Zondag 27/11/2022

AnalyseRuimte als strijdperk

Hoog boven onze hoofden hangt een cruciale frontlijn: in Oekraïne blijkt hoe oorlog niet meer zonder satellieten kan

Een satellietbeeld van het bedrijf Maxar legt het ruim 60 kilometer lange Russische militaire konvooi vast dat naar Kiev trekt, eind februari. Beeld Reuters
Een satellietbeeld van het bedrijf Maxar legt het ruim 60 kilometer lange Russische militaire konvooi vast dat naar Kiev trekt, eind februari.Beeld Reuters

De Golfoorlog werd ‘de eerste satellietoorlog’ genoemd, maar drie decennia later is het in Oekraïne pas echt raak. Spionagesatellieten onthullen in dit conflict niet alleen strategische geheimen, maar prikken ook genadeloos de leugens van de strijdende partijen door.

George van Hal

De weerzinwekkende beelden gingen direct de wereld over. Burgers in Boetsja, dood. Sommigen door het hoofd geschoten, anderen met gebonden handen. Achtergelaten op straat. Ontmenselijkt.

Het was de bevestiging dat de geruchten over oorlogsmisdaden door Russische soldaten klopten. Maar was het bewijs waterdicht? Rusland stelde dat de lichamen er waren neergelegd nadat hun legereenheden waren vertrokken. Het land sprak van de zoveelste “hoax” van “Oekraïense radicalen” en riep zelfs op tot een noodbijeenkomst van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties om deze aanstootgevende Oekraïense desinformatie te veroordelen.

Moskou vergat één ding: in een moderne oorlog kijken continu camera’s mee over de schouders van de strijdende partijen. Niet van achter de barricades of tussen de rokende gebouwen door, maar van ver boven het strijdgewoel. Vanuit de ruimte.

Satellieten van ruimtebedrijf Maxar hadden op het moment dat de beelden van Boetsja naar buiten kwamen al wekenlang volautomatisch de plaatselijke straten in beeld gebracht. Zoals dergelijke satellieten zoveel plekken op aarde bekijken. In vredestijd tonen ze vissers bijvoorbeeld visrijke gebieden, brengen ze ontbossing in kaart, helpen ze vervoersbedrijven de beste routes uitstippelen of waarschuwen ze mijnbouwbedrijven voor verschuivingen in de grond. Nu toonden diezelfde foto’s de contouren en uitwassen van de oorlog.

Een satellietbeeld van Maxar van 29 maart toont het gebombardeerde theater van ­Marioepol, waar zeker zeshonderd mensen stierven. Op het plein staat ‘kinderen’ ­geschreven.  Beeld AP
Een satellietbeeld van Maxar van 29 maart toont het gebombardeerde theater van ­Marioepol, waar zeker zeshonderd mensen stierven. Op het plein staat ‘kinderen’ ­geschreven.Beeld AP

Op zulke foto’s kun je details onderscheiden tot zo’n halve meter groot. En hoewel dat de lichamen van de slachtoffers bleek te reduceren tot vage schimmen, waren ze wel degelijk te zien, op onmiskenbaar dezelfde plekken. Wie goed keek, kon zelfs opmerken dat ze in dezelfde houdingen lagen, zo concludeerden journalisten van de Amerikaanse krant The New York Times in een geruchtmakende factcheck.

En wat bleek? Op de satellietbeelden verschenen de doden tussen 9 en 11 maart. Ver voor de Russische troepen op 30 maart uit Boetsja vertrokken. Leugen doorgeprikt, dus. Russische desinformatie verslagen. Dankzij die priemende ogen in de ruimte.

Niet vreemd dat de interesse in zulke beelden groot is. Niet alleen onder journalisten, maar bijvoorbeeld ook bij het Internationaal Strafhof in Den Haag, waar de aanklager een onderzoek naar de oorlog opende. En, uiteraard, bij de strijdende partijen. Want de macht van satellietbeelden reikt verder dan de zoektocht naar de waarheid.

