Zaterdag 16/01/2021

‘Hoed u voor de grote waarheid’

raaiend van vreugde roept hij zijn vrouw: “Dominique, Dominique, ge moet da zien!”. Juichend, alsof hij een wereldgoal gescoord heeft, staat hij voor de open haard die hij net heeft aangestoken. Met één lucifer. “Alsjeblieft!” Langdurig roemt hij zijn stookkunst.Gelukkig zijn met een handvol kreupelhout, noem mij de elder statesman die het hem nadoet. Alles is ontembaar aan Guy Verhofstadt: denken, lezen, schrijven, stoken, eten. En ook de vreugde van het prutsen aan zijn oldtimer en aan zijn bootje. Hoe veelvuldig kun je zijn in een mensenleven?“Ik zou niet kunnen leven zonder een open haard, zonder vuur dat brandt. Ik wil altijd vuur om me heen, in mijn werkkamer, in de eetkamer, in Gent en in Italië. Lezen bij een vuurtje is puur genot. Kende gij dat dan nie?”Zijn retorische vragen zijn altijd zo schattig. Vooral die lichte ondertoon van berisping. Het tikje op de vingers voor onwetendheid. Dat laatste zal hem niet overkomen. Nog niet zo lang geleden verdiepte hij zich van de ene dag op de andere in de Tractatus Logico Philosophicus van Ludwig Wittgenstein. Even nagaan of taalfilosofie ook kan bijdragen aan hervormingsprocessen. Tussendoor las hij nog een boek over de geschiedenis van de twintigste eeuw van de extreem linkse Franse filosoof Alain Badiou.Altijd honger naar casuïstiek, deze intellectuele drilboor. Daarom nog geen schim tussen Mars en Jupiter, want er zijn ook nog de anekdotes die de avond lucht geven en die hem - altijd vreugdevol - nabij maken. Zoals die dag dat hij in de wandelgangen van de Europese Raad genoeglijk een sigaar stond te roken met de Spaanse premier José María Aznar. “Terwijl we in de hevigheid van de Irakcrisis bijna aartsvijanden waren.” Of het verhaal van de twee levensgrote Chinese portretten die hij nu in Gent aan de muur heeft hangen en die hij meebracht uit Hongkong. “Je zult maar met zo’n fort van een vrouw getrouwd zijn.” Nog pikanter: de robuuste liefde van zijn bejaarde moeder, die hem bijna wekelijks voorhoudt: “Ge moet hier zijn. Sinds gij weg zijt, gaat het mis met ons land. De mensen zeggen mij: wat moet de Guy nu in Europa? Dat is toch zijn vaderland niet?”. Gebeurtenissen, getuigenissen, onverwachte spot en ontroering, hij vertelt er graag over, meestal aan de rand van schater.Europa als vaderland? Reken maar. Misschien is het wel zijn enige vaderland. Na bijna veertig jaar Belgische surplace - al mag je dat van hem niet zeggen - voelt hij in Straatsburg de wereld naderen. Ook nog als leider van de liberalen in het Europees Parlement en dus als intimus van het gremium. Daar staat hij nu: gevreesde antagonist van Commissievoorzitter Barroso. Voor het eerst in jaren is er het gevoel dat hij in een parlementaire arena weer eens zijn ideologische vleugels kan uitslaan, dat hij dicht bij het vuur van zoiets groots als de mensheid zit. Misschien wel van de planeet. Waren ze niet zo weerbarstig, zijn haren gingen er recht van staan.Diepe teleurstelling kan ook in Europa, en dat gaat hem goed af. “De klimaattop in Kopenhagen is een regelrechte schande. Armoe troef! Waar was Europa toen China en de VS finaal aan het onderhandelen sloegen? Zo wordt het nooit wat. Fransen, Duitsers en Britten blijven zich begraven in hun bilaterale opportunisme. Nu ook weer Sarkozy, die ijlings naar China reist om zaken te doen in plaats van samen met de rest van Europa een vuist te maken. Balkanisering van het klimaat, je schaamt je toch dood.