Woensdag 20/10/2021

Huis van Alijn stelt Eskimopater Franz van de Velde tentoon

'Van de Velde zag missioneren als meer dan zieltjes winnen. Hij wilde de Inuit ook op sociaal gebied helpen. En dat was nodig'

'Ik word een Eskimo! God heeft me geridderd voor dit land'

In 1937 vertrok Franz van de Velde vanuit het Oost-Vlaamse Landskouter op missietocht naar de Inuit in het noorden van Canada. Bij hen kreeg hij zijn eskimonaam. 'Hoe heet gij?', vroegen de Inuit. 'Van de Velde', antwoordde hij. Ze kwamen niet verder dan de klank Vinivi, Ataata Vinivi: pater Van de Velde. Bij ons is hij het best gekend als de 'Eskimopater'. De Morgen wierp met Pierre van de Velde, neef van Franz, in het Huis van Alijn een blik op het leven van de man.

Gent

Van onze verslaggever

Stephen Rosé

Franz van de Velde (1909-2002) was een van de Paters Oblaten van Maria die zichzelf "de specialisten van de moeilijkste missies" noemden. Ze waren de eersten met missieposten in het Hoge Noorden, in Afrika en Azië. Van de Velde vestigde zich bij de Netjilikstam in Pelly Bay, 350 kilometer boven de poolcirkel. Hij was slechts de tweede missionaris die zich daar vestigde. Zijn bisdom was qua uitgestrektheid te vergelijken met West-Europa. In 1965 verhuisde hij voor drie jaar naar Iglulik, daarna trok hij tot 1986 naar Hall Beach. Hij zou net geen vijftig jaar tussen de Inuit leven. Gedurende die halve eeuw, en nadat hij zijn missiepost definitief had verlaten, keerde Van de Velde terug naar België en trok hij het hele land door om over 'zijn volk' te spreken. Hij was een veel gevraagd en zeer toegehoord spreker in klassen, aan universiteiten, in radio- en televisieprogramma's.

Maar Franz van de Velde was meer dan een missionaris. Hij observeerde en noteerde uitgebreid over de Inuitcultuur en nam gezangen uit de arctische wereld op band op. Zijn kennis is onontbeerlijk voor wetenschappers die de poolgebieden bestuderen.

Het Gentse Huis van Alijn brengt vanaf morgen het verhaal van de Eskimopater. Via interviews, notities, foto's en Vinivi, de verhalenbundel die Van de Velde uitbracht in 1958, wordt zijn geschiedenis gebracht. Pierre van de Velde: "Ooit heeft mijn oom geschreven: 'Ik heb de onmenselijke vuurproef van dit barre land overleefd. Ik word een Eskimo! God heeft me geridderd voor dit land!' Mijn oom had niets dan respect voor zijn Inuit."

Wat bezielt een man om Landskouter te verlaten en naar het onherbergzame Hoge Noorden te vertrekken?

Pierre van de Velde: "Toen hij nog een kleine jongen was, vond hij thuis L'Epopée Blanche, een boekje over het Hoge Noorden. Meteen was hij geboeid door het verhaal en de streek en wilde hij er zelf ooit heen gaan. Later, op het college, verslond hij ook de werken van ontdekkingsreizigers als Amundsen en de ballonvaarder Andrée. Toen hij als jonge pater in contact kwam met een bisschop die op propagandareis was door Europa om mensen warm te maken voor het missioneringswerk, boeide hem dat meteen en hij heeft zich kandidaat gesteld."

Van de Velde was gefascineerd door ontdekkingsverhalen. Zag hij dat als een kans om zelf de wereld te ontdekken?

"Hij had alleszins nooit de bedoeling om op ontdekkingsreis te gaan. Hij ging erheen om de Inuit te missioneren. Al zag hij dat missioneren als meer dan zieltjes winnen. Voor hem was het ook op sociaal gebied de mensen gaan helpen. En dat was er zeker nodig."

Er was al wat werk verricht in het gebied want hij was niet de eerste op de missiepost.

"Elders in het Hoge Noorden waren er ook al paters geweest. Op zijn post in Pelly Bay heeft hij lang samengeleefd met de Bretonse pater Pierre Henry. Die was er al sinds 1935 en was de eerste blanke die zich permanent bij de Netjilik in Pelly Bay heeft gevestigd. Vanaf 1945, pater Henry moest om gezondheisredenen zijn post verlaten, stond mijn oom er alleen voor."

Waar heeft uw oom alles geleerd om te overleven in die arctische wereld?

"Hij heeft het van de Inuit zelf moeten leren. In het begin had hij wel nog pater Henry om hem te helpen. Voor de rest heeft hij zich volledig moeten aanpassen aan de cultuur van de Inuit om zelf aanvaard te worden. En dat was nodig want in die tijd stond alles in het teken van overleven. En overleven is eten en kledij hebben. Om daarin te voorzien gingen de Inuit op kariboejacht. Mijn oom was min of meer verplicht om mee te gaan op kariboejacht of zelf op zalm te vissen om te kunnen overleven."

Leefde hij ook tussen de Inuit in een iglo?

"Op reis, wanneer ze de kariboes volgden, leefden ze in iglo's die ze die avond zelf bouwden. Maar de mensen hadden ook gezinsiglo's op vaste plaatsen die langer overeind blijven. Mijn oom en pater Henry leefden aanvankelijk in een iglohuisje van drie op drie meter. Ik heb met mijn eigen ogen kunnen zien hoe klein dat maar is."

Er is nu veel veranderd bij de Inuit. Is dat ten dele de verdienste van Franz van de Velde?

"Dat is vooral de verdienste van Russisch premier Chroesjtsjov, die in het jaar dat hij met zijn schoen op tafel klopte tijdens een vergadering van de VN (in 1960, SR), de Canadezen en Amerikanen ook eens op hun plichten heeft gewezen ten overstaan van de Inuit. Het is uiteindelijk slecht uitgevallen voor de Inuit. Pijpleidingen werden aangelegd, petroleum aangevoerd en prefabhuizen gebouwd, maar dan wel op plaatsen die totaal geen rekening hielden met het rondtrekken van de dieren. Inuit zijn nomaden, die horen niet in vaste stekken."

Na het verlaten van zijn missiepost in 1986 keerde hij terug naar België.

"Hij had veel gepubliceerd en er was zeer veel interesse, vooral van de universiteit van Nijmegen en het Katholiek Documentatie- en Onderzoekscentrum in Leuven. Hij kreeg voortdurend antropologen over de vloer. Ook poolreizigers, zoals Dixie Dansercoer, kwamen hem om raad vragen om te kunnen overleven in het Hoge Noorden. Hij ging ook vaak voor klassen spreken. Hij was een uitstekend verteller. Veel volwassenen van nu zullen ooit wel eens met mateloze interesse naar een spreekbeurt van hem hebben geluisterd."

En hij is onmisbaar voor de kennis over de poolgebieden.

"Zeker! Wat hij over die streken geschreven heeft, is nu nog altijd standaardwerk. Hij wist er alles van en zorgde ervoor dat er geen enkele fout over werd verspreid. Ooit kreeg hij eens een thesis over dat onderwerp met de vraag of hij die wou lezen en verbeteren. Mijn oom heeft hem teruggegeven, volgeschreven met rode balpen."

Eskimopater - Franz van de Velde, 25 februari tot 11 juni, Huis van Alijn, Kraanlei 65, Gent, 11 tot 17 uur, gesloten op maandag, www.huisvanalijn.be.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234