Konvooi betrapt

“Commerciële satellieten zien genoeg details om bijvoorbeeld vast te stellen wat voor vrachtwagens je ziet”, zegt Patrick Bolder, strategisch adviseur bij The Hague Centre for Strategic Studies en expert op het gebied van de militarisering van de ruimte. Voor het begin van de oorlog, toen Rusland beweerde geen plannen te hebben voor een invasie, kon je al de manschappen tellen en zien welk type voertuigen zich aan de grens verzamelden. “Je kon toen al concluderen dat dit een invasie ging worden.”

Ook een ander beeld dat onlosmakelijk met de oorlog in Oekraïne verbonden is, werd geschoten vanuit de ruimte. Satellieten onthulden hoe een Russisch militair konvooi van ruim 60 kilometer lang naar Kiev trok. Dat doel werd nooit bereikt, onder meer omdat het Oekraïense leger met een serie nachtelijke drone-aanvallen het konvooi onder vuur nam. Met dank aan satellietbeelden.

Dat die satellieten kunnen meekijken, komt door een eigenaardigheid van de internationale wetgeving. “Je mag niet zomaar in het luchtruim boven het grondgebied van een ander land komen”, zegt Bolder. Spionagevliegtuigen van de Verenigde Staten vliegen daarom bijvoorbeeld nooit boven Oekraïne zelf, maar boven Bulgarije of de Zwarte Zee. Hoger dan 100 kilometer, boven de zogeheten Kármán-lijn, de internationaal geaccepteerde grens naar de ruimte, houdt het nationaal luchtruim op. De spiedende ogen van satellieten hangen in juridisch niemandsland.

Oekraïne zelf heeft in tegenstelling tot Rusland geen satellieten. Tegelijk staat Rusland in de ruimte weer een stuk zwakker dan bijvoorbeeld de Verenigde Staten, stelt Bolder. Niet vreemd dat de Oekraïense vicepremier Mychajlo Fedorov begin maart via zijn Twitter-account de hulp inriep van commerciële satellietbedrijven uit de Verenigde Staten en andere westerse landen. Hij vroeg ze hun gegevens te delen met de Oekraïense overheid.

Tegenhangers van Hubble

“Amerika is kampioen in de ruimte”, zegt Bolder. Het heeft niet alleen de meeste, maar ook de beste satellieten tot zijn beschikking. Zo heeft het met de Elint-satellieten grote afluisterapparaten in de ruimte hangen. “Enorme paraplu’s eigenlijk, die radioverkeer opvangen en vervolgens proberen de versleuteling te verbreken”, zegt onafhankelijk ruimtevaartadviseur Erik Laan. “Daarmee luisteren de Verenigde Staten tijdens deze oorlog de Russen af. Ik vermoed dat de informatie die de Oekraïners gebruikten om met artillerie de aanval te openen op de legerbasis waar de Russische generaal Valeri Gerasimov begin mei op bezoek was, afkomstig was van die satellieten. Maar dat is een gok.”

De bekendste van de Amerikaanse spionagesatellieten zijn de Keyhole-satellieten. Dat zijn varianten op het ontwerp van ruimtetelescoop Hubble, het astronomisch meetinstrument dat wereldfaam verwierf met betoverend mooie foto’s van de kosmos. In tegenstelling tot de Hubble turen de Keyholes niet diep de ruimte in, maar kijken ze precies de andere kant op: naar de aarde. Zeventien exemplaren hebben de VS er gelanceerd, elke nieuwe variant weer een beetje beter dan de vorige. “In negentig minuten draaien ze om de aarde heen en ze passeren iets meer dan tweemaal per dag hetzelfde punt”, zegt Bolder. Dat geeft hen goed zicht op bijna alles wat zich op deze planeet afspeelt.

