Zaterdag 19/09/2020

Huwelijk op de Nijl

Samen stonden ze op het Tahrirplein, de geboortegrond van de Egyptische revolutie. Anderhalf jaar later vierden de activisten van toen op een boot het huwelijk van de Egyptische Laila Soliman en de Vlaming Ruud Gielens. De twee theatermakers brachten in Oostende een voorstelling over het leven onder een militaire dictatuur. 'Ik wacht bang af wat het leger zal doen.'

Caïro, 8 juli 2012

Het gebeurde op een boot op de Nijl. Enkele revolutionairen van het eerste uur kwamen er samen. De ene was zwanger, de andere had een nieuwe weg in het leven ingeslagen, velen waren intussen getrouwd. Ook nu trouwden er weer twee.

De boot heette 'Vogel van de Nijl'. Hij was feestelijk versierd. Op een lange tafel stonden hapjes en salades. Aan de tapkast werd er kriek geschonken.

De revolutionairen, de meeste twintigers en jonge dertigers, kwamen er samen om het huwelijk van Laila Soliman met Ruud Gielens te vieren. Laila is Egyptische, Ruud is Belgisch. Twee theatermakers. Eind januari, begin februari 2011 had ik met hen samen op het Tahrirplein gezeten. Niets bindt mensen zozeer als gedeelde vreugde en gedeelde doodsangst. Zeker als beide emoties elkaar snel opvolgen. Toen scandeerde iedereen nog de slogan 'Verdwijn, verdwijn Moebarak!'.

Nu scandeerden de jonge revolutionairen iets anders:

"Wa meen ya baladena wa baladko ay...

Ahsan nas, ahsan nas."

En terwijl ze de woorden riepen, hieven ze hun handen omhoog, deden ze hun ogen dicht en omhelsden ze elkaar.

Ze dansten. Wij dansten. En iemand vertaalde de slagzin waarop wij bewogen:

"En vraag hen waar ze vandaan komen, en vertel hen waar wij van komen.

De liefste mensen, de liefste mensen."

Het was nu een lied van Dalida dat iedereen opzweepte. En toen klonk 'Sabotage' van de Beastie Boys.

En toen het nog later werd: KRS-One

"Woop-woop!

That's the sound of da police!

Woop-woop!

That's the sound of the beast!"

En zo voer de boot met de revolutionairen de nacht in, op die langste rivier ter wereld, op die Nijl waar civilisaties sinds oude tijden afhankelijk van waren.

Ze hadden allemaal in een stroomversnelling gezeten, de mensen op die boot. Egypte was de voorbije 18 maanden grondig veranderd. De landelijke protesten en de acties op het Tahrirplein in Caïro hadden in februari 2011 tot gevolg gehad dat president Hosni Moebarak na een heerschappij van twintig jaar aftrad. Moebarak had de macht tijdelijk overgedragen aan de Opperste raad van de strijdkrachten. De protesten van de jonge garde hadden voortgeduurd. In de maanden die volgden werd de macht van het leger opnieuw duidelijk. De hele wereld keek toe wat er zou gebeuren met dat land dat altijd zo'n politieke sleutelrol had gespeeld in het Midden-Oosten. De protesten van het volk en van de activisten op deze boot bleven voortduren.

Er kwamen parlementaire verkiezingen in december 2011 en januari 2012 die later ongeldig werden verklaard. Er kwamen presidentsverkiezingen in mei en juni. Er waren klachten geweest over fraude tijdens de verkiezingen. Mohammed Mursi, de kandidaat van de Moslimbroeders, was in een nek-aan-nekrace verwikkeld met de favoriet van de militairen, Ahmad Shafiq. Uiteindelijk won Mursi met een nipte meerderheid de Egyptische presidentsverkiezingen, zo bleek op 24 juni. En nu, nu toonde de wereld zich ongerust hoe een door een Moslimbroederschap geregeerd land eruit zou gaan zien.

En nu hier, op deze boot waarin het huwelijk van Laila en Ruud gevierd wordt, tonen ook vele activisten zich ongerust. Maar dan vooral over de rol die het leger zal gaan spelen. De moeder van Laila is er. Ze doceert Arabisch op een Amerikaanse universiteit en had toen haar Amerikaanse collega's haar vroegen of ze niet bang was voor haar dochter, gezegd: "Ze voert een strijd voor een droom af die wij in de jaren zeventig niet hebben kunnen voeren." Maar ze is bezorgd over de positie die een gefrustreerd legerkorps kan innemen in een maatschappij. "Het leger heeft in Egypte altijd veel macht gehad. Men mag ook niet vergeten dat het ook een enorme economische macht heeft en enorm veel land bezit. Ik zit echt met een bang gemoed af te wachten wat het leger zal doen."

