Donderdag 21/01/2021

De Elias-files

Hoe zwaar drukt de loge haar stempel op de VUB?

Willem EliasBeeld © TIM DIRVEN

Naar verluidt is 80 procent van de belangrijke mensen aan de VUB lid van de loge. Zij zouden nog steeds voldoende macht hebben om figuren als Willem Elias de hand boven het hoofd te houden. Hoe ver reikt de invloed van dit mysterieuze clubje? Een rondvraag.

Toegegeven, het blijft een wat arbitraire en persoonlijke inschatting, van mensen met jarenlange ervaring binnen, buiten en met de VUB. Maar wel een inschatting die door drie verschillende bronnen los van elkaar als 'heel realistisch' naar voor wordt geschoven: 80 procent van de mensen die er écht toe doen binnen de VUB, mogen elkaar vandaag nog altijd aanspreken als 'broeder' of 'zuster'. Als lid van de loge dus, het 'clubje' zoals ze het zelf noemen. Zij weten het doorgaans wel van elkaar, maar mogen hun belofte van geheimhouding niet verbreken. Wij weten het doorgaans niet van hen, en gissen er dus vaak maar wat op los als het op concrete namen aankomt. Al zijn er natuurlijk wel enkele notoire vrijmetselaars die daar wél openlijk voor uitkomen, zoals wetenschapsfilosoof Jean Paul Van Bendegem en rector Paul De Knop.

Daarnaast worden er ook nogal wat (ex-)VUB-namen aan de loge gelinkt zonder dat de betrokkenen zelf dit expliciet bevestigden: historica Els Witte, ex-eurocommissaris Karel De Gucht, gewezen VRT-topman Tony Mary, oud-rector Benjamin Van Camp, huidig voorzitter van de raad van bestuur Eddy Van Gelder en - last but not least - Willem Elias. Genoot hij tot vorige week hoogstens enige bekendheid als de wat flamboyante decaan van de faculteit Psychologie, dan gunde Elias de buitenwereld deze week vooral een blik in de eigen psychologie. Laten we wel wezen: het is hem van harte gegund, dat wat aparte wereldbeeld. Meer nog: zijn gedachtegoed valt misschien gewoon ook onder de vrijheid van meningsuiting.

Het kalf ligt elders gebonden, zo lieten ook enkele opiniemakers zich eerder deze week ontvallen. Zou het eventueel kunnen dat Elias in deze niet zo veel te vrezen heeft van de VUB-top omdat het nu eenmaal een onuitgesproken wet is dat broeders elkaar moeten beschermen, in goede en kwade tijden?

Geen moord begaan

"Wat Willem Elias gezegd heeft, is natuurlijk veredelde toogpraat, maar ik weet echt niet of we anno 2015 nog complottheorieën moeten gaan ophangen over de macht en invloed van de loge aan de VUB", reageert Jimmy Koppen. Hij is historicus, onderzoeker en auteur van onder meer een boek over de loge en - uiteraard ook geen detail in deze - werkzaam aan de VUB.

Maar, voor alle duidelijkheid, zelf géén lid van de club. "In mijn opinie is de loge vandaag niet meer dan veredelde folklore, en is de mythe die daar rond zweeft sterk opgeklopt. Ik geloof ook niet dat het lidmaatschap van de loge je carrière hier vandaag echt nog een boost kan geven. Huidig rector Paul De Knop is pas lid geworden van de loge toen hij al rector was."

Koppen ontkent niet dat het lidmaatschap wel degelijk een aantal voordelen biedt voor wie aan de VUB werkt. "De loge is een soort van verbindende rode draad, die er bijvoorbeeld mee voor zorgt dat de onvermijdelijke discussies of het eeuwige getouwtrek tussen faculteiten onderling over middelen of subsidies altijd vrij beschaafd blijven. Laten we zeggen dat men elkaar dan enigszins ontziet.