Het Azovstal-complex in Marioepol op 12 april. De staalfabriek was de laatste schuilplaats voor Oekraïense soldaten in de bezette stad.  Beeld AFP
Het Azovstal-complex in Marioepol op 12 april. De staalfabriek was de laatste schuilplaats voor Oekraïense soldaten in de bezette stad.Beeld AFP

Hoewel de exacte specificaties van de satellieten geheim zijn, weten kenners er behoorlijk wat vanaf. “Bijvoorbeeld doordat voormalig president Trump een foto van een raketlanceerbasis in Iran op Twitter zette”, zegt Bolder. Die was vermoedelijk gemaakt met Keyhole-satelliet KH-11, de voorloper van de meest recente KH-13, en onthulde onder meer dat deze satellieten een resolutie van zo’n 10 centimeter kunnen halen. Dat is zodanig scherp dat je vanuit de ruimte kunt zien of iemand een album van Kuifje leest of een Asterix. “Veel beter is nog niet mogelijk”, zegt Bolder.

Om die resolutie te halen, hebben de Keyhole-satellieten net als de Hubble een spiegel van 2,4 meter aan boord. Veel groter kun je vanwege onder meer het gewicht en de beperkte bagageruimte in een raket niet de ruimte in krijgen.

“Wil je nog groter, dan moet je de spiegels uit losse spiegelsegmenten opbouwen. Dat doet nu bijvoorbeeld ook de nieuwe ruimtetelescoop James Webb”, zegt Laan. Op die manier kun je misschien nog gedetailleerdere beelden van de aarde maken, al krijg je volgens hem dan wel last van de atmosfeer die door turbulentie het beeld vervormt, vergelijkbaar met hoe de lucht soms lijkt te ‘wiebelen’ boven asfalt op een warme dag.

Commerciële bedrijven doen mee

Toch spelen niet de supersatellieten, maar de iets minder krachtige commerciële varianten in Oekraïne de zichtbaarste rol. Het waren beelden van onder meer de bedrijven Maxar en Planet die de troepenopbouw, de details over de slachting in Boetsja en het Russische militaire konvooi onthulden. En die twee bedrijven vormen slechts het topje van de commerciëlesatellietenberg. “In Rusland maar bijvoorbeeld ook in China is ruimtevaart echt een overheidsbusiness”, zegt Bolder. “In het Westen ligt dat anders.”

Van Skywatch, Blacksky en Cappella Space tot het Canadese bedrijf MDA, dat in een persbericht zelfs officieel aankondigde dat het het Oekraïense leger zou steunen: almaar meer bedrijven mengen zich actief in deze oorlog. Zo richt Maxar zich tijdelijk minder op zijn andere klanten, zodat het de ogen van zijn aardobservatiesatellieten stevig op Oekraïne kan houden, bevestigde directeur Dan Jablonsky in april tijdens een interview. De satellieten van het bedrijf leggen daar onder meer vast hoe gebouwen worden kapotgeschoten en registreren hoe massagraven ontstaan in voorheen lege grond.

“De opkomst van dit soort commerciële satellietnetwerken begon iets meer dan tien jaar geleden”, zegt Laan. Het was destijds Planet dat begon met een zwerm van cubesats, minisatellietjes die relatief goedkoop zijn om te lanceren. “Omdat ze met veel waren, kwamen ze vaak over dezelfde plek op de aarde”, zegt Laan. Die zogeheten revisit time is belangrijk. Zet beelden met voldoende korte tussenposes achter elkaar en er ontstaat een ‘filmpje’ waarop veranderingen extra opvallen.

Een satellietbeeld van het bedrijf Maxar toont de verwoestingen in Marioepol, eind maart. Beeld AP
Een satellietbeeld van het bedrijf Maxar toont de verwoestingen in Marioepol, eind maart.Beeld AP

Kwestie van leven of dood

“Maak geld over aan zo’n bedrijf en even later zit de gewenste satellietfoto in je e-mail”, zegt Laan. Kosten: een grove 10 euro per vierkante kilometer op de grond.

Dat brengt ook risico’s met zich mee. Zo kunnen de bedrijven plots bij de oorlog betrokken raken. “Rusland kan ze gaan beschouwen als legitiem doelwit”, zegt Bolder. Belangrijker nog is de vraag hoe je kunt voorkomen dat gevoelige informatie bij de tegenpartij belandt. Amerikaanse bedrijven mogen de dertigcentimeterbeelden van gevoelige locaties alleen verkopen als ze toestemming hebben van de overheid. Drie van hen sloten eind mei nog een miljardencontract met het National Reconnaissance Office, de Amerikaanse spionagedienst die over satellietbeelden gaat. Maar, zegt Laan, de ‘slechtere’ beelden zijn ook al nuttig. “Ik geloof niet dat je dat allemaal binnenskamers kunt houden.”

