Zaterdag 17/04/2021

hoofdverdachte ondergedoken in VS

Eerste rechtszaak met slaagkans tegen verdachte in moord op Salvadoraanse aartsbisschop (1980)

Wachten op gerechtigheid in zaak-Romero

Terwijl Augusto Pinochet mogelijk alsnog in het beklaagdenbankje moet voor de mensenrechtenschendingen die onder zijn regime zijn begaan, komt ook een ander oud dossier uit Latijns-Amerika weer aan de oppervlakte: dat van de moord, bijna 25 jaar geleden, op de populaire Salvadoraanse aartsbisschop Oscar Romero. Tegen een al jaren in de VS woonachtige Salvadoraan die verdacht wordt van medeplichtigheid aan de moord, is deze week een proces begonnen.

Brussel / San Salvador

Eigen berichtgeving

Lode Delputte

Het proces dat sinds dinsdag voor de federale rechtbank in Fresno, Californië, wordt gevoerd, en waarvan de hoorzittingen gisteren beëindigd werden, is van groot symbolisch belang. Het is immers de eerste keer dat een beklaagde in de zaak-Romero, intussen al een kwarteeuw oud, terechtstaat. Zelf stuurt de betrokkene, Álvaro Rafael Saravia, echter zijn kat. Meer nog, nu de grond onder zijn voeten flink heet geworden is, heeft het in het Californische stadje Modesto woonachtige individu zijn autohandel en woning in de steek gelaten, en het hazenpad gekozen. Niemand weet waarheen.

Zo komt het dat de burgerlijke partij, het destijds met de steun van Amnesty International opgerichte Center for Justice and Accountability (CJA), het woord deze week voor zich alleen had. In naam van een verwant van Oscar Arnulfo Romero, wiens naam om veiligheidsredenen gecodeerd werd tot J. Doe, had het CJA in september 2003 klacht tegen Saravia ingediend. De aanklagers hopen verhaal te halen op basis van de zogenoemde Alien Tort Claims Act, een uit 1789 daterende wet die overlevers van misbruiken in het buitenland de kans biedt bij een federale rechtbank klacht in te dienen tegen in de VS woonachtige verdachten.

Religieuze vertegenwoordigers, academici, mensenrechtenspecialisten en juridische deskundigen: allemaal werden ze naar Fresno geroepen om getuigenis af te leggen, de historische context van het woelige El Salvador van de jaren zeventig en tachtig uiteen te zetten en het verband te verduidelijken tussen de moord op Romero, op 24 maart 1980 in de kapel van de Heilige Voorzienigheid in San Salvador, en het uitbreken van de burgeroorlog kort daarna.

Romero, wiens homilies destijds wekelijks over de radio werden uitgezonden en wiens missen in de hoofdstedelijke kathedraal erg populair waren, nam het steevast op voor de armste Salvadoranen. In de late jaren zeventig werd hij een van de meest kritische stemmen tegen het steeds vaker door extreem-rechtse krachten gedomineerde militaire apparaat. Repressie en mensenrechtenschendingen namen in El Salvador gruwelijke vormen aan. In de oorlog die begin jaren tachtig uitbrak en waarbij de conservatieve landelijke elite op ruime VS-steun kon rekenen, vielen zo'n 75.000 doden.

Maar terug naar de moord op Romero en de zo goed als bewezen verantwoordelijkheid van Álvaro Rafael Saravia. Wat heeft de in 1987 in de VS aanbelande Salvadoraan precies op zijn kerfstok? In 1979 verruilde Saraiva, kapitein van de Salvadoraanse luchtmacht, zijn baan bij het leger voor een paramilitaire functie. Hij werd een van de rechterhanden van Roberto D'Aubuisson, de beruchte leider van een doodseskader dat de broeiende marxistische rebellie in de kiem wou smoren. D'Aubuisson, destijds oprichter van de rechts-extremistische formatie Frente Amplio Nacional (FAN) en later medestichter van de huidige Salvadoraanse regeringspartij Arena, liet tal van progressieve actoren en hun sympathisanten ombrengen - zo ook Oscar Romero. Die bewuste 24 maart beval Saravia zijn persoonlijke chauffeur Romero's huurmoordenaar naar het locus delicti te brengen. Saravia had ook voor het moordwapen gezorgd en betaalde de moordenaar uit.

Dezer dagen staat Saravia bij verstek voor standrechtelijke executie en misdaden tegen de mensheid terecht. Eerder, in 1993, had ook de VN-Waarheidscommissie voor El Salvador Saravia al schuldig bevonden, en ook de Inter-Amerikaanse Commissie voor de Mensenrechten legde verpletterende bewijslast tegen hem aan.

Dat Saravia al die tijd buiten schot bleef, heeft alles te maken met de amnestiewetgeving die in El Salvador zelf van kracht is. Ooit zat Saravia om migratorische redenen korte tijd vast in de VS en probeerde het Salvadoraanse gerecht zijn uitlevering te verkrijgen. Maar toen het Salvadoraanse hooggerechtshof het uitleveringsverzoek zelf annuleerde - een beslissing die paste in de sfeer van straffeloosheid die overigens nog steeds rond de burgeroorlog hangt -, werd Saravia ook uit zijn Amerikaanse gevangenis ontslagen.

De pas ingezette zaak-Saravia moet niet alleen een zweem van gerechtigheid brengen in een affaire die jaren lang door mateloze politieke blokkeringsijver geplaagd werd, ze moet ook wijzen op een volgens CJA te weinig erkende Amerikaanse realiteit: dat in de VS tientallen (CJA gewaagt van een duizendtal) ex-mensenrechtenschenders rondlopen zonder dat hun ook maar een strobreed in de weg gelegd wordt.

Zoals het 'dictatorkerkhof' van Woodlawn op 8th Street in Miami illustreert, vinden Latino's met bloed aan de handen wel vaker een veilige haven in de VS. De kersverse gratieverlening aan Luís Posada Carriles, een Cubaanse ex-CIA-agenten Varkensbaai-veteraan die in 2000 een aanslag beraamd had op Fidel Castro, daarvoor in Panama-stad in de gevangenis was gezwierd maar van uittredend Panamees staatshoofd Mireya Moscoso als vrij burger naar de VS terug mag, is een ander voorbeeld.

In El Salvador zelf is intussen misschien geen gerechtigheid geschied, de geest van Oscar Romero blijft er leven. Jaarlijks worden aan de UCA, de bekende universiteit waar destijds ook zes jezuïeten in koelen bloede zijn afgemaakt, druk bijgewoonde vigilias of herdenkingswakes opgezet. Overal in het nog steeds langs ideologische lijnen gepolariseerde El Salvador hangt Romero's portret aan de muren. Volgend jaar, 25 jaar na de moord, worden in vele landen bijzondere huldigingen opgezet.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234