"Het lijkt me overigens ook heel menselijk dat mensen, wanneer ze elkaar heel regelmatig treffen in een professionele context én daarnaast ook nog eens binnen de loge, elkaar gaan beschermen wanneer iemand uit hun kring onder vuur komt te liggen. Maar mocht Willem Elias nu effectief geen zwaardere sanctie oplopen dan een blaam, dan zal de loge daar voor weinig of niets tussenzitten. Hij heeft tenslotte geen moord gepleegd: misschien volstaat die blaam dan ook gewoon als sanctie."

Dat 80 procent van de VUB-toppers anno 2015 nog lid zou zijn van 'het clubje', lijkt ook hem geen onrealistische inschatting, maar Koppen nuanceert wel enigszins. "Ik denk dat velen pas toetreden nadat ze al tot in die hogere regionen opgeklommen zijn.

"Zij zijn overigens ook lang niet allemaal lid van één bepaalde werkplaats in Brussel, maar van tal van uiteenlopende over het hele land. Al is dat ongetwijfeld wel een bindende factor. Ze komen op een bepaald tijdstip samen in een bepaalde ruimte, en daarbij worden vaste ceremonies en rituelen gerespecteerd. Verschillend van werkplaats tot werkplaats, dat wel.

"Over de inwijdingsrituelen doen allerlei wilde verhalen de ronde, dat klopt, maar die rituelen zijn even persoonlijk als uiteenlopend. Van mensen die een half uur geblinddoekt moeten rondlopen in een ruimte tot mensen die naakt op de grond moeten gaan liggen. Moeilijk na te gaan dus wat daar nu vandaag nog van overblijft."

Ellebogenwerk

"Ik denk dat de invloed van de loge bij de wat jongere professoren vandaag eerder beperkt is", klinkt het bij een VUB-insider met al enkele decennia op de teller. Iemand die naar eigen zeggen al minstens vijfmaal de vraag kreeg om zich bij het clubje te voegen.

"Tegelijk staat het als een paal boven water dat vrijmetselaars het ook vandaag nog altijd makkelijker hebben als ze wat steilere carrière-ambities koesteren. Ga er de huidige VUB-top maar even op na: rector Paul De Knop, voorzitter van de raad van bestuur Eddy Van Gelder, Willem Elias als decaan van de faculteit Psychologie, Jean Paul Van Bendegem als gewezen decaan van de Letteren en Wijsbegeerte: stuk voor stuk zijn het logefiguren.

"Vroeger werd je aan de universiteit haast automatisch bevorderd op basis van je anciënniteit, vandaag gebeurt dit onder meer op basis van rangschikkingen en internationale publicaties. Daar komt nogal wat ellebogenwerk bij kijken, en als je dan aan tafel zit met pakweg twaalf broeders op twintig aanwezigen, tja, dan hoef ik daar natuurlijk geen tekening bij te maken.

"Bovendien is de loge heel hiërarchisch gestructureerd: als iemand de steun krijgt van een logebroeder die behoorlijk hoog staat in de hiërarchie, dan zullen de andere logebroeders daar niet licht tegenin gaan.

"Dat dit echt niet meer van deze tijd is? Dat klopt, maar het is wel van deze maatschappij dat vele mensen heel graag maatschappelijk willen opklimmen en daartoe alle middelen gebruiken die hen ter beschikking staan. (gniffelend) Wat vertelde Jean-Marie De Decker nu weer, over vrouwen die hun troeven uitspelen om het in de politiek te maken?

"Wat mij vooral stoort bij de loge, is dat de leden geheimzinnig doen over hun lidmaatschap. Persoonlijk werd ik pas gevraagd toen ik in mijn sector stilaan iets begon te betekenen, en dat stuitte me echt tegen de borst. Want wat ze zelf ook mogen beweren: het is hen wel degelijk te doen om de uitbouw van een soort machtsstructuur, iets à la Opus Dei. Maar eerlijk is eerlijk: zelf heb ik ook al kritiek geleverd op de loge, en daarvoor hebben ze me niet buitengegooid."