Salma Saïd is er. Salma is activiste en blogger van het eerste uur. In februari 2012 werd ze tijdens het filmen van protesten op het Tahrirplein na de tragedie in het Port Saïd-voetbalstadion, door veiligheidsdiensten in het gezicht en handen geschoten. Haar foto's die op Facebook verschenen, vertoonden een verminkt gezicht. Ze ziet er weer als de schoonheid en de vrolijkheid zelve uit, de strijdbare vrouw die ze altijd geweest was. "Tahrir is als een oude boom waaronder iedereen nu lijkt te willen zitten", zegt ze. "Het stopt maar niet, de protesten, het uiten van het ongenoegen." De stem van de activisten is blijven klinken. Hoe hees ze soms ook klonk.

En Mina El Naggar (26) is er. Tijdens de eerste dagen van de revolutie zorgde hij voor de eerste medische hulp op het plein. Hij is arts en acteur. Omdat hij noch als arts, noch als acteur genoeg kan verdienen, oefent hij beide beroepen uit. Hij speelt nu rollen in Egyptische sitcoms. Dagelijks trekt hij naar de studio's in Mediacity, iets buiten Caïro, om zijn rollen te vertolken: een politiespeurder en een man die wordt gekidnapt door de politie. Ook de sitcoms spelen in op de actualiteit. Maar Mira voelt aan den lijve wat het is om uitgebuit te worden, zeker in een land dat in een economische crisis verkeert. De productiemaatschappijen betalen hem amper. Hij moet ze om het beloofde loon smeken en wachten of het komt. "Ik ben niet zo optimistisch", zegt hij. "We hebben heel wat kunnen doen, maar ik heb ook gezien hoe in de maanden na de revolutie de omwentelingen in politieke termen vertaald moesten worden. Groepen en mensen proberen er winst uit te slaan. Nu is de Moslimbroederschap aan de macht. De revolutie mag niet stopgezet worden. Het is nog lang niet afgelopen."

En zo vaart de boot verder over de Nijl. Langs het Museum waar de mummies van oude farao's liggen. Maar waar amper nog toeristen komen kijken. Langs datzelfde museum waarin de veiligheidsdiensten de vrienden van Laila, Mina, Selma en zoveel anderen folterden.

"Ik wandelde door de straten van Caïro als in een zeepbel", zegt Zainab Magdy (24). "Sinds de revolutie is mijn leven geconcentreerder, sterker. Ik heb nu meer vrede met mezelf. Het creëerde een band tussen jongeren. We spraken met elkaar over ons geloof in de toekomst. De verkiezingen zijn iets anders dan de revolutie. Resultaten van verkiezingen zijn alleen maar tijdelijk. Wij blijven wachten op verandering. Maar ik weet ook dat echte verandering zich alleen maar op een trage manier kan voltrekken. Echte omwentelingen voltrekken zich pas als er in de geest van de mensen iets veranderd is.

"Ik ben soms gefrustreerd geweest en boos. Als vrouw lastiggevallen worden op straat, het gebeurt nu opnieuw."

Het is een vraag die de vrouwelijke activisten altijd krijgen. Tot vervelens toe: "Dat ze nu wel met stevige vuist omhoog op dat plein gestaan hebben, maar het gevolg is dat ze meer dan eens lastiggevallen worden." Laila zegt: "Dat was in de periode van Moebarak ook al zo. Het is gewoon niet veranderd. Behalve in die korte periode van de protesten. Het is hier in Egypte voor vele mannen blijkbaar een collectieve manier om hun frustraties te uiten. Maar de media brengen dit nieuws alsof het een nieuw gevolg zou zijn van een toenemend moslimfundamentalisme."

En Zainab zegt: "Uiteindelijk is Caïro, en heel Egypte, een plaats die ik wil verdedigen voor hen die gestorven zijn. Dat is mijn verantwoordelijkheid als levende."

Die ochtend had ik op de televisie samen met mijn dochters en Zainab naar de sexy videoclips van de Arabische hits gekeken. Een vrouw met diepe decolleté liet dikke tranen over haar lippen rollen toen ze zag hoe een ander haar man verleidde.

