Donderdag 01/10/2020

Antisemitisme

Holocaust-verzamelaar: "De propaganda begint altijd met humor"

Arthur Langerman met een van de stukken uit zijn verzameling.Beeld AFP

Arthur Langerman (74) verloor het grootste deel van zijn familie tijdens de Holocaust en verzamelt al zo'n vijftig jaar antisemitische objecten. "Ik wilde weten wat de joden eigenlijk hadden misdaan."

Praten over de verzameling van Arthur Langerman is praten over 's mans leven. Langerman werd in 1942 in Antwerpen geboren, waar zijn ouders op de Plantin en Moretuslei een bontatelier hadden. Twee jaar later werd het gezin door de Duitsers gearresteerd. "Op mijn moeder na is bijna mijn hele familie in de kampen omgekomen", zegt Langerman. 

Dat een van de tentoonstellingen over de collectie van Langerman momenteel in de Kazerne Dossin loopt, is erg symbolisch. Twaalf antisemitische posters die door de Duitsers tijdens de oorlog werden verspreid, hangen nu in het voormalige transitkamp. "In de Dossinkazerne hebben mijn ouders drie weken doorgebracht", vertelt hij. "Vandaar zijn mijn ouders uiteindelijk terechtgekomen in Auschwitz. Ik had geluk: omdat ik zo jong was – ongeveer anderhalf – werd ik naar het weeshuis La pouponnière Castro gestuurd, hier in Brussel."

Na de oorlog wilde zijn moeder nauwelijks praten over de Holocaust. En Langerman wilde er haar niet over lastigvallen. Het duurde tot 1961 – toen het proces tegen Adolf Eichmann, die instond voor de organisatie van de deportaties, begon – voor hij actief op zoek ging naar antwoorden. 

"Ik ontdekte voor het eerst wat er met de joden en mijn familie was gebeurd", zegt Langerman. "En sindsdien ben ik me beginnen af te vragen wat de joden eigenlijk verkeerd hadden gedaanDoor die objecten te verzamelen ben ik erachter gekomen dat de haat op niets anders was gebaseerd dan op leugens en opgeklopte mythes."

Bloed aftappen

En die mythes gaan eeuwen terug. Een van de oudste collectiestukken van Langerman is een schilderij uit de 18de eeuw met daarop Simon van Trente. Deze kleine jongen – later heilig verklaard – werd vermoord op 21 maart 1475. "Het schilderij beeldt zeven joden af die het bloed van de jongen aftappen om brood te maken voor hun matse", zegt Langerman. "Dat is het brood zonder gist dat bestemd is voor de Pesach."

Maar het gros van zijn collectie (7.000 à 8.000 stukken) komt uit de 19de en 20ste eeuw. Met de publicatie van La France Juive (1886) door Édouard Drumont nam het antisemitisme in Frankrijk een hoge vlucht. Het boek, waarin hij betoogt dat de joden alle financiën in handen hebben en verantwoordelijk zijn voor de dood van Christus, werd een enorm succes. Hij is ook een van de eersten om de joden als een ras te bestempelen. 

De tentoonstelling in het museum Mémorial de Caen neemt de publicatie ervan als startpunt voor zijn tentoonstelling 1886 - 1945, Dessins assassins ou la corrosion antisémite en Europe.  Van Drumont gaat de expo naar de affaire-Dreyfus, over de joodse officier in het Franse leger die er rond 1900 valselijk van werd beschuldigd een spion voor Duitsland te zijn. 

Langerman haalt enkele posters uit een lade, waarop Dreyfus belachelijk wordt gemaakt. Ook de schrijver Émile Zola, die met zijn open brief aan de Franse regering de wanpraktijken aanklaagde – "j'accuse" – deelt in de spot. Op een andere poster worden de joden gezien als de bron van alle kwaad: van "nutteloze postjes die vet betaald worden" tot het faillissement van het Franse bedrijf dat het Panamakanaal zou uitgraven. 

Een antisemitische spotprent.Beeld Franky Verdickt

Steeds komen dezelfde stereotypen terug: de lange neus, de geldzucht en een vadsig uiterlijk. Maar daar blijft het niet bij. Hoe wijdverspreid en banaal jodenhaat was, bewijzen grote aantallen postkaarten die Langerman in zijn bezit heeft (periode: 1918-1933). Erop: joden die zich vergrijpen aan beesten of vrouwen aanranden.

Erg veel prenten stammen natuurlijk uit de periode van het Derde Rijk. Volgens de nazi's waren joden zowel dikbuikige, sigaren rokende kapitalisten die achter een soort wereldcomplot tegen Duitsland zaten, als communisten die Russische soldaten aanmaanden om Duitse vrouwen te verkrachten. 

De opschriften op de prenten zijn behalve in het Duits ook in het Russisch, omdat de posters door de Duitsers werden verdeeld in bezette gebieden. "Zodat ze de bevolking ook daar tegen de joden konden opzetten", zegt Langerman. De gruwelijkste: een jood die geld aan het tellen is naast een hoop schedels. 

De nazi's waren echter al voor de oorlog bezig met het drukken van antisemitische propaganda. Het beste voorbeeld daarvan is de Duitse cartoonist Philipp Rupprecht, kortweg Fips, die voor het Duitse blad Der Stürmer  werkte. In een bundel Stürmers (jaargang 1935) die bij Langerman op een tafel ligt, vinden we cartoons van Fips, naast foto's van joodse Duitsers en wat ze al dan niet hebben mispeuterd. Alsook een getrukeerde afbeelding van joden die dode "niet-joodse kinderen" op een boerenkar wegvoeren. "Het begint allemaal humoristisch," zegt Langerman, "maar dan wordt het heel wrang." 

Arthur Langerman.Beeld Franky Verdickt

Haat wordt tastbaar

Dat is het inderdaad. En de impact van de beelden wordt pas duidelijk als je ze naast elkaar legt. Een spotprent lijkt nog wat onschuldig, maar een paar duizend prenten naast elkaar is gewoon griezelig. De haat wordt op die manier tastbaar.

Wat Langerman uiteindelijk met zijn collectie wil aanvangen? "Ik wil mijn verzameling graag schenken aan een instituut dat zich bezighoudt met de studie van het antisemitisme", zegt hij. 

En in één adem vertelt hij ook wat de noodzaak is om deze beelden aan een ruim publiek te tonen. "In 2014 hoorde ik tijdens een pro-Palestijnse betoging 'dood aan de joden' roepen. In hetzelfde jaar pleegde de Fransman Mehdi Nemmouche een aanslag op het Joods Museum in Brussel."

Dan haalt Langerman zijn smartphone boven. Tijdens een betoging dit weekend in Parijs zijn alweer antisemitische leuzen gescandeerd. "De basis voor het antisemitisme vandaag is dat er geen onderscheid wordt gemaakt tussen de Israëlische politiek en de joden", besluit Langerman.

"Ik ben het ook niet eens met wat Israël in de Palestijnse gebieden doet, maar ik ben wel een jood, dus is de haat ook persoonlijk tegen mij gericht. De werking van het antisemitisme is dus nog steeds dezelfde. Zo komt de haat, ook vandaag, weer voort uit een misverstand."

De imaginaire jood, nog tot 8/5 in Kazerne Dossin

1886-1945. Dessins assassins ou la corrosion antisémite en Europe, nog tot 15/12 in Le Mémorial de Caen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234