Slachtpartij

"Voor zover ik weet, ligt het aantal logebroeders en -zusters zelfs nog een pak hoger aan de top van de ULB, de Franstalige tegenhanger van de VUB. Maar die 80 procent, dat lijkt me best realistisch", stelt politiek commentator en gewezen Knack-directeur Rik Van Cauwelaert. "Al stel ik me wel de vraag wat al die geheimdoenerij en die dure eden aan elkaar finaal echt te betekenen hebben. Ik heb ooit het Agusta-proces van heel nabij opgevolgd, waarbij alle beklaagden op één na lid waren van de loge, maar nooit eerder heb ik zo'n slachtpartij meegemaakt als daar. Ze gingen elkaar net niet letterlijk te lijf. Als puntje bij paaltje kwam, kreeg het eigen hachje netjes voorrang op dat van de broeders.

"Nu is de VUB natuurlijk al sinds mensenheugenis een burcht van de vrijzinnigheid in ons land. Ik ben er dus inderdaad wel van overtuigd dat het lidmaatschap van de club je carrière daar inderdaad een stevige boost kan geven. Je kunt je zelfs afvragen in hoeverre veel broeders niet gewoon lid worden van de loge met het oog daarop.

"Hamvraag hierbij is voor mij dan ook vooral: hoe is het mogelijk dat een figuur als Willem Elias het ooit tot hoogleraar heeft geschopt aan een instelling die gendergelijkheid, openheid en pluralisme zo hoog in het vaandel voert, als je ziet wat die man de voorbije jaren allemaal heeft uitgekraamd? En werken de alarmmechanismen bij de VUB dan wel, als die er überhaupt al zijn? Na alles wat er de voorbije dagen over hem is uitgelekt, kun je moeilijk beweren dat zo iemand nog een plaats heeft binnen die universiteit, in een belangrijke positie dan nog. Voor elke collega van Elias is dit een ronduit gênante situatie.

"Omgekeerd kun je iemand als pakweg Els Witte natuurlijk niet wegzetten als een figuur die bij de VUB enkel maar carrière heeft gemaakt dankzij haar lidmaatschap van de loge. Zij heeft als historica wel degelijk een indrukwekkende staat van verdienste."

Het lijkt dus de vraag van de kip of het ei, waarop niemand een pasklaar antwoord kan of wil geven: heeft een aantal mensen binnen de VUB daadwerkelijk een stuk sneller carrière gemaakt of het een eind verder geschopt dankzij hun lidmaatschap van de loge, of word je er maar aangezocht om broeder of zuster te worden eens je voldoende hoog opgeklommen bent op de academische ladder?

Wat het antwoord ook is, in beide gevallen lijkt het anno 2015 behoorlijk problematisch. Het feit of iemand al dan niet als vrijmetselaar door het leven gaat, kan bezwaarlijk een criterium zijn om de academische verdiensten af te wegen. Als mensen vandaag hun benoeming, promotie of het feit dat ze in functie kunnen blijven louter of grotendeels te danken zouden hebben aan hun broederschap - al dan niet in combinatie met hun politieke invloed - dan is dit zowel vanuit democratisch als vanuit meritocratisch oogpunt een probleem. En dat idee wint, zo leerden ons ook onze gesprekken off the record, ook binnenskamers terrein binnen de VUB.

Als het daarentegen zo is dat de meeste logebroeders pas worden aangezocht eens ze voldoende hoog opgeklommen zijn op de academische ladder, dan rijst een andere vraag: waarom zou een 'club van gelijkgezinden' enkel die gelijkgezinden benaderen die binnen hun vakgebied al een zekere reputatie hebben opgebouwd, en zo dus ook voldoende maatschappelijke impact hebben verworven? In dat geval wordt de hypothese als zou de loge anno 2015 niet veel meer zijn dan een 'folkloristisch clubje van gelijkgezinden die vasthouden aan een aantal tradities' stevig onderuitgehaald.

