Zondag 25/07/2021

Honderd en cooler dan ooit

Brazilië staat op zijn kop en dat heeft deze keer niets met voetbal te maken. Architect Oscar Niemeyer (1907) wordt er gevierd als een nationale held. De hippe honderdjarige heeft zelfs een maquette klaar voor een nieuw cultureel centrum in het Spaanse Avila. Cool, toch!

door Luc Van De Steene

Stel je even deze situatie voor. In 1970 neem je deel aan de wedstrijd voor een nieuw cultureel huis in Parijs, het latere Centre Pompidou, en voor welke leeuwen word je daar geworpen? De Amerikaan Philip Johnson, ontwerper van het legendarische Glass House (1949) in Connecticut. Niets om ongerust over te zijn: als architect heb je dat icoon in je broekzak zitten. Architectuur wordt erin herleid tot zijn existentiële zelf, tot niet veel meer dan een glazen membraan, een transparant omhulsel rond een plan libre, ontdaan van binnenmuren die het moderne wonen toch maar in de weg staan.

Johnson zit niet op zijn eentje te jureren. De man naast hem blijkt niemand minder dan de Braziliaan Oscar Niemeyer. Je zou van minder rechtsomkeert maken, van dit gezelschap dat zelfs het latere winnende duo, Norman Foster en Renzo Piano, aan het twijfelen moet hebben gebracht. Johnson en Niemeyer hebben uiteindelijk een 'doorzichtig' hightechgebouw bekroond dat na dertig jaar nog amper met haken en ogen aan elkaar hing.

Zijn het verwante zielen? Moeilijk te zeggen. Beide heren lijken te kiezen voor de zuivere vorm, geïnspireerd op beider lichtend voorbeeld en meester, Le Corbusier. Maar Johnson is rechtlijniger, meer rechttoe rechtaan in zijn tekening, 'mondriaanser' als dat zou bestaan. Niemeyer is wulpser, zinnelijker, kiest voor de kromme lijn, zelfs als functionalist pur sang. Zijn werk roept herinneringen op aan de Braziliaanse barok die 100 jaar voor zijn tijd in zwang was. Geen architect maar een beeldhouwer, wordt hij door de ene bewonderend, door de andere smalend genoemd. Durvers zorgen altijd voor tweespalt, dat is het lot van elke avant-gardist. De idealist zwaaide in 1934 af als ingenieur-architect. De ingenieur in hem zou zich blijvend manifesteren in een vormelijk en technisch gedurfde architectuur.

Niemeyer was een kind van zijn tijd, de Russische Revolutie. Hij werd lid van de communistische partij. Toen in 1964 het leger de macht van president João Goulart overnam en de dictatuur installeerde, ging Niemeyer in ballingschap naar Frankrijk, al merkte de Braziliaanse minister van Luchtvaart schertsend op dat "hij beter naar Moskou had kunnen vluchten". Hij bleef er 21 jaar. Ontwierp er het hoofdkantoor van de Partie Communiste Française en het cultureel centrum Les Volcans in Le Havre. Eens communist, altijd communist: in 2002 schreef hij het voorwoord van Ludo Martens' Een andere kijk op Stalin.

De mens Niemeyer lijkt op stevige fundamenten gebouwd, net als de monumentale bouwwerken die hij vanaf de jaren veertig, vooral in Brazilië, heeft neergepoot. Als jonge snaak zoekend naar een eigen vormentaal kwam Niemeyer geregeld in botsing met de bouwfysieke beperkingen van zijn tijd. Hij had lak aan elke rechte lijn, wilde in de eerste plaats modernist zijn en voluit experimenteren, maar hij vond nauwelijks materiaal geschikt om zijn onorthodoxe golvende vormen te concretiseren. Alleen met (gewapend) beton, dat paradoxaal genoeg uiterst 'flexibel' is om ermee te ontwerpen, bleek hij zijn wildste ideeën te kunnen realiseren. Het is zeker zijn verdienste om de schier oneindige mogelijkheden van de betonbouw te hebben blootgelegd. Bekijk maar de opvallende kathedraal van Brasília, zijn bekendste werk. Overigens altijd boeiend als een communist zich met kerken inlaat.