Iemand op de boot roept: "Ruud, de kriek is op."

Discussie tussen jonggehuwden

Ruud: "Ik was vorige week nog bij vrienden op bezoek. Koptische christenen. We zaten gewoon iets te drinken, alle generaties samen, in downtown Caïro, in een van de bekendste tandartspraktijken. 'Ruud, kun jij ons niet leren hoe we bier moeten brouwen, want het kan hier snel gedaan zijn', zei de vader. Hij bedoelde het als grap, maar het is een grap die ik steeds meer hoor.

"Je voelt de druk van de salafisten bij de Moslimbroeders. Veel zal afhangen van de positie die de minderheid van koptische christenen zal kunnen innemen in deze nieuwe politieke constellatie. Ze hebben altijd een redelijke positie gehad in de maatschappij, een groot deel van hen maakt deel uit van de middenklasse tot hogere middenklasse. Velen hebben gestudeerd en het ging hen economisch voor de wind. Ze zijn niet gediend met de nieuwe president. Sommigen trekken weg, vrezen het ergste."

Is dit nu de prijs van de revolutie?

Laila: "De dagen van de revolutie leefden we in een utopie."

Ruud: "Ik herinner me iets wat Laila altijd zei voor de revolutie: 'Zelfs al moet ik voor de revolutie de prijs betalen dat ik als vrouw gesluierd door de straten moet lopen, of dat de Moslimbroederschap zal regeren, dan nog zal ik het doen.'"

Laila: "Dat was mijn opinie voor de revolutie. Het was ook logisch. De Moslimbroeders zijn de oudste georganiseerde entiteit. Ondanks hun uitsluiting in het vorige regime. Zij hadden al jaren een monopolie op de syndicale macht. Ze waren al jaren actief in studentenorganisaties, in de vakbondsstrijd, ze hadden ziekenhuizen, scholen, ze waren de beste organisatoren van het sociale leven."

Ruud: "Maar ze organiseerden zich altijd als een oppositiemacht. Ze waren tegen iets."

Laila: "Ik denk het niet. Ze hebben hun strenge regels en basisprincipes. Ik heb het over de manier waarop ze zich organiseerden in cellen en hoe die cellen functioneerden in maatschappelijke voorzieningen voor de mensen. Zo bouwden zij een netwerk van vrienden op. Zo konden zij populariteit omzetten in macht."

Ruud: "Maken mensen een onderscheid tussen de Moslimbroeders als wat wij in Vlaanderen 'een zuil' noemden en als politieke partij?"

Laila: "Waarom zouden ze een verschil moeten maken tussen politiek en de vormgeving van een maatschappij? Dat is toch voor iedereen hetzelfde? Mensen willen een georganiseerd sociaal leven."

En wat is dan de winst van de revolutie?

Laila: "Kijk, de logica die ik nu uitleg, voelde ik niet meer tijdens de revolutie. Wat er toen in de plaats van die logica kwam, was de utopie en de euforie. Dát is de winst van de revolutie: het besef van een open blik op de toekomst en de mogelijkheden die je als burger had. Maar buiten die utopie of die georkestreerde naïviteit van die dagen zitten we nu wel weer in de logica: de macht gaat naar de oudste, georganiseerde entiteit. Het is de eerste stap."

Laila krijgt een Twitterbericht. Ze kijkt op haar scherm.

"Ik heb goed nieuws. Tijdens de ramadam zal de nieuwe president dagelijks een speech van vijf minuten houden met de bevolking. Dat wordt fun."

Wat er nu veranderd is voor hen, na of door de revolutie? Laila: "Vele dingen. Op het dagelijks niveau is alles onverwachter geworden. Er is meer capaciteit om te dromen. De strijd met de macht en de autoriteit is zichtbaarder geworden, iedereen kan het voelen. Meer dan in andere delen in de wereld. Als ik naar Europa ga, zie ik dat niet: de urgentie om een mening te formuleren of een strijd te voeren."