Zo koopt Kyle Glen, in het dagelijks leven werkzaam als projectmanager in Wales, met grote regelmaat satellietfoto’s voor Conflict News, een Twitter-account met ruim 450.000 volgers. “We verdienen daar niks aan. Dit is echt een hobby”, zei hij in maart tegen de BBC. Dat een foto die hij openbaar maakt echte gevolgen kan hebben en bijvoorbeeld kan leiden tot een aanval – en daarmee letterlijk een kwestie van leven of dood is – houdt hem niet tegen. “Ik ben me er bewust van, maar twijfel niet. Ik heb ermee leren leven.”

Eerder schakelde Google om die reden zijn verkeersdiensten in Oekraïne net tijdelijk uit. Het bedrijf was bijvoorbeeld bang dat de rode en oranje lijnen die je in de Google Maps-app ziet bij verkeersopstoppingen de locatie zouden kunnen onthullen van vluchtende burgers.

Ondertussen kan het Westen nog nauwelijks zonder zijn satellieten, zegt Bolder. Zelfs Nederland heeft een eigen defensiesatelliet, de Brik II, een communicatiesatelliet grofweg zo groot als twee melkpakken. “En we krijgen er in de toekomst zeker meer.” Ons land heeft niet zelf zo'n satelliet, maar koopt bandbreedte bij buitenlandse partners.

Een replica van de Brik-II, de defensiesatelliet van Nederland. Beeld ANP
Een replica van de Brik-II, de defensiesatelliet van Nederland.Beeld ANP

De afhankelijkheid van satellieten maakt ons tegelijk ook kwetsbaar. “Heb je geen toegang meer tot je satellieten, dan ben je echt onthand”, zegt hij. Gaat het ooit los in de ruimte en besluit een vijand zoveel brokken te maken dat hordes satellieten sneuvelen, dan heeft dat op aarde grote gevolgen, ook in landen die op dat moment niet in oorlog zijn.

“Mensen realiseren zich niet hoe afhankelijk we zijn van de ruimte”, zegt Bolder. “Als we nergens meer kunnen betalen met de kaart, om maar een voorbeeld te geven van iets dat voor een belangrijk deel via satellietcommunicatie verloopt, dan zal dat tot grote chaos leiden. Niemand heeft tegenwoordig nog cash op zak.”

Tijdens het conflict in Oekraïne zet Rusland dan ook vooral in op het verstoren van de westerse ruimtemacht. Zo voerden de Russen in november al een test uit met een antisatellietwapen, probeerden ze de positiebepaling van Oekraïense drones te verstoren en doen ze aan close proximity-operaties, waarbij ze een eigen satelliet vlak bij een andere satelliet brengen om de communicatie af te luisteren.

Een satellietfoto van de Starokrym­ske-begraaf­plaats in het westen van Marioepol op 12 mei toont hoe het Russische leger er een enorme hoeveelheid ­graven aanlegt. Beeld AFP
Een satellietfoto van de Starokrym­ske-begraaf­plaats in het westen van Marioepol op 12 mei toont hoe het Russische leger er een enorme hoeveelheid ­graven aanlegt.Beeld AFP

Toen het internet in Oekraïne aan het begin van de oorlog niet langer goed bereikbaar was en Elon Musk besloot om met de Starlink-internetsatellieten van zijn bedrijf SpaceX alsnog internettoegang te regelen, probeerden de Russen de communicatie met die satellieten plat te leggen. “SpaceX kon met een update die aanval afslaan en de boel aan de praat krijgen, maar het illustreert wel de gekozen strategie’” zegt Bolder. Amerikaanse commerciële satellietaanbieders moeten tegenwoordig zelfs aan door defensie opgelegde cybersecurityregels voldoen.