"Ook de Gentse universiteit bijvoorbeeld staat bekend om haar pluralistische insteek en telt toch wel wat vooraanstaande logeleden in haar rangen," betoogt Rik Van Cauwelaert nog, "maar ik kan me toch niet van de indruk ontdoen dat de VUB in dat beschermingsmechanisme naar de vrijmetselaars toe een stuk verder gaat. En dat geldt dus a fortiori voor de ULB."

Karel De Gucht

Iemand die al jarenlang een verbitterd gevecht voert tegen de invloed van de loge aan de VUB is natuurlijk gewezen communicatieprofessor Frank Thevissen. De man werd in 2008 in eerder duistere omstandigheden aan de deur gezet door de VUB, en heeft dus een stevig motief om zijn gewezen werkgever te kapittelen.

Toch valt het op dat een aantal van zijn beschuldigingen rond de wel heel ver reikende invloed van de loge aan de VUB nooit werden tegengesproken door de betrokken logebroeders zelf. Omdat ze niet uit de biecht mochten klappen, of omdat Thevissen zich op dat vlak nogal zeker toont van zijn zaak?

Frank Thevissen: "Uitgerekend de nu zwaar geviseerde Willem Elias zelf, maar ook Jean Paul Van Bendegem en de Gentse logebroeder Boudewijn Bouckaert hebben me, los van elkaar, duidelijk gemaakt dat een eventueel lidmaatschap van de loge mijn hachje had kunnen redden. Elias verwoordde het zo: 'Ik kan me hier alles permitteren. De loge is mijn levensverzekering aan de VUB.'

"Een andere logebroeder heeft me, toen ik op het punt stond ontslagen te worden, even apart genomen en me gezegd dat hij vanuit de loge opdracht had gekregen om me te liquideren, figuurlijk dan.

"Zelf was ik de jaren voordien verschillende keren benaderd door iemand met wie ik een goede relatie had aan de VUB, maar ik heb altijd geweigerd. Ik stond nogal op mijn onafhankelijkheid, al was het me toen wel al duidelijk geworden dat de broeders je carrière aardig konden versnellen.

"Vertel me eens: hoe verklaar je dat iemand als Karel De Gucht deeltijds professor is geworden aan de VUB zonder ooit zelfs maar een poging te hebben gedaan om te doctoreren? Binnen de VUB ontstond daar begin 2002 al heel wat wrevel over, maar vanuit liberale VUB-hoek werd die kritiek snel in de kiem gesmoord.

"Aan de VUB komen onderwijs, socialisme en liberalisme samen. De loge functioneert als een soort koepel daarboven, die alles samenhoudt en verbindt. Wie daar tegenin durft te gaan, tekent zijn doodvonnis. Wat de situatie aan de VUB zo giftig maakt, is net die alliantie tussen de loge enerzijds en de partijpolitieke macht anderzijds. Die alliantie maakt het mogelijk om vrijmetselaars niet enkel privileges toe te kennen, maar waar nodig ook te beschermen en dwarsliggers desnoods buitenspel te zetten."

Rik Van Cauwelaert: "Het zou de organisatie zonder meer sieren mocht zij wat meer openheid betonen. Het is onbegrijpelijk dat die broeders en zusters zich vandaag nog altijd half in de clandestiniteit denken te moeten voortbewegen. Waarom is dat nodig?

"Het is voor de loge zelf weinig bevorderlijk dat zij, zoals nu ook nog maar eens blijkt in het geval Elias, de kaart van de ambiguïteit blijft trekken. In situaties als deze laadt zij dan meteen ook alle verdenking op zich, als een clubje dat elkaar de hand boven het hoofd houdt, een soort staat in de staat."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234