de consequenties van een militair ingrijpen. Het gemak waarmee nu gesproken wordt over gewapende interventies in andere landen, is verbijsterend. Even een slechte dictator wegplukken en alles komt goed.1945toont dat dit geenszins het geval is en dat een dergelijke ingreep vaak tot nog grotere problemen leidt."

Begrijp ik daaruit dat u gekant bent tegen een Amerikaanse interventie in Syrië?

"Zeer zeker. Daarmee wil ik de vreselijke dingen die president Assad zijn eigen volk aandoet geenszins ontkennen. Alleen vrees ik dat ingrijpen de situatie nog zal verergeren. Volgens mij is interveniëren alleen gewettigd als je bijna zeker bent dat je een merkelijke verbetering kan garanderen.

"Dat houdt overigens niet in dat we de miljoenen ontheemde Syrische burgers niet moeten bijstaan of dat we kunnen vergeten dat er onderhand 100.000 doden zijn gevallen. Op alle mogelijke manieren moeten we proberen om het leed te verzachten en een spoedig einde van het conflict bepleiten. Maar dat is een andere zaak dan luchtbombardementen gelasten, want daarmee komen we snel uit bij wat ik in1945oplijst."

U schrijft dat wraak een manier is om te verhullen dat je een slecht geweten hebt omdat je niets hebt gedaan toen het gevaarlijk was.

"Fundamenteel is vooral dat de meeste gevallen van georganiseerde wraak niet zouden hebben plaatsgevonden als ze niet werden aangemoedigd. Individuele initiatieven hebben slechts zelden massaal geweld tot gevolg; daar is leiderschap voor nodig, een zekere mate van organisatie. Ik geloof niet in de idee dat de tegenstellingen en haatgevoelens tussen christenenen en moslims in ex-Joegoslavië eeuwenoud waren en plots spontaan tot uitbarsting kwamen. Soms kennen we niet het hele plaatje en weten we niet wie wat manipuleerde."

Het beeld dat u ophangt van het verzet is weinig flatterend. Opportunisme lijkt in veel gevallen een belangrijkere drijfveer dan idealisme. 'Niet alle strijdgroepen tegen Hitler kunnen terugblikken op een lang leven. Bij vele begon het verzet pas toen Hitlers verzet ophield', citeert u de Duitse verzetsvrouw Ruth Andreas-Friedrich.

"Het verzet, dat na de oorlog bewust is geromantiseerd, speelde een minieme rol in de militaire nederlaag van nazi-Duitsland en het Japanse keizerrijk. Gewelddadige verzetsdaden lokten wrede represailles tegen onschuldige burgers uit en hebben vaak meer ellende opgeleverd dan ze waard waren.

"Het werkelijke belang van het verzet wordt pas duidelijk als de oorlog voorbij is. Die paar mensen die tegen alle verwachtingen in trouw zijn gebleven aan hun principes voorzien samenlevingen die zijn vergiftigd door collaboratie van de stof voor een heldenverhaal. Het herstel van de democratie berust op zulke verhalen, omdat ze niet alleen bijdragen aan de wederopbouw van een gevoel van burgerlijke moraal, maar ook aan de politieke legitimiteit voor naoorlogse regeringen."

Het algemene gevoel bij het lezen van1945is er een van beschamende menselijke laagheid.

"Dat is ook zo, maar tegelijk schiepen het puin en de chaos echte kansen voor vernieuwing. Kijk naar het vrouwenkiesrecht. Het werd zowel in Frankrijk als in België meteen daarna ingevoerd. Dat was een rechtstreeks gevolg van de oorlog, waarin vrouwen vaak alleen hadden moeten opdraaien voor het gezin en ook waren ingeschakeld in de oorlogseconomie.

"Een andere verwezenlijking is de sociaaldemocratie. Het vooroorlogse Europa was een standenmaatschappij. Maar nu had iedereen offers gebracht en dus wilde de arbeidersklasse daar niet naar terug. En dus zag je overal in West-Europa socialisten en sociaaldemocraten aan de macht komen. Churchill werd in Groot-Brittannië prompt weggestemd, precies omdat deze eigenzinnige aristocraat zo'n symbool was van de oude orde. Een vergelijkbare evolutie voltrok zich in de VS, waar de segregatie in het leger kort na de Tweede Wereldoorlog werd afgeschaft omdat ze onaanvaardbaar was geworden."

Maar de vrouwenemancipatie, de invulling van de sociaal-democratie en de zwarte burgerrechtenbeweging hebben pas in de jaren '60 echt hun beslag gekregen. En daar kwam opnieuw geweld aan te pas. Martin Luther King werd 23 jaar na de bevrijding vermoord.

"Dat klopt, maar dergelijke ontwikkelingen doen zich altijd in golven voor. Vlak na de oorlog was er een enorme impuls voor socio-politieke en maatschappelijke verandering. Maar die botste vervolgens onvermijdelijk op de weerstand van de gevestigde belangen, die in de jaren '50 opnieuw de bovenhand haalden. Dat had dan weer te maken met de Koude Oorlog. Was er in 1945 een groot enthousiasme voor een verregaande zuivering en bestraffing van oorlogsmisdadigers, dan hoorde je later dat Duitsland en Japan in ons kamp moesten worden gehouden en dus niet al te hard mochten worden aangepakt.

"De tegenreactie kwam in de jaren '60 en de naweeën van de oorlog speelden daarin een belangrijke rol. De jonge generatie wilde goedmaken wat hun ouders hadden nagelaten of verkeerd hadden gedaan. In Duitsland betwijfelden de studenten af of hun ouders zich wel voldoende hadden verzet tegen Hitler."

In zeker opzicht hebt u een merkwaardig persoonlijk parcours afgelegd. Een Haagse zoon van een Friese vader en een Brits-joodse moeder besluit in de nadagen van Mao's Culturele Revolutie in Leiden Chinees te gaan studeren. Veel medestudenten zullen er niet geweest zijn. Had u destijds communistische sympathieën?

"Helemaal niet. Ik behoor tot diegenen die met instemming het opzienbarendeDe nieuwe kleren van Voorzitter Mao(1971) lazen, waarin de Belg Simon Leys als een van de eersten de gruwel van de Culturele Revolutie hekelt. Eigenlijk had ik geen goede reden om sinologie te volgen. Ik vond Chinees eten wel lekker en wou wellicht iets doen wat niemand anders deed."

Als er een rode draad loopt door uw omvangrijke oeuvre, dan wel die van de identiteit. Altijd weer onderzoekt u hoe volkeren zichzelf en hun geschiedenis zien, welke mythes ze bouwen. Komt dat door uw eigen achtergrond?

"Dat geloof ik wel, ja. Het is moeilijk onder woorden te brengen maar ik voelde me anders dan de kinderen uit mijn omgeving. Nu is het opgroeien in een wereld waar de thuistaal afwijkt van de taal op school, niet meer zo ongewoon. In mijn kindertijd was dat nog uitzonderlijk. En dus was ik me daar erg van bewust, van de soorten gevoel voor humor, de verschillende manieren waarop men binnen mijn familie naar zichzelf en naar anderen keek."

'Niet alleen de angsten uit de naoorlogse jaren zijn vervaagd, ook de dromen'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden