Maandag 30/01/2023

AchtergrondCoronavirus

‘Honderdduizenden Chinezen zullen sterven’: wacht China een nieuwe covidcatastrofe?

Beeld uit de begintijd van de covidpandemie: ic-personeel in het Chinese Wuhan ontfermt zich over covidpatiënten, februari 2020. Beeld FeatureChina / AP
Beeld uit de begintijd van de covidpandemie: ic-personeel in het Chinese Wuhan ontfermt zich over covidpatiënten, februari 2020.Beeld FeatureChina / AP

China heeft zijn nietsontziende zerocovidbeleid radicaal versoepeld: covid is volgens Peking opeens niet meer dan een griepje. Deskundigen wereldwijd houden hun hart vast. Zij denken dat door Pekings koerswijziging honderdduizenden Chinezen zullen sterven. Wat gaat er gebeuren?

Leen Vervaeke

In het ziekenhuis in Peking waar dokter Wen al dertig jaar werkt, maken ze zich geen zorgen over een covidgolf. Ze hebben geen extra ic-bedden of dokters geregeld, en ze treffen er ook geen voorbereidingen. In alle ziekenhuizen waar Wen collega’s kent, is het net zo. “Ik denk niet dat we een grote uitbraak of een toestroom van patiënten zullen zien”, zegt Wen. “Omikron verspreidt zich sneller, maar het is minder ziekmakend. We verwachten geen chaos, de situatie is onder controle.”

De onbezorgdheid van Wen – een pseudoniem, ze wil niet met haar naam in de krant – sluit aan bij de retoriek van de Chinese overheid. Die kondigde woensdag een nationale versoepeling van het zerocovidbeleid aan, vergezeld van geruststellende propaganda. Na drie jaar van algeheel covidalarm verkondigt de Chinese staatstelevisie nu dat omikron ongevaarlijk is, en dat niemand zich zorgen hoeft te maken. Staatspersbureau Xinhua kopte optimistisch: “De moeilijkste periode is voorbij.”

Maar buitenlandse experts waarschuwen dat China met zijn niet eerder geïnfecteerde en beperkt gevaccineerde bevolking erg kwetsbaar is, en dat ook de omikronvariant nog veel schade kan aanrichten. Ze vrezen dat China zich niet goed heeft voorbereid op een exit uit de zerocovidtijd, met zijn lage vaccinatiegraad onder ouderen en beperkte en ongelijk verdeelde ziekenhuiscapaciteit. De versoepelingen kunnen daardoor tot een enorme sterftegolf leiden.

“Een nationale uitbraak op dit moment zou erg pijnlijk kunnen zijn”, waarschuwt Yanzhong Huang, gezondheidsexpert van de Council on Foreign Relations, in een opiniestuk in The New York Times. Hij berekende op basis van ervaringen in de Verenigde Staten en Europa dat China “kan eindigen met 363 miljoen infecties, 620.000 doden, 32.000 dagelijkse ic-opnames en een sociale en politieke crisis. Drie slopende jaren van strijd tegen het coronavirus zouden dan tevergeefs zijn geweest.”

De waarschuwing roept prangende vragen op: waarom heeft China de voorbije drie jaar niet gebruikt om zich beter voor te bereiden? En waarom opent het nu ineens zo snel?

Gigantische draai

China maakte de voorbije week een gigantische draai. Na drie jaar van nietsontziende strijd tegen covid – waarvoor mensen werden opgesloten, kinderen van ouders gescheiden, huisdieren doodgeknuppeld – lijkt een staakt-het-vuren afgekondigd. Testvereisten zijn verzacht, binnenlandse reisrestricties opgeheven en covidpatiënten mogen in thuisquarantaine. Vooral de ommezwaai in de propaganda is opvallend: de omikronvariant, tot vorige week volksvijand nummer 1, wordt ineens ‘minder ernstig dan griep’ genoemd.

Veel Chinezen keken reikhalzend uit naar de versoepelingen en nemen de propagandaboodschap gretig over. Maar buitenlandse wetenschappers waarschuwen dat China mogelijk moeilijke tijden tegemoetgaat. De omikronvariant is met thuisquarantaines niet tegen te houden – het testsysteem loopt in Peking nu al spaak, omdat er te veel positieve resultaten zijn – en een grote coviduitbraak lijkt onvermijdelijk. Zeker omdat de versoepelingen pal in de winter komen, een piekseizoen voor covid, en een maand voor de massale volksverhuizing voor Chinees Nieuwjaar.

Luchtfoto van een tijdelijk covidziekenhuis in Shanghai, mei 2022.  Beeld Getty
Luchtfoto van een tijdelijk covidziekenhuis in Shanghai, mei 2022.Beeld Getty

“Ik denk niet dat er met de huidige maatregelen enige kans is dat een uitbraak klein zal blijven”, zegt Benjamin Cowling, epidemioloog aan de Universiteit van Hongkong. “Ofwel zullen de maatregelen op een gegeven moment weer aangetrokken worden om verspreiding tegen te gaan, bijvoorbeeld met stadswijde lockdowns, ofwel zullen we de komende maanden een heel grote epidemie zien.”

Weinig ic-bedden

Maar China lijkt allerminst klaar voor zo’n grote coviduitbraak. Slechts twee derde van de Chinese 80-plussers is dubbel gevaccineerd en slechts 40 procent is geboosterd, allemaal met Chinese vaccins, die minder beschermen tegen omikron dan westerse mRNA-inentingen. Veel kwetsbare ouderen wantrouwen de vaccins, en de Chinese overheid drong nooit echt aan. Peking is nu alsnog een vaccinatiecampagne begonnen, maar die komt rijkelijk laat.

Chinese ziekenhuizen tellen 3,6 ic-bedden per honderdduizend inwoners (in Europa: 11,5), maar die zijn geconcentreerd in grote steden. In kleine steden en landelijke regio’s is de gezondheidszorg ondermaats. Zelfs in normale tijden liggen de gangen er vaak vol met patiënten.

Na drie jaar zerocovidbeleid lijkt China daarmee alle lessen van zijn voorgangers te negeren. Landen als Singapore, Australië en Nieuw-Zeeland, die met succes hun zerocovidbeleid achter zich lieten, versoepelden pas nadat ze een hoge vaccinatiegraad hadden bereikt. De Chinese situatie lijkt meer op die in Hongkong, waar een omikrongolf tot een stormloop op ziekenhuizen, een zorginfarct en negenduizend doden leidde. Omgerekend naar het Chinese vasteland zou dat 1,7 miljoen doden betekenen.

“Gezien de Chinese socio-economische tweedeling vrees ik dat ze op een ramp afstevenen”, zegt Joy Zhang, hoogleraar mondiale gezondheidszorg aan de Universiteit van Kent. “De verschillen in de gezondheidszorg zijn enorm groot. Mensen met middelen zijn goed voorbereid en hebben medicijnen ingeslagen. Maar de onderklasse zal hard geraakt worden. Zij zullen geïnfecteerd raken en om middelen moeten strijden. Dat zal nog meer sociale onrust veroorzaken.”

Aanvankelijke strategie

Peking had het drie jaar geleden helemaal anders voor ogen. Het zerocovidbeleid was uitdrukkelijk bedoeld om tijd te winnen en voorbereidingen te treffen. In 2021 werd het budget voor volksgezondheid flink verhoogd, en werd er een plan opgesteld om het aantal ic-bedden op te vijzelen. Maar naarmate het virus moeilijker controleerbaar werd, gingen steeds meer middelen naar het zerocovidbeleid zelf: naar de steeds regelmatigere testen en talrijkere quarantainecentra.

De getallen zijn onvolledig, maar niettemin onthullend: volgens een hoogleraar van de Nankai Universiteit zijn er minstens duizend quarantainecentra gebouwd, met in totaal 1,3 miljoen bedden. Het aantal testbedrijven nam in twee jaar toe van zo’n duizend naar tienduizend. Volgens investeringsbank Goldman Sachs gaf China dit jaar minstens 27 miljard euro aan PCR-testen uit, volgens de bank Huachuang Securities 56 miljard. De quarantainecentra kostten, afgaand op de kostprijs per bed, in totaal 5,3 miljard tot 24 miljard euro.

Veertigduizend covidbedden in Shanghai. Beeld Getty
Veertigduizend covidbedden in Shanghai.Beeld Getty

Naast financiële middelen vergde het zerocovidbeleid ook veel zorgpersoneel. Veel ziekenhuizen kochten extra ic-bedden, maar hadden onvoldoende gespecialiseerd personeel om die bedden te gebruiken. Normaal leiden ic-artsen en ic-verpleegkundigen hun eigen collega’s intern op, maar zij werden massaal naar gebieden met uitbraken gestuurd, ingezet in test- en quarantainecentra, en onderworpen aan tijdrovende zerocovidregels. Van opleidingen-in-huis kwam daardoor weinig.

“Voor Chinees zorgpersoneel zijn het drie zware jaren geweest”, zegt Zhang. “Telkens als er ook maar ergens in hun ziekenhuis een covidpatiënt was geweest, moesten ze in quarantaine. Hun werklast is enorm toegenomen, terwijl hun inkomsten terugliepen, doordat er minder normale behandelingen waren.”

Nieuwe propagandaboodschap

Zo gingen er drie jaar voorbij, zonder grote opwaardering van de Chinese gezondheidszorg of de vaccinatiecampagne voor ouderen. Terwijl het zerocovidbeleid onhoudbaar werd, leek niemand zich voor te bereiden op een exitstrategie. Sommige Chinezen opperen dat het zerocovidbeleid voor bepaalde overheidsdepartementen een verdienmodel was geworden, en daarom in stand werd gehouden. Maar als politiek prestigeproject van president Xi Jinping was het ook ongenaakbaar tot aan het Partijcongres van afgelopen oktober.

