Donderdag 19/05/2022

Hoeveel thuisland heeft een mens nodig?

theater

kamiel vanhole schreef voor het mechels miniatuurtheater het theaterepos 'barbaroi'

Voor het driedelige theaterepos Barbaroi ging auteur Kamiel Vanhole voor de derde keer in zee met MMT-directeur Guido Wevers. 'Het MMT wil met deze voorstelling een duidelijk statement maken, in Mechelen, dat een hoog aantal Vlaams Blok-kiezers heeft en een grote Marokkaanse gemeenschap, waarvan we absoluut hopen dat ze komen kijken.'

Brussel / Van onze medewerkster

Sally De Kunst

Uitgangspunt voor Barbaroi was de Sîrat Banî Hilâl, een vijfdelig epos dat behoort tot een orale traditie die tot vandaag verder leeft, en dat in totaal honderd uur beslaat. "Het verhaalt de migratie van een bedoeïenenstam van het Arabisch schiereiland naar Egypte en later naar de huidige Maghreb", vertelt Vanhole. "Deze stam heeft het noorden van Afrika gearabiseerd, waar er oorspronkelijk een berberbevolking woonde. In de Arabische wereld wordt het epos niet echt als literatuur beschouwd. Het past meer in een volkstraditie, omdat er veel grappen en grollen in zitten. Het is misschien nog het best te vergelijken met de Decamerone: verhalen die onder het volk leefden en op een bepaald moment door Boccaccio zijn vastgelegd in boekvorm."

Hoe hebt u deze eeuwenoude heldensage kunnen verzoenen met uw westerse blik?

"Door er respect voor op te brengen en het niettemin naar mijn hand te zetten. Het is nagenoeg onmogelijk om zelfs in een vertaling iets van de Arabische sfeer te bewaren. Ten eerste omdat het een verhalencyclus is die normaal gezien enkel onder mannen wordt verteld, op markten, in koffiehuizen, dorpen. Het hele epos gaat grotendeels over oorlog en vechten, en de mannen vinden dat vrouwenoren, die zij vergelijken met toefjes munt, daar iets te fragiel voor zijn. Susan Slyomovics, de Amerikaanse etnografe op wier doctoraalscriptie ik me baseerde, kon enkel een deel van het epos op band opnemen omdat ze beschouwd werd als een honorary man. Ten tweede mogen de toehoorders reageren op wat er verteld wordt, waarop de dichter op zijn beurt zijn kans grijpt om aan Publikumsbeschimpfung te doen als hij het niet eens is met die opmerkingen. (lacht)

"Die codes zijn in ons theater helemaal anders. Bovendien zou een letterlijke vertaling van de Engelse transcriptie van het Arabisch een raar soort poëzie opleveren. Verwestering was dus onvermijdelijk."

Barbaroi was de benaming die de oude Grieken gaven aan al wie hun taal niet sprak. Het betekent 'zij die brabbelen'. Vanwaar die titel?

"De titel is wat provocatief gekozen: er zullen immers altijd mensen in onze maatschappij zijn die wij beschouwen als 'de andere', en die een bedreiging lijken te vormen voor onze normen en waarden. Zij moeten zich dan 'integreren', maar dat is zo een leeg begrip. Het enige wat ik eigenlijk verlang van mensen die hier wonen of komen wonen, is dat ze de lokale wetten respecteren. Hoe ze zich als individu verhouden tot de gemeenschap waarin ze terechtkomen, dat zal mij een zorg wezen. Dat is een privé-kwestie. Als iemand beslist om de lokale taal niet te spreken, dan is dat een legitieme keuze, hoewel het hem of haar moeilijk zal maken om bijvoorbeeld werk te vinden. Het is wel de taak van de overheid om die mensen de kans te bieden om opgeleid te worden. Maar je moet hen niet verplichten. De verandering moet van binnenuit komen.

"De vraag is natuurlijk in hoeverre je het primaat van het individu kunt blijven handhaven in een gemeenschap waar je toevallig in beland bent. Dat heb ik in de drie luiken van Barbaroi proberen uit te werken. In Het lied van de veerman is het hoofdpersonage Aboe Zaïd een buitenstaander in zijn stam, omdat hij zwart is van huidskleur. In Kassa Blanca komt hij in het hedendaagse Europa terecht, en probeert hij zich aan de westerse geplogenheden te conformeren op een vrij cynische manier. In Si dieu le veut heeft hij zich teruggetrokken in de bergen, op het plateau van Ararat, waar hij wordt ingehaald door zijn verleden in de vorm van een vrouw die hem confronteert met de keuzes die hij in zijn leven gemaakt heeft."