“Ik weet ook wel dat ecologie een van de nieuwe ideologische keuzes zal zijn voor de komende decennia. Maar maak ze dan. Daar heb je de Europese ruimte voor nodig, niet Bachten de Kupe. Het is altijd dezelfde treurnis: Europa als kampioen van verkeken kansen. Het achterwaartse denken van de natiestaten houdt vooruitgang en beschaving tegen.”Het was nog zomer. Ineens was hij in de volle lengte van zijn lange lijf aanwezig in het Europees Parlement. Geen halogeenlamp die aan zijn bij vlagen poëtische verschijning kon weerstaan. En al meteen fel en bijtend, gebrand op confrontatie. Straatsburg als slaapstand van de democratie kan het schudden. Niet het gekonkel van coalities maar ideologie staat nu voorop.“Ik wil niet zeggen dat er in het Europees Parlement een ander soort liberalisme heerst dan in Gent en omstreken, maar de ideologische frontvorming is er toch scherper. Over alle onderlinge nuances heen zijn liberalen vrij homogeen omdat ze pro-Europa zijn. Voor onze groep is een federaal Europa het cement. Die resolute keuze zie je bij andere groepen minder. Europa is daar nog te veel badschuim. Voor ons, liberalen, is het water.“Wij hebben ons sterk gemaakt voor het recht op informatie en vrije meningsuiting in Italië, dwars tegen Berlusconi in. Wij klagen de noodtoestand van de privacy aan in de Swiftaffaire met de Amerikanen. Voor ons kan het niet dat je in Zaventem een röntgenapparaat neerpoot dat elke passagier geheel in zijnen blote zet. Privacy is voor liberalen weer een gevecht. Dat hoort het ook in België te zijn.”

buigen voor de Natiestaat

“Berlusconi en de zijnen mogen dan wel roepen dat het informatielandschap het monopolie van de natiestaat is, dat is het juist niet. Wat zou er meer Europees zijn dan mensenrechten, bescherming van minderheden en pluralisme van media? Die strijd ga ik vanuit mijn diepste vezels aan. En nee, dan doen reputaties er niet toe. Ik buig niet langer voor de natiestaat.”Guy Verhofstadt fröbelend aan de zijlijn van het leven? Dat kan alleen in het hiernamaals. Guy Verhofstadt in ideologische spreidstand? Niet meer op zijn leeftijd. Niet als Europeaan. De allergie voor het los zand van de politiek is alleen maar toegenomen. Het steekt hem dat de hoeders van de res publica, vanuit beleidsarmoede en gebrek aan politiek durfkapitaal, zich helemaal op zichzelf hebben gestort.Maar noem hem niet de boekhouder van een ideale wereld, dat wil hij absoluut niet zijn. “Ik wens geen kennis te nemen van utopieën. Mijn ongeloof in de ideale wereld is fundamenteel. Waar zou ze zijn, de ideologie als een blokkendoos? Voor mij, die de popperiaanse dynamiek en onderzoeksmethode kent, is niets evident. Je kunt de maatschappij alleen spatje voor spatje vooruithelpen. En dan nog: hoed u voor de grote waarheid.“Ook in de economie, ja. De Weltmarkt is er nu, maar waar is de Weltgeist gebleven? En nee, je kunt de markt nu niet zien als weeshuis van het liberalisme. Niemand heeft de markten uitgevonden. Ineens waren ze er. Zoals de globalisering er ineens was, met dank aan het internet. De technologische revolutie van internet is veel ingrijpender geweest dan de uitvinding van auto’s en vliegtuigen. Het probleem is alleen dat we de politieke structuren niet hebben aangepast.”Nu komt hij op zijn dada: de natiestaat als vloek, als anachronisme bij de beesten af. Het Europa van de nostalgie. Wat zou er mis zijn met nostalgie? Hebben de lakeien van het hedendaagse zoveel meer te bieden dan ingebeelde schoonheid en prenatale vredigheid?Hij recht de rug.