Woensdag 23/06/2021

Homoschrijver avant la lettre

Het Antwerpse Letteren-huis haalt deze zomer via een dubbelexpo de Franstalige Vlaming Georges Eekhoud van onder het stof. Met het geruchtmakende Escal-Vigor schreef Eekhoud in 1899 de eerste openlijk homoseksuele roman in België.

Anarchist, pacifist, eeuwige rebel én praktiserend homoseksueel. Maar ook: braaf gehuwd én bevriend met Vlaamse coryfeeën als James Ensor, Stijn Streuvels en Hendrik Conscience. En plechtig gefêteerd met literaire banketten en een Staatsprijs. Voor de schrijver Georges Eekhoud (1854-1927) moet het een heksentoer geweest zijn om al deze obediënties in één lichaam en ziel te verenigen.

Toch was de in Antwerpen geboren Franstalige auteur een taboedoorbreker, iets waarvoor hij geregeld een hoge prijs betaalde. Hij heeft met Escal-Vigor (1899) de eerste openlijk homoseksuele roman in België op zijn conto, wat hem een enerverend assisenproces kostte. Een tijdlang vergaarde Eekhoud literaire roem tot in Europa, met een rist vertalingen in Duits, Engels, Russisch, Roemeens en Tsjechisch.

In verhalen en romans als het naturalistische Kees Doorik (1881), Kermesses (1884) en La nouvelle Carthage (1888) toonde hij zijn voorliefde voor de Vlaamse havenarbeiders, paria's en Kempense boerenzonen. Het leverde hem de bijnaam 'de Belgische Maksim Gorki' op. Tegelijk onderhield hij contacten met Oscar Wilde en André Gide. Nu is deze "zanger der verschopten en onterfden" bijna vergeten.

Is een heropflakkering nakende? Het Antwerpse Letterenhuis en de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience gingen graven in leven en werk van deze merkwaardige figuur. Eekhoud wordt in een uitgebreide dubbelexpo gerehabiliteerd als een soort literair boegbeeld van de homobeweging of de 'uranisten', zoals ze toen genoemd werden. Aanleiding van deze Eekhoud-expo is immers de World Out Games, een holebi-sportevenement dat deze zomer in Antwerpen plaatsvindt én ook een cultureel luik bevat.

De expo legt sterk de klemtoon op Eekhouds engagement én impliciete voortrekkersrol. Geboren onder de Antwerpse kathedraal, beleefde hij na het vroege overlijden van zijn ouders een tumultueuze jeugd, opgevoed door voogden en grootouders. Eekhoud belandde in een Zwitsers pensionaat, waar knappe kamergenoten hem in de wangen knijpen én opwinden. Vanaf dat moment zal hij zijn gevoelens voor mannen nog moeilijk onder de mat kunnen vegen. Tijdens zijn vele wandeltochten deed deze zwerfkat niets liever dan sexy straatjongens in ribfluwelen broeken bewonderen.

Assisenproces

Uiteindelijk zal hij in 1887 wél trouwen met Cornelie, de kokkin van zijn grootmoeder, met wie hij levenslang een hechte band had. "Eekhoud was al vroeg een man van driften en passies", vertelt curator Bart Hellinck. "Altijd zal hij de artistieke vrijheid verdedigen, maar hij derangeerde zowel de linker- als de rechterzijde."

Eekhoud sluit zich aan bij de prille socialistische beweging, is een vredesactivist en verdedigt de Vlaamse zaak, terwijl hij evengoed een Belgisch unitarist was. "Ziehier een das die bij je past. Rood, zoals je opvattingen en je droombeeld", schrijft zijn vriend Sander Pierron hem, met wie hij een levenslange - niet enkel platonische - vriendschap onderhoudt en 250 (liefdes)brieven uitwisselt.

Eekhoud was intussen bijzonder actief in de literaire en journalistieke wereld en publiceerde in tijdschriften als La Jeune Belgique en Mercure de France. In 1893 krijgt hij de Vijfjaarlijkse Staatsprijs voor Literatuur en mag hij aanschuiven bij een copieus diner met de Minister van Kunst en Wetenschappen.

De doordacht opgezette expo, met een schat aan brieven, foto's, documenten en dagboeken, toont hoe eenzaam Eekhoud soms wel was. "Ik benijd je talent, maar heb het moeilijk met je neigingen", krijgt hij van een literaire vriend te horen.

Met Escal-Vigor (1899) raakt Eekhoud helemaal in woelig vaarwater. De roman over de (platonische) verhouding van een graaf met een jonge boer (die noodlottig afloopt) zal nu geen rode oortjes meer opwekken, maar toen was een zo positieve benadering van homoseksualiteit ronduit schokkend. "Een gelukkig homoseksueel personage, gezond van lichaam en geest, dat was nieuw", aldus Hellinck.

Eekhoud zelf hoopte dat Escal-Vigor "heel wat homogenische geliefden zou bemoedigen en verheffen, hen verzoenen met zichzelf." Helaas. Hij kreeg een geruchtmakend assisenproces aan zijn been wegens "schending van de goede zeden".

In binnen- en buitenland zetten schrijvers spoorslags een solidariteitsactie op het getouw en kreeg hij de steun van onder meer Emile Zola en Maurice Maeterlinck. Na heftige pleidooien van de socialistische senator en advocaat Edmond Picard werd Eekhoud vrijgesproken. Haarfijn volg je op de expo hoe levendig het er tijdens de debatten aan toe ging.

Hugo Claus

Eekhoud inspireerde vervolgens homoseksuele schrijvers als de Nederlander Jacob Israël de Haan (auteur van het baanbrekende Pijpelijntjes en Pathologieën) en hij kreeg er contacten met internationale homoseksuele voorvechters als Magnus Hirschfeld door. Toch blijft Eekhoud voorzichtig om al te openlijk zijn geaardheid te uiten. Merkwaardig is dat Hugo Claus en regisseur Harry Kümel in 1988 samen aan een filmscenario werkten voor Escal-Vigor, een brief van Claus uit 2002 getuigt ervan.

De ruimhartige expo - let op de mooie, discreet verlichte kijkkastjes in de Nottebohmzaal - toont ook hoe Europa rond het fin-de-siècle in de knoop zat met de mannelijke liefde. Hellinck: "Vreemd genoeg hanteerde België op dat moment een vrij soepele wetgeving. Oscar Wilde kwam er in Groot-Brittannië lang niet zo genadig vanaf na zijn affaire met Bosie. Brussel en zijn parken waren toen eigenlijk homomekka's."

Eekhoud rijst uit deze tentoonstelling op als een uiterst veelzijdig figuur. "Eigenlijk maakt het weinig uit of hij wordt gecatalogeerd als auteur van streekromans, als symbolistische, decadente of naturalistische schrijver of als voorvechter van de homoseksualiteit, hij is vooral een uitmuntend stilist", zegt vertaalster Katelijne De Vuyst, die werkt aan een Nederlandse vertaling van Escal-Vigor én Eekhouds markante sciencefictionnovelle Het hart van Tony Wandel. De revival van deze homoschrijver avant la lettre lijkt ingeluid.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234