Over wapenexport bijvoorbeeld. Ruud: "Zo'n thema als dat van de Belgen die wapens aan Egypte leveren. In België heeft niemand het erover. Het probleem is er niet voelbaar. Hier in Egypte ziet iedereen het. Hier zie je hoe mensen worden gefolterd, hier worden mensen uit je eigen kring weggenomen. Vanaf het moment dat ik met Laila op het Tahrirplein zat in die moeilijke dagen van januari en februari 2011, zijn bij mij vele zekerheden op zijn kop gezet. Ik ben met een ander perspectief naar de wereld gaan kijken. Ik ben theater gaan maken met een duidelijker engagement. Ik wil mijn handen vuilmaken en niet in een beschouwend ivoren torentje gaan zitten. Ik kijk met een meewarige blik naar hoe er in de Vlaamse publieke opinie wordt gesproken over politiek. Het kan me echt niet boeien hoeveel kilo's De Wever is vermagerd."

Oostende, 2 augustus, 'No Time for Art'

De nieuwsberichten: in Egypte zijn net de namen bekendgemaakt van de nieuwe ministers die het kabinet van president Mursi gaan vormen. De belangrijkste post, minister van Defensie, blijft in handen van legerleider Tantawi.

's Ochtends brengen Zainab Magdy, Mina El Naggar, Mustafa Said en Sherin Hegazy in een oude NMBS-loods in Oostende de voorstelling die Laila Soliman maakte en Ruud Gielens produceerde. "No Time for Art is een documentaire theaterserie, die haar publiek wil confronteren met de dagelijkse werkelijkheid van het leven onder een militaire dictatuur", leest het publiek in de folder. Sherin Hegazy vertolkt het verhaal van haar broer Sherif, de jongen die al vijf jaar vastzit in een Egyptische cel op basis van valse verdenkingen. Zainab en Mina brengen de getuigenis van vriend en acteur Aly Sohby, die in maart 2011 werd gearresteerd door de militaire politie toen hij over het Tahrirplein liep met vrienden. De folteringen, de verkrachtingen, het hopeloos opboksen tegen de willekeur en het machtsvertoon van gefrustreerde politie- en legerdiensten. Aan het eind van de voorstelling wordt het publiek gevraagd een statement voor te lezen. Mensen lezen luidop de naam en voornaam van gefolterde en vermoorde burgers gedurende de voorbije maanden. Een voor een leest er iemand uit het publiek een naam en een gebeurtenis voor, met broze en breekbare stem. Ik hoor hoe mijn dochter van vijftien iets over een Egyptische leeftijdgenoot zegt: "I demand a trial for those responsible for the killing of Fawzi Mohamed Ashour. Age 14. Died at Tanta Police Station on January 29th 2011 by gunshots."

Ik herinner me een moeder en een vader van mijn leeftijd op het Tahrirplein, in die week na de 29ste januari 2011. Ze zaten bijna onzichtbaar tussen de massa op dat toen zo volle plein: Reda en Azzan, de ouders van een van de honderden doden die gevallen waren tijdens de betogingen om het aftreden van Moebarak te eisen. Hun zoon was bij het politiestation vermoord. Een kogel in de borst. "Het is de eerste keer in mijn leven dat ik aan een demonstratie deelneem", zei Reda.

Ze zat op de grond in het gras, op dat plein voor de vrijheid. Haar gebogen rug tegen een ijzeren paal. "Verdwijn! Verdwijn! Verdwijn!", hoorde Reda voor zich scanderen. Ze keek stil en met gebroken blik naar de massa die voorbijliep. "Ik zou willen dat hij er nog was", zei ze.

Naast haar zat haar man Azzan. Ze waren die ochtend vanuit het stadsdistrict Imbaba waar de lagere middenklasse woont, naar het Tahrirplein gelopen. "Met de moed in de schoenen en de hoop in het hart", zei de vader. Op een vel papier hadden ze de avond voordien met dikke viltstift geschreven:

"Zij die gestorven zijn, zijn niet dood. Het bloed van ons kind heeft niet voor niets gevloeid."

Het papier hadden ze opgehangen aan de ijzeren paal.

Ze keek naar de woorden boven haar.

"Onze zoon heeft gevochten tegen onrechtvaardigheid. Zijn beloning was een kogel."

En nog:

"U bent groot, Egypte, met uw kinderen, uw martelaren."

"We hebben hem begraven, ons enige kind", zei Reda toen. "En nu kom ik hier ter ere van hem tussen de levenden meer rechtvaardigheid vragen."

"Rechtvaardigheid eisen", zegt Zainab, terwijl de meeuwen in Oostende over het park vliegen. "Het is ons aller plicht. Nog in leven zijn betekent dat je mogelijkheden hebt. Het is niet eerlijk dat zij gestorven zijn, maar de hoop die zij ooit hadden, wil ik ook in leven houden."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234