“De ideeënstrijd ligt niet achter ons, hij ligt voor ons. De bipolaire wereld van markt en planeconomie is beslecht in 1989. De unipolaire wereld is tien jaar later onderuitgehaald, bij de eeuwwisseling. Nu hebben we ons, met smart en spijt, gestort in de multipolaire wereld. Nieuwe tegenstellingen wenken.“Wij hebben in ons leven drie grote systemen gekend. De Muur, de eeuwwisseling, de multipolaire wereld. Van het laatste systeem zijn de tegenstellingen die op ons afkomen nog grotendeels onbekend. Gaan we in de richting van het Chinese staatskapitalisme, of bouwen we verder aan een privaatkapitalisme sui generis? Hoe dan ook beleven we de crisis van geglobaliseerde markten, met nationale staten die niet in staat zijn een behoorlijke supervisie te ontwikkelen. Met andere woorden: de breuklijn tussen staat en markt.”Of hij het einde van de natiestaat nog zal meemaken? Nee, niet meer in zijn leven. Maar er is hoop. “De natiestaat loopt tegen grenzen aan. De prijs was hoog, met die waanzinnige twintigste eeuw. Het verlies blijft schrijnen. Het unieke van Europa zijn we kwijt. Het economische, culturele en politieke centrum van de wereld zijn we allang niet meer. De natiestaat heeft de gruwel van nationalisme in het leven geroepen en die gruwel woekert voort. Europa is nu een verzameling van mono-etnische en monoculturele eilandjes. De ‘mix’ is weg, en dat is een ongekende verschraling. Ik bedoel: de kruisbestuiving van een Duitse taal, joodse gemeenschappen en de eigenheid van plaatselijke volkeren.”Ineens getormenteerd: “Europa was ooit het creatieve mekka dat toeliet dat Einstein hier geboren kon worden. En Freud en Kafka. Hoe zou Kafka vandaag nog kunnen bestaan? Hij schreef in het Duits, woonde in Praag en was jood. Kom daar maar om in Praag, anno 2009. De joodse gemeenschap is vrijwel helemaal verdwenen in Europa.“Je hoort vaak: Europa is nog altijd een enorme waaier van talen. Juist, maar het is wel een verzameling van taalgetto’s. Elias Canetti is geboren in Roetsjoek, aan de benedenloop van de Donau. In zijn autobiografie schrijft hij dat er in zijn dorp zeven talen werden gesproken. Welnu, daar wordt vandaag nog alleen Bulgaars gesproken. Die tragiek heeft zich over heel Europa verspreid.”Huiverig zegt hij: “We beleven nu de hoogmis van de identiteit. Je hoort niet anders meer. Maar wat zou identiteit anders zijn dan een schaamlap voor nationalisme? Ik begrijp heel goed dat mensen in deze geglobaliseerde wereld nood hebben aan identiteit. Ze willen weten wie ze zijn, en dat is legitiem. Maar identiteit is niet eendimensionaal, je kunt het niet catalogeren. Het is een veelkleurige mozaïek. Vroeger was identiteit een soort erfgoed: je kreeg het mee, als rugzak. Het was gestempelde identiteit. Daar bedank ik voor.“Identiteit kan geen dwangbuis zijn. Lees er maar Amartya Sen op na. Het mag geen restant van enig nationalisme zijn, van taal, vlag of wimpel. Identiteit is een dynamisch complex van talloze componenten. Uiteindelijk bepaalt de burger zelf wie hij is: hij vult in wat zijn identiteit is.”Man met geleende autoriteit is hij natuurlijk ook. Trouw aan zijn leermeesters, aan de economen Popper en Hayek, aan de filosofen Umberto Eco en Jean-Marie Guéhenno. Elias Canetti ontroert hem al jaren vanuit zijn multiculturele appel. Gek genoeg staat ook Mario Vargas Llosa op het lijstje. “Omdat hij in zijn essays heeft aangetoond dat de politicus niet inferieur is aan andere wezens in de samenleving. Niet dommer, niet kwaadaardiger. Al beschrijft hij prachtig hoe kwaadaardigheid sneller bovenwereld wordt dan noblesse.”