Ondertussen versnellen satellieten, zoals in het geval van Boetsja, vooral de parallelle oorlog om de waarheid. “Wanneer dit soort dingen vroeger gebeurde, duurde het jaren voordat je de betrokkenen had opgespoord en de feiten boven tafel kon krijgen”, zei Andrew Zolli van satellietbedrijf Planet in april tegen nieuwssite Politico. “Dat onderzoek gebeurt dankzij satellieten in het hier en nu.”

Vanuit de ruimte zie je vrijwel realtime wanneer ergens een massagraf verschijnt, een ziekenhuis wordt platgebombardeerd of een school vernietigd. “Helaas zien we daarvan meer voorbeelden dan we kunnen tellen.”

De ruimte als strijdtoneel

Eeuwenlang was de kosmische leegte boven de aarde onbereikbaar voor de mens, intussen speelt zelfs de kosmos een rol in oorlogen.

De eerste keer gebeurde dat tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen Duitse V2-raketten, die de steden van de geallieerden onder vuur konden nemen, boven de Kármán-lijn uitkwamen, de internationaal erkende grens naar de ruimte.

Toch was het pas in de jaren negentig van de vorige eeuw, tijdens de eerste Golfoorlog, dat ook onze satellieten een rol van betekenis kregen in het strijdgewoel. Gps-satellieten bleken destijds onder meer noodzakelijk voor de doelbepaling van Amerikaanse raketten en voor de benodigde snelle communicatie tussen Washington en het frontcommandocentrum van de Amerikaanse operatie, dat niet in Irak huisde, maar in Saudi-Arabië.

Spoel door naar nu en de scherpe foto’s van aardobservatiesatellieten blijken plots eveneens van doorslaggevend belang. Eind 2019 erkende de NAVO de ruimte daarom als vijfde oorlogsdomein, naast land, zee, lucht en cyber.

Behalve informatievoorziening worden satellieten in een moderne oorlog gebruikt bij het afvuren van wapens, en bij de communicatie die het nemen van snelle, tactische beslissingen op het strijdtoneel mogelijk maakt.

Bovendien spelen satellieten een belangrijke rol bij de verdediging tegen raketten – inclusief kernwapens – van de vijand. “Radarsystemen op de grond kunnen snel zien of de tegenstander een ballistische raket heeft afgevuurd en berekenen wat de vermoedelijke inslaglocatie is”, zegt Patrick Bolder, strategisch adviseur bij The Hague Centre for Strategic Studies. “Om daar vervolgens op te kunnen reageren, is communicatie via satellieten nodig.”

Niet alleen zichtbaar licht

Satellieten in de ruimte bekijken de aarde niet alleen in ‘normaal’ licht. Toen de Oekraïense vicepremier Mychajlo Fedorov commerciële satellietbedrijven vroeg te helpen, vroeg hij daarom specifiek om zogeheten SAR-data, een afkorting voor synthetic aperture radar.

Het voordeel van radarbeelden is dat je niet afhankelijk bent van het weer om toch iets te kunnen zien. Radarsatellieten kijken ook moeiteloos door wolken – boven Oekraïne is het geregeld bewolkt – of door het bladerdek van een bos en kunnen de bewegingen van troepen zelfs ’s nachts goed volgen. Ten minste vijf satellietbedrijven hebben aan Fedorovs oproep gevolg gegeven, zo ontdekte The Washington Post vorige maand.

“Buiten deze oorlog en andere overheidszaken om is er in vergelijking met optische beelden minder vraag naar radarbeelden”, zegt onafhankelijk ruimtevaartingenieur Erik Laan. “Daarom zijn er ook minder aanbieders beschikbaar.”

Dat komt mede doordat radarsatellieten relatief duur zijn om te lanceren. Ze moeten immers groot genoeg zijn om een radarsignaal naar het aardoppervlak te zenden. In tegenstelling tot gewone aardobservatiesatellieten, die meeliften op het licht dat de zon produceert en dat vervolgens via het aardoppervlak reflecteert, moeten radarsatellieten hun eigen signaal produceren.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234