Vrijdag 04/12/2020

Homoseksualiteit,

Het boek heeft een storm van protest opgeleverd, niet alleen van katholieke en gereformeerde zijde, maar ook uit literaire kring

erotiek & eenzaamheid

Het heeft iets van een sprookje, de scène halverwege het boek, of iets van een droom. Een van de twee hoofdpersonen van de roman Eenzaam avontuur, Alide, wordt door een oudere vrouw meegenomen, een bos in, in de buurt van een "grijs als geblindeerd kasteel". Eerst lopen ze nog op paden, maar spoedig is er van een pad geen sprake meer, en ze betreden "wederrechtelijk een dichtbegroeid terrein". Plotseling voert de oude vrouw Alide "een paradijs" binnen, "weelderige varens en daarboven wijde smachtende boomkronen".

De oude vrouw heeft Alide even tevoren op het terras van een hotel ontmoet, en zij zal na het kortstondige verblijf in het paradijs weer uit Alides leven verdwijnen. Ze duikt even op en confronteert door haar verschijning en haar woorden Alide met zichzelf. Een epifanisch moment voor Alide. Ze ziet een vrouw die een even "duistere complexiteit" heeft als zijzelf, maar die tegelijk veel naïever en zuiverder is dan zij.

Het staat er nergens met zoveel woorden, maar de oude vrouw is lesbisch, en als we dat als lezer al niet vermoed hadden, dan was de plotseling opkomende herinnering van Alide aan Berthe, een meisje dat ooit verliefd op haar was, veelzeggend genoeg.

Juist die homoseksuele kant heeft de oude vrouw tot een onafhankelijke, soevereine persoon gemaakt: ze kan niet meer worden aangetast door de toevallig heersende moraal in de maatschappij, die van homoseksualiteit niets moet hebben.

Anna Blaman, de schrijfster van Eenzaam avontuur, voert de vrouw en Alide niet voor niets naar een "wederrechtelijk" betreden terrein: alleen daar, stiekem, bestaat de vrijheid die noodzakelijk is voor een ongedwongen contact tussen vrouwen, al dan niet lesbisch.

De onafhankelijkheid die de oude vrouw bereikt heeft, is niet vrij van pijnlijke herinneringen: "Ik moest het altijd stelen, het geluk, een wederrechtelijke inbraak in de domeinen van God en natuur. Mijn tact was altijd list en mijn geluksgewin was altijd roof, is dat niet erg? Maar daarvoor ben ik dan ook streng gestraft. Alleen al het besef dat ik in wezen en in daad bij elk elan naar het geluk dievegge was, heeft me al van mijn jeugd af doen verlangen naar de tijd dat ik mezelf zou hebben overleefd. En toch heb ik geleefd, en hoe! Alsof ik dit morele voorbehoud niet kende, en zelfs des te gretiger omdat ik het juist kende."

Het is merkwaardig te moeten constateren dat deze oude vrouw, die maar een tiental bladzijden lang aanwezig is in deze roman van meer dan tweehonderdvijftig pagina's, indrukwekkender is dan alle andere personages - op de zojuist al genoemde Berthe na wellicht, en ook Berthe is lesbisch, en ook zij is een personage in de marge. De affiniteit van Anna Blaman met lesbische vrouwen is daar een verklaring voor.

Het is uit de geciteerde passage duidelijk dat de tijd waarin Eenzaam avontuur geschreven is, het niet begrepen had op homoseksuelen. De roman verscheen in 1948 in Amsterdam, een periode van naoorlogse somberte, deprimerende burgerlijkheid en dito zeden. Homoseksuelen konden hun 'geaardheid' (zoals dat toen heette) slechts zeer in het geniep uitleven - Gerard Reve zou pas in de jaren zestig als eerste Nederlander openlijk als homoseksueel naar buiten treden en strijdbaar verklaren dat iedereen die iets op zijn homoseksualiteit tegen had een rotschop van hem kon krijgen.

