Maandag 19/04/2021

Humor redt de wereld

Ik voel vandaag dezelfde schok als in 2001, toen de torens van het World Trade Center er ineens niet meer stonden. Want ze hebben iets van ons afgepakt. Een monument. Dat is voor het eerst. We zijn geraakt in onze fundamenteelste symbolen. Charlie Hebdo is een kostbaar nationaal bezit.

Wanneer ik dit schrijf, weet niemand hoe Charlie volgende week zal kunnen verschijnen. Ik lees het laatste nummer, en de helft van de medewerkers is dood. Ik zie het blad voor mijn ogen leegbloeden. Ik huil als bij de dood van een dierbare vriend. De terroristen proberen een blad uit te wissen. Te onthoofden. De overlevende journalisten hebben gezworen dat het straks gewoon uitkomt.

We zeggen 'Charlie'. Alsof we het over een oude vriend hebben. Mijn vader leest Charlie sinds de jaren '70. Eerst heette het satirische weekblad Hara Kiri. In 1970 werd het verboden vanwege een provocerende (en erg grappige) cover over de dood van De Gaulle. Het blad werd heropgericht onder de naam Charlie Hebdo.

Vanaf mijn vijfde of zesde jaar heb ik heel veel geleerd uit Charlie. Het was helemaal geen blad voor kinderen. Ik leerde uiteraard dingen over seks en ook over burgerlijke waarden, en over het recht om overal geestig de spot mee te drijven. Ik leerde dat ik in het oneerbiedige land van Voltaire woonde. Ik leerde over het feminisme door verbluft te kijken naar tekeningen van macho's die vrouwen in de kont knepen. Ik leerde over 'laïcité', de scheiding van kerk en staat, door tekeningen waarop pastoors jongetjes van achteren namen. Ik leerde wat fascisme was, en racisme, en antisemitisme, en homofobie, door te kijken naar heerlijk 'ongepaste' - dat woord bestond nog niet - tekeningen. Alle tekeningen van Charlie zijn choquerend. En leiden als je volwassen bent tot een enorme, bevrijdende lach, een verfrissende bijdrage aan de volksgezondheid.

De gsm van Jezus

Charlie Hebdo is een kleurrijk blad, ogenschijnlijk chaotisch, maar ingedeeld in rubrieken. Geen reclame, alleen tekeningen en tekst. Op de cover van de Charlie van 7/1 staat een grote spotprent van Houellebecq met zijn polemische roman Soumission, waarin een toekomstig Frankrijk wordt beschreven, geleid door een islamitische regering. Het artikel binnenin is ondertekend door de briljante econoom Bernard Maris, die ooit zei: "Freud vergeten in de economie is hetzelfde als Einstein vergeten in de fysica."

Bernard Maris is vermoord. Ik las ook graag de vaste rubriek van psychoanalytica Elsa Cayat. De kop van haar laatste artikel luidde: 'Kerstmis is echt strontvervelend'. Elsa is vermoord. De pagina 'Débat' gaat over het al dan niet bestaan van Jezus. Het artikel in twee kolommen, voor of tegen, is komisch en ook van een hoog theologisch gehalte. Midden op de pagina staat een tekening van Tignous. Tignous is vermoord. Er loopt een rijtje nonnen met een relikwie van Jezus Christus: zijn mobieltje. Als aanvullend bewijs voor zijn bestaan beweren ze dat het nummer van de Maagd Maria erin zit.

Een andere rubriek, 'Fatwa van de week', is een oproep tot het doden van... brillenpoten, die nooit willen blijven zitten. Dat goedaardige grapje is ondertekend door hoofdredacteur Charb. Hij is vermoord. Al jaren stond er op verschillende islamitische sites een prijs op zijn hoofd. De overvallers riepen: 'Waar is Charb?', toen ze het redactielokaal binnendrongen. Zijn laatste tekening in het blad is verbijsterend. Je ziet een gewapende, baardige extremist met verwilderde blik, die aanslagen toewenst voor het eind van januari alsof het om een nieuwjaarswens gaat. De sociale media hebben het over 'een voorgevoel', maar Charb maakte constant dat soort tekeningen, waarmee hij niet een godsdienst maar alle fanatici belachelijk maakte.

De laatste tekening van Honoré toont een moslim die een gelukkig nieuwjaar wenst 'en vooral een goede gezondheid'. Honoré is vermoord. Tot slot drijft een tekening de spot met het verongelukte AirAsia-vliegtuig - Charlie heeft ook geen respect voor slachtoffers. Hij spot met de doden zoals hij met alles spot, Charlie zou grappen hebben gemaakt over zijn eigen dood, over de aanslag zelf, en de overlevenden zullen dat wellicht ook doen.