Aan invloeden, aan cross references, aan intertekstualiteit kortom, is er geen gebrek in de versteende wereld van de architectuur. Niemeyer koestert al zijn hele leven niet alleen een grote bewondering voor de Frans-Zwitserse architect Le Corbusier, hij is er eveneens erg schatplichtig aan. Alleen, hij deed er telkens weer het zijne mee. In het Casino van Pampulha (1942, nu een museum) gaf Niemeyer een geheel eigen interpretatie aan Le Corbu's begrip promenade architecturale. Het gebouw bezit de structuur van een doorwrocht en gewaagd spel, waar je door wandelt op weg naar de speeltafel. Om te voelen wat zoiets op kleine schaal in een eengezinswoning kan betekenen, moet je eens Corbu's Villa Savoye in Poissy (bij Parijs, nu een museum) bezoeken.

Het zien van Corbu's eerste schetsen van diens Chandigarhproject in India was een kantelmoment in Niemeyers oeuvre. Zijn werk werd uitgepuurder, monumentaler. Hij koos resoluut voor de klassieke, zuivere vorm. Het Museum voor Moderne Kunst in Caracas heeft bijvoorbeeld de vorm van een omgekeerde piramide. De driedeling (secretariaat, gerecht, parlement) in Chandigarh parafraserend ontwierp Niemeyer het Plein van de Drie Machten aan het einde van de noord-zuidas van Brasília. Ook hier regeert de zuivere vorm: de dubbele schijf (secretariaat), de convexe koepel (senaat), en omgekeerd de concave schaal (volksvertegenwoordiging). In 1996, op de respectabele leeftijd van 89 jaar, ontwierp hij wat velen beschouwen als zijn belangrijkste werk: het MAC (Museu de Arte Contemporânea) in Niterói, een voorstad van Rio.

Laten we daar eerlijk in zijn, liefde maakt blind, fotografie soms ook. We geraken gecharmeerd door een 'mooi' gebouw, en vergeten voor het gemak de ontstaansgeschiedenis of ideologische achtergrond van de bouwheer of de architect. De fijne foto's op deze pagina doen ons vergeten dat Niemeyer zich ook voor de kar van de macht heeft laten spannen. Zijn ingreep in Brasília mag dan beschouwd worden als een mijlpaal van de moderne architectuur in Latijns-Amerika, critici als Bruno Zevi hebben het over de ultieme vorm van bureaucratie, megalomaan, kafkaiaans, volgens hen te vergelijken met de georkestreerde bouwprogramma's uit de jaren dertig. Niemeyer zag menige verjaardag verpest door een slag onder de gordel.

"Niemeyer is onstuitbare hartstocht en vitaliteit in het huis, het stadsplein en de bebouwde omgeving. Een celebratie van het leven. Hij toont dat de architectuur emoties kan belichamen en bovenal heeft hij haar souplesse ontsluierd. Nooit ontmoet, jammer... Kan nog", reageert de Belgische architect Paul Robbrecht op het eeuwfeest van Niemeyer.

Rem Koolhaas heeft hem ooit ontmoet: "Ik ben speciaal naar Rio gereisd. Er is een foto van de meeting. Dat ging zo: ik kreeg les van Oscar, die aan een schoolbord stond te tekenen. Toen hij zijn middagdutje nam, ben ik Obrist in zijn werkkamer geweest. Ik zag er een foto van een naakt vrouwenlichaam. Het is bekend dat Niemeyer daar zijn inspiratie vandaan haalt. Voorts ken ik zijn werk, maar het is niet speciaal een voorbeeld voor mij."

Niemeyer is als mens op stevige grondslagen gebouwd, net als zijn monumentale bouwwerken

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234