Anna Blaman was toen al dood. Zij werd in 1905 als dochter van een fietsenmaker geboren en heeft haar hele leven in Rotterdam gewoond, nooit op zichzelf, altijd bij haar moeder, naar verluidt een zachtaardige, levenswijze vrouw. Anna's gezondheid was zwak. Bij de behandeling van een nierziekte ontmoette ze in 1936 de verpleegster die haar hele verdere leven haar vriendin zou blijven, tot ze in 1960 aan een hersenembolie overleed.

Mede door haar wankele gezondheid is haar oeuvre klein gebleven: een paar romans (vier of vijf, het hangt ervan af wat je eronder verstaat, en ze heeft een onvoltooide roman nagelaten), een aantal verhalen, wat gedichten. Binnen de beperkingen waarin ze leefde, is ze een moedige auteur geweest: ze schreef over homoseksualiteit en erotiek en de existentiële eenzaamheid van de mens, niet bepaald thema's waarmee je in die dagen op veel instemming kon rekenen.

In het bijzonder Eenzaam avontuur heeft een storm van protest opgeleverd, niet alleen van katholieke en gereformeerde zijde, maar ook uit literaire kring. In de Boekenweek van 1949 werd er zelfs een schijnproces tegen gevoerd, met aanklachten van ook gerenommeerde schrijvers. Heel pijnlijk. Er stond, gelukkig voor haar, ook iets tegenover: ze kreeg de toen nog prestigieuze literatuurprijs 1949 van de gemeente Amsterdam, en het boek werd in de verkoop een succes.

Een heel groot schrijfster was ze niet. Daarvoor was ze stilistisch niet sterk genoeg. En ze was ook niet bedreven in het bedenken van een hecht verhaal dat een hele roman kan dragen. Ik vermoed dat ze het laatste ook helemaal niet interessant vond. Ze richtte zich op de psyche van haar personages en creëerde daar losjes wat omstandigheden omheen.

Het verhaal van Eenzaam avontuur kan in een paar zinnen worden samengevat: Kosta heeft een verhouding met Alide, die op een bepaald ogenblik spaak loopt als Alide een relatie aangaat met kapper Peps. Noch Kosta noch Alide is met de nieuwe situatie gelukkig, en beiden blijven naar elkaar verlangen. Kosta kan de situatie alleen aan door een detectiveroman te schrijven waarin hij schrijnende dingen uit zijn eigen leven verwerkt.

In het middelpunt staat de erotische verhouding tussen Kosta en Alide, waarbij door de voortdurende wisseling van perspectief duidelijk wordt dat ze weliswaar sterk naar elkaar verlangen, maar eigenlijk geen juist beeld van elkaar hebben. Dat is niet te wijten aan een gebrek aan inlevingsvermogen (ze mijmeren uit-en-ter-na over de ander, over zichzelf, over hen beiden als paar), maar aan de existentiële onmogelijkheid de ander ten diepste te kennen - het woord 'lot' en alle mogelijke varianten ervan duiken niet voor niets telkens weer op. Kosta en Alide zijn (om een beeld uit de roman te gebruiken) "woudlopers in het labyrint van Eros, zonder de draad van Ariadne". Tragische figuren kortom, die ook nog eens een karaktertrek ontberen waarmee ze hun leven beter aan zouden hebben gekund: bevrijdende humor.

De lesbische oude vrouw en de lesbische Berthe blijven personages in de marge, maar ik kan me door de intensiteit van hun (sporadische) aanwezigheid niet aan de indruk onttrekken dat Anna Blaman nog veel meer in de zin had met hen dan met de hoofdpersonen van haar roman - of dat ze de homoseksuele kant van Alide veel dieper had willen uitwerken in plaats van te volstaan met enkele suggestieve scènes, zoals die in het wederrechtelijk betreden bos. Je had haar als schrijfster meer strijdbaarheid en nog meer moed toegewenst.

Wil Hansen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234