intellectueel genot

Ylya Prigogine heeft hem eveneens toegerust met wijsheid. “Hij leerde me dat de vleugelslag van een vlinder in de Amazone misschien wel de totale revolutie teweeg zal brengen. Elk individu is de bouwsteen van maatschappelijk denken.“In mijn schrijven gaat het om these, antithese en synthese. Noem het hegeliaans, hoewel ik in de loop der jaren meer waarheid heb gevonden in fictie dan in wetenschap en logica. Romanciers en dichters geven de begripsvorming van een samenleving een aparte kleur. Jazeker, we hebben nog een intellectuele elite, maar ze zou wat groter en manifester mogen zijn. Wat Hugo Claus over Leopold II heeft geschreven heeft intellectuele betekenis. Dat was geen amusement. Tom Lanoye en Erwin Mortier zijn maatschappelijk zeer up-to-date. Zoals Mortier eventjes minister Schauvliege wegveegde: mijn zegen heeft hij. Onze intellectuele elite is helaas nog te vaak een atomische verschijning. Het mag breder en intenser.”Politiek als intellectueel genot, Verhofstadt weet er alles van. Hij weet ook dat hervormingsprocessen te voet komen. De ex-premier lijdt in hoge mate aan ongeduld. Vooral het uitblijven van een soort wereldregering zit hem niet lekker.“Nagenoeg alle internationale structuren dateren nog uit de vorige eeuw. Het zijn eigenlijk pakhuizen van de Tweede Wereldoorlog, van de tijd die voorbij is. De G20 is een voorzichtige poging naar meer eigentijdsheid, maar het is niet genoeg. Er is een representatiedeficit in de moderne wereld. We moeten dringend naar een ‘G-zoveel’. De Veiligheidsraad, het IMF en wat al voor internationale organisaties meer: naoorlogse relicten. Emanatie van een bipolaire wereld die allang niet meer bestaat. De vraag is dus: hoe moeten nieuwe internationale verhoudingen vorm krijgen? Met als grote opdracht: hoe kun je markt en politiek weer dezelfde taal laten spreken? Nu is het zo dat de ene de taal van de planeet spreekt en de andere de taal van de natiestaat, zeg maar de taal van de dorpsgek.”Moet het liberalisme zich niet de bancaire schandalen aanrekenen? Nee, dat moet het niet. “Zonder financiële instellingen draait de wereld niet. Banken zijn levensbelangrijk en zelfs hun innovatieve producten kunnen positief zijn. Wel is het zo dat je in de bankencrisis het failliet ziet van een ideologisch concept. We hebben verzuimd anticyclische regels te bedenken bij groei en tegenvallers. Nu is gebleken dat markten zichzelf niet kunnen reguleren. Daar is overheid voor nodig. Niet méér overheid, maar een betere overheid. Ik zeg het met pudeur, maar kun jij je een wereld voorstellen zonder eigendomsrecht? Dat zou pure oorlog zijn.”Veertig jaar politiek, tien jaar premier, er zijn gaten in het harnas geschoten. Hij zou nu zelfs een J’accuse over zichzelf kunnen afroepen, zij het met schoudervullinkjes. “Ik heb ook gedweept met de gedachte dat de markten zichzelf zouden reguleren. Dertig jaar geleden. Dat heeft dus anders uitgepakt. Zonder correctie door de overheid gaat het niet.