Het tweede luik, waarin Aboe Zaïd moet deelnemen aan een wetenschappelijk onderzoek naar een Arabisch misdaadgen, doet denken aan Büchners Woyzeck, over een soldaat die een centje bijverdient als proefkonijn voor medische experimenten.

"Kassa Blanca is inderdaad op Woyzeck geïnspireerd. Maar Woyzeck is ook een erg sentimenteel drama, en ik wou absoluut vermijden om van Aboe Zaïd een slachtoffer te maken. Dus is hij uiteindelijk diegene die zich op een sluwe manier uit de slag trekt. Anderzijds had ik voor dat misdaadgen het rapport-Van San in het achterhoofd. Ik sta nogal huiverig tegenover het idee dat criminaliteit en afkomst aan elkaar gelieerd worden. In tegenstelling met de jaren zestig, toen de opvatting heerste dat opvoeding en milieu bepalend waren, proberen wetenschappers nu alles te herleiden tot biologische determinatie. Ik huiver bovendien van het feit dat er over een groep mensen geoordeeld wordt en niet over individuen.

"Ik moet in die context van de verhouding individu-gemeenschap overigens soms aan minister van Cultuur Bert Anciaux denken. De Sîrat Banî Hilâl dient, zoals het verteld wordt, de gemeenschap, omdat het hen inlicht over hun verleden en hun herkomst. Bij ons heeft literatuur echter een andere functie. Wij leven in een geatomiseerde maatschappij, waarin ieder individu zelf kiest welke boeken hij leest of naar welke theatervoorstelling hij gaat kijken, en daar dan op een heel eigen manier op reageert. Ik denk dat Bert Anciaux die dingen op een utopische manier wil omkeren door bijvoorbeeld een groep mensen hetzelfde boek te laten lezen en een badge te laten dragen in de hoop dat ze met elkaar een gesprek zullen aanknopen. Ik vind dat idee achterhaald.

"Ik betreur het zelf ook dat er niet meer mensen naar theater gaan of een goed boek lezen, maar zulke dingen kun je niet van bovenaf opleggen. Zo zit onze maatschappij nu eenmaal niet in elkaar. Wij zijn individuen waartussen er af en toe een connectie is, maar die kun je niet forceren."

In het derde deel van Barbaroi speelt het landschap een prominente rol, zoals dat wel vaker het geval is in uw werk. Vanwaar die fascinatie?

"In de monoloog De hartstreek (1997) was de sleutelvraag Wieviel Heimat braucht der Mensch?, en als ik er nu bij stilsta, is dat ook weer het thema van Barbaroi. Hoeveel thuisland heeft een mens nodig? Als je ontheemd raakt of verhuist naar een nieuw milieu, hoe sterk is dan de plek waar je vandaan komt? In hoeverre kun je die met je meedragen? Een extreem voorbeeld daarvan is Nabokov, die door de Russische Revolutie op jonge leeftijd gedwongen werd uit te wijken. Hij pende de mooiste herinneringen neer aan een land dat hij niet meer heeft teruggezien tot aan zijn dood. Zijn geheugen was zo sterk dat hij het overal als een innerlijk schatkoffertje meenam. Dat idee komt sterk naar voren in Si dieu le veut. (aarzelt) Maar waarom ik gefascineerd ben door landschappen? Misschien ben ik in het diepst van mijn gedachten wel een heremiet die op een berg zit. Met een blik bier. (lacht)

De marathonvoorstelling Barbaroi gaat in première op zondag 24 maart, om 15 uur in het MMT, Hanswijkstraat 63, 2800 Mechelen. De afzonderlijke delen Het lied van de veerman, Kassa Blanca en Si dieu le veut en de maratho1n spelen tot en met 23 juni. Info: 015/42.25.44 of www.mechelsminiatuurteater.be.

'Ik betreur het zelf ook dat er niet meer mensen naar theater gaan

maar zulke dingen kun je niet van bovenaf opleggen'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234