Kinderlijk

Als je Charlie hebt gelezen, voel je je als nieuw, bevrijd van de domheid in de wereld. Je voelt je als na de slappe lach of na een huilbui, want Charlie is ook een melancholiek, filosofisch blad. Wolinski, een legendarische figuur van de satirische tekening, woensdag op 80-jarige leeftijd vermoord, zei: "Een humorist kan niet in god geloven. De humorist strijdt tegen bijeengeraapte verzinsels die proberen onverklaarbare mysteries te verklaren." Op zijn laatste tekening rijdt Hollande op zijn motor een verontrustend steile helling af, met de woorden: 'Is dit de goede weg? Dat weet ik pas aan het eind.'

De tekeningen van Charlie kunnen ook onschuldig en puberaal zijn, met iets kinderlijks door de wijze waarop ze zich niets aantrekken van goede manieren, door het plezier, de grap, de droom. En dan is er Cabu, nog zo'n kolos van de humoristische tekening, Cabu de 76-jarige pacifist, is ook vermoord. Op een van zijn vroegere tekeningen over Mohammed stond een huilende profeet, tot wanhoop gedreven door extremisten: 'Het valt niet mee om geliefd te zijn door idioten.'

Toen ik hoorde dat Cabu en Wolinski dood waren, huilde ik. We kenden ze zo goed. Ze zijn al vijftig jaar bij ons in heel diverse bladen, op radio en tv, en ze maken ons aan het lachen.

Humor redt de wereld. Humor bevrijdt onze geest van de ernst en de gevaren daarvan. Charlie gebruikt humor als wapen, maar dit is geen dodelijk wapen. De mannen die tien journalisten en twee agenten doodden terwijl ze 'Allahoe Akbar' riepen, hadden geen gevoel voor humor, zoveel is zeker.

In 2007 plaatste Charlie karikaturen van Mohammed. 'Charlie Hebdo moet gesluierd worden', riepen een rabbijn, een bisschop en een imam op de cover. De krant plaatste ook de twaalf tekeningen die verschenen waren in Jyllands Posten in Denemarken. Verschillende islamitische organisaties deden aangifte wegens 'belediging van de islam' (nu hebben alle prominente islamitische woordvoerders in Frankrijk de aanslag veroordeeld). Sarkozy en Hollande, die door Charlie voortdurend op de hak genomen werden, verdedigden destijds het blad uit naam van de vrijheid van meningsuiting. Hol-lande trad persoonlijk als getuige op, hij was toen eerste secretaris van de PS, Sar-kozy was minister van Binnenlandse Za-ken, dus van geloofszaken. De rechtbank stelde de krant in het gelijk en oordeelde dat de tekeningen duidelijk betrekking hadden op 'een fractie en niet op het ge-heel van de islamitische gemeenschap'. Het begrip blasfemie heeft niets te maken met democratie. Blasfemie ligt op het terrein van het sacrale, de vrijheid van meningsuiting ligt op het terrein van de rede. Nu betuigt Salman Rushdie zijn respect voor Charlie Hebdo.

Politiebescherming

Ondanks de bedreigingen publiceerde Charlie Hebdo in november 2011 een speciaal nummer, en doopte zich voor de gelegenheid om tot 'Charia Hebdo'. Er worden 400.000 exemplaren verkocht, een re-cord. In 2012 moet de redactie na brandstichting een ander onderkomen zoeken en zich onder politiebescherming stellen. De agenten moeten hun werk gehad hebben met die redactie, die tegen alles aan trapte wat de burgerlijke orde vertegenwoordigde, het fatsoen, privébezit, de 'moraal'. "In een jaar hebben we er er zo'n twintig versleten", verklaarde Charb (in Le Monde, september 2012). In dat interview zei Charb ook: "Ik heb geen kinderen, vrouw, auto of schuld bij de bank. Misschien klinkt het een beetje hoogdravend wat ik nu zeg, maar beter staande te sterven dan op je knieën te leven."

---

Marie Darrieussecq

° 1969 in Bayonne

► Doctor in de letteren en psychoanalyticus.
► Debuteerde in 1996 met de roman Truismes.
► Kreeg in 2013 de Prix Médicis voor haar roman Il faut beaucoup aimer les hommes.
► De Nederlandse vertaling, Je moet veel van mannen houden, door Mirjam de Veth, verscheen eind 2014 bij De Arbeiderspers.
► Het boek werd door onze redactie uitgeroepen tot een van de tien beste romans van 2014.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234