“Ook met het migratieprobleem ben ik ooit uit de bocht gegaan, heb ik me wel eens overschreeuwd. In dat soort gevoelige onderwerpen heeft de politiek gauw de neiging populistisch te worden. Dat ben ik zelf ook geweest. Wellicht kan het niet anders. Politieke carrières zonder populisme bestaan niet. Populisme is altijd de andere kant van de medaille. De verrijking van migratie is mij een tijdlang ontgaan. Nu niet meer. Europa was intellectueel, politiek, economisch en cultureel op zijn hoogtepunt toen het nog een onverschrokken migratiecontinent was. Migratie als supplément d’âme, ik had er eerder aan moeten denken.”Dat paars zo stilaan een scheldwoord is geworden, mag ik niet zeggen. “Dan doe je aan geschiedvervalsing en sluit je de ogen voor de inspanningen van paars om hypocrisie en lafheid uit de samenleving weg te nemen. Ik blijf zeggen dat we de samenleving grondig gemoderniseerd hebben, zeker op ethisch vlak. En niet vanuit oekazes, we hebben de mensen zelf aan het denken gezet. De discussie over de modernisering van de economie en van de sociale zekerheid was ook niet niks. Het generatiepact is wel van paars, hé: de eerste bescheiden passen zijn door ons gezet.“In de buitenlandse politiek hebben we onze slepende slaafsheid afgeworpen. Ja aan Libanon, nee aan Irak: ik kan u zeggen dat het geen vanzelfsprekendheid was. Zoals ik in die dagen aangepakt werd door toenmalig NAVO-secretaris-generaal Robertson, daar lusten de honden geen brood van. Du jamais vu. Nee, ik lag er niet wakker van. Ik kende de ruigheid van de politiek. Maar wanneer discussiëren schelden wordt, houdt het voor mij op. Als iemand mij een leugenaar noemt, haak ik af en word ik onbenaderbaar.”

Cultuuromslag door paars

“Wie objectief is, zal moeten toegeven dat paars voor een cultuuromslag heeft gezorgd. We durfden ambitieus te zijn, lieten de middelmatigheid achter ons, zochten naar herstel van de scheiding der machten. De mentaliteit van ‘ons kent ons’ hebben we proberen te doorbreken. De vermenging van politiek, gerecht en politie moest ophouden. Lang voor het Fortisdebacle waren wij daar in de regering mee bezig. Het is niet allemaal even goed gelukt, maar ik blijf zeggen dat paars reinigend heeft gewerkt. Alleen heb ik het misschien slecht vertaald. Over die modelstaat had ik moeten zwijgen. Ik had het op een omslag in ambitie moeten houden.”Met het Vlaamse liberalisme komt het wel weer goed. “De generatiebreuk was nodig, zo gaat dat in de politiek. Een politieke partij heeft altijd een cesuur nodig, niet om de vier jaar natuurlijk, maar wel om de zoveel tijd. De nieuwe voorzitter, Alexander De Croo, zal onze partij moeten herdefiniëren in functie van een nieuw wereldbeeld. Er is werk aan de winkel.”Alreeds zesenvijftig, maar nog onverminderd gegrepen door botsingen van ideeën en uitwisseling van standpunten. Europa zou die communautaire ruimte kunnen bieden. “En dan heb ik het niet over een syndicaat van elites dat naar Arte kijkt.”Bij de publicatie van zijn boek De Verenigde Staten van Europa zei een Duitser: “Kijk uit, het is Verfassung oder Verhofstadt”.Dan ben je iemand.Ik vraag hem naar het grote litteken in zijn politieke leven. Alsof hij erop zat te wachten zegt hij: “Het moment dat ik een kerkje betrad, net buiten Kigali. De deuren gingen open en voor mij lagen honderden skeletten. Dan houdt alles op”.We eten spaghetti vongole. Zijn vrouw, Dominique Verkinderen, loopt als een prachtige hinde rond in haar keukenschort. Samen thuis, het gebeurt niet zo vaak. Dominique zingt al bijna veertig jaar in het Collegium Vocale. Met Bach c.s. de wereld rond. Ik vraag de ex-premier hoe vaak hij zijn geliefde live heeft horen zingen. Eerst begint hij te lachen, vervolgens kraait hij: wel honderd keer! Hij slaat nu in zijn hoofd aan het tellen. Dan bijna verlegen: “Toch twee, drie keer per jaar, denk ik.” Weer schatert hij: “Ik moet er wel bij zeggen dat we al achtendertig jaar samen zijn. Dat tikt natuurlijk aan.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234