Na afloop van dat Partijcongres leek de Chinese regering een voorzichtig begin te maken met een exitstrategie. Begin november kondigde ze ‘twintig versoepelingen’ aan, maar die poging strandde in lokale chaos. Toen kort daarna protesten uitbraken, met zelfs oproepen tot een regimewissel, ging Peking alsnog over tot grootschalige versoepelingen, zonder voorbereiding. Om een stormloop op de ziekenhuizen te voorkomen, na drie jaar van angstverhalen over covid, werd de propaganda wel snel omgegooid: ineens werd omikron als compleet ongevaarlijk voorgesteld.

“Dat is onverantwoord: ze gaan van het ene naar het andere extreem”, zegt Zhang, die zich zorgen maakt over de impact van de nieuwe propagandaboodschap. Gezien de censuur in China is het voor gewone Chinezen moeilijk de informatie te wegen, er kan nu een gevoel van onaantastbaarheid ontstaan. ‘Het lijkt alsof de Chinese autoriteiten het zerocovidbeleid als een imagoprobleem zien, ze willen ervan af. Ze willen geen mensen op straat, dus geven ze hen wat ze willen. Ze behandelen dit als een mediacrisis, niet als een volksgezondheidsprobleem.’

Politiek machtsspel

Het beeld ontstaat inderdaad van een Chinese overheid die door de protesten – of het politieke machtsspel dat mogelijk op de achtergrond daarvan wordt gevoerd – snel van het zerocovidbeleid af wil. En daarvoor desnoods de werkelijkheid – de risico’s van een omikronuitbraak – aanpast aan de politieke noden, met hulp van propaganda en censuur. “Dit wordt gewoon een nieuwe doofpotoperatie”, zegt Zhang. “China zal het niet toegeven als de versoepelingen een mislukking zijn. Mensen die overlijden aan covid, zullen gewoon niet in de statistieken komen.”

Een quarantainelocatie in Gerze, in het westen van China.  Beeld Getty
Een quarantainelocatie in Gerze, in het westen van China.Beeld Getty

Zhang merkte aan den lijve hoe dwingend de politieke sturing in de Chinese beleidsvorming is. Ze werd een week geleden via een organisatie van Chinese wetenschappers om haar advies gevraagd over het loslaten van het zerocovidbeleid, voor een beleidsaanbeveling aan de Chinese overheid. Zhang kon haar Chinese collega’s vanuit haar ervaring in Groot-Brittannië veel nieuwe inzichten geven, maar merkte dat haar advies in de politieke werkelijkheid moest passen.

“Ze waren teleurgesteld toen ik zei dat ik me zorgen maakte en dat je gefaseerd moet heropenen, omdat de Chinese vaccinatiegraad niet hoog is en de werking van het Chinese vaccin onbekend. Ze letten erg op om de centrale overheid niet tegen te spreken. Hun redenering is: aangezien de centrale overheid al een signaal van totale versoepeling heeft gegeven, is een voorstel over gefaseerd versoepelen niet meer relevant. Terwijl het net belangrijk is dat je de overheid op de gevolgen wijst.”

Eigen onfeilbaarheid

Het is inherent aan het Chinese politieke systeem, dat er in eerste instantie op gericht is zijn eigen onfeilbaarheid te bewijzen: de centrale overheid heeft gesproken, en iedereen moet mee in de nieuwe politieke werkelijkheid, van gewone Chinezen tot beleidsadviseurs, van wetenschappers tot ziekenhuizen. De omikronvariant is nu ongevaarlijk verklaard, en niemand hoeft zich zorgen te maken over de risico’s van een coviduitbraak, zelfs als de wetenschappelijke consensus over vaccinatiegraad en ziekenhuiscapaciteit iets anders zegt.

Met een combinatie van propaganda en censuur wordt de politieke werkelijkheid nu over de hele maatschappij uitgerold. In gesprekken met gewone Chinezen voel je deze week hoe percepties aan het kantelen zijn: de angst voor het virus wordt langzaam minder, maar hij maakt plaats voor nieuwe politieke misconcepties, zoals die dat er nu helemaal geen risico’s meer zijn. Tegelijkertijd hamsteren veel Chinezen zelftests en medicijnen tegen koorts: zij vertrouwen het nieuwe overheidsverhaal toch niet helemaal.

Ook in het ziekenhuis van dokter Wen zijn de medewerkers aan de politieke werkelijkheid gebonden. En die luidt dat een covidgolf zal meevallen en dat er dus geen voorbereidingen nodig zijn. “Op dit moment gaan ziekenhuizen door een transitieschok en proberen ze de nieuwe werkelijkheid te snappen”, zegt Zhang. “Je kunt wel zeggen dat ze zich moeten voorbereiden, maar om politieke redenen is het niet duidelijk waarop ze zich moeten voorbereiden. Ze kunnen alleen maar wachten tot de overheid geen andere kant meer op kan.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234