Zondag 18/04/2021

Hoe zou het ondertussen zijn met Saddam Hoessein?

Negen maanden nadat de Amerikaanse troepen een onverzorgde en verwarde Saddam uit zijn ondergrondse bunker hebben gehaald bij zijn geboortedorp Tikrit, leeft de ex-dictator in een cel met airconditioning van drie bij vier meter in een van zijn voormalige paleizen buiten Bagdad. Hij verzorgt de planten, beschouwt zichzelf als de wettige heerser van Irak en leest de koran en boeken over Arabische gloriedaden van weleer.

John F. Burns

Volgens Amerikaanse en Iraakse functionarissen die de voormalige Iraakse leider bezochten, draagt hij plastic sandalen en een Arabisch dishdasha-kleed, neemt hij kant-en-klare Amerikaanse soldatenmaaltijden als ontbijt en krijgt hij drie uur per dag lichaamsbeweging op een binnenplaats buiten zijn cel. Hij is ook eens in een Black Hawk-helikopter overgevlogen naar een Amerikaans militair ziekenhuis in Bagdad, waar dokters zijn vergrote prostaat onderzochten. Ze denken dat die zou kunnen wijzen op een vroeg stadium van kanker.

Saddam wordt ook urenlang ondervraagd door onderzoekers die bewijsmateriaal voorbereiden voor zijn proces waarop hij wordt beschuldigd van genocide en misdaden tegen de mensheid. Volgens de functionarissen weigert hij zijn wandaden te erkennen en toont hij geen wroeging over de honderdduizenden mensen die gedood werden tijdens zijn 24 jaar durende dictatuur. Saddam houdt vol dat hij in zijn functie van Iraaks president het recht had om te doen wat hij deed en dat zijn slachtoffers verraders waren.

Volgens Bakhtiar Amin, de Iraakse minister van Mensenrechten, worden de meer dan 80 andere belangrijke gevangenen in dezelfde gevangenis weggehouden van Saddam. Onder hen meer dan 40 mensen die door het Pentagon werden beschouwd als de meest gezochte kaarten in hun kaartspel. Volgens functionarissen wordt Saddam sinds zijn gevangenneming op 13 december vastgehouden in eenzame opsluiting uit vrees dat hij zou knoeien met bewijsmateriaal of voormalige medestanders in de gevangenis zou proberen te intimideren. De kern van de groep, elf mannen die samen met hem op 1 juli voor de rechtbank verschenen, mogen echter wel samen naar buiten, en spelen bord- en kaartspelletjes.

Toen Saddam voor de rechtbank verscheen om ingelicht te worden over zijn rechten en het onderzoek naar de beschuldigingen, zeiden functionarissen dat het twee jaar of langer kon duren voor hij voor de rechter kwam. Voor de andere voormalige ambtenaren zou dat minstens een jaar zijn. Er is een groot aantal documenten dat verwerkt moet worden en bovendien moeten duizenden Irakezen ondervraagd worden als potentiële getuigen.

De overgangsregering van premier Ayad Allawi heeft besloten om de wettelijke procedures te versnellen. Het personeelsbestand van het speciale tribunaal werd vorig jaar door elkaar geschud om de pleidooien te horen. De regering hoopt in november te kunnen beginnen met het eerste belangrijke proces, wellicht tegen Ali Hassan al-Majid, een neef van Saddam die bekendstaat als Chemical Ali. Volgens Iraakse en Amerikaanse functionarissen volgt het proces tegen Saddam wellicht volgend jaar, als de openbare aanklagers klaar zijn.

In een interview op dinsdag in zijn zwaar bewaakte residentie in Bagdad, maakte Allawi bekend dat Salem Chalabi ontslag nam. Chalabi is een advocaat die in Amerika studeerde en aan het hoofd stond van het gerechtshof. Hij is een neef van Ahmed Chalabi, de leider in ballingschap die voor de invasie van maart 2003 van de VS de voorkeur kreeg, maar sinds kort gemeden wordt. Achmed Chalabi wierp zich op als rivaal van Allawi bij de Iraakse sjiieten en zijn neef werd door de regering van Allawi op een moordzaak gezet die niets te maken heeft met het tribunaal. Hij verbleef de voorbije twee maanden voornamelijk buiten Irak.

Saddam vroeg in de gevangenis naar enkele van de pleziertjes die hij had toen hij een tiental paleizen bewoonde. "Het regime van deze man gebruikte maalmachines om menselijke lijken te herleiden tot gehakt", zegt Bakhtiar Amin. De minister verbleef jarenlang in ballingschap en schreef de misbruiken van de regering van Saddam neer. Hij verzocht buitenlandse regeringen en mensenrechtenorganisaties om de Iraakse regering te boycotten. "En nu zit hij in zijn cel en vraagt naar muffins, koekjes en sigaren."

Saddam en zijn topluitenanten worden vastgehouden in Camp Cropper, een zwaar versterkt complex achter hoge muren met prikkeldraad, onder een met zandzakken versterkte uitkijktoren bemand door soldaten met machinegeweren. Het kamp ligt in het uitgestrekte Amerikaanse hoofdkwartier, bekend als Camp Victory. Vliegtuigen van de internationale luchthaven van Bagdad 15 km verderop vliegen laag over de gevangenis.

De processen worden gehouden in een van de enorme neo-imperialistische gebouwen in het voormalige Republikeins paleizencomplex in centraal Bagdad in de Groene Zone, het hoofdkwartier van de regering Allawi en 2.500 Amerikaanse militaire en burgerfunctionarissen. De processen worden voorgezeten door vijf rechters. Er komen geen jury's en de rechters hebben de macht om de doodstraf uit te spreken over Saddam en zijn medewerkers. Sommigen van hen huilden toen ze in juli hoorden dat ze mogelijk geëxecuteerd worden.

Voor Saddam en zijn slachtoffers is het ironisch dat het proces zal plaatsvinden in het nieuwe gerechtsgebouw dat om veiligheidsredenen onbekend moet blijven. Saddam houdt van een bouwstijl met enorme zandstenen pilaren en portalen. Er zal met hem afgerekend worden in een van de gebouwen die hij zelf liet optrekken om zijn heerschappij te verheerlijken. In de beklaagdenbank zal hij zich op enkele stappen bevinden van het Republikeins Paleis langs de Tigris, ooit de hoofdzetel van zijn macht.

De regering-Allawi denkt dat de Irakezen, die decennialang geterroriseerd werden, pas kunnen herstellen wanneer ze zien dat de verantwoordelijken veroordeeld worden. "De wonden van deze samenleving kunnen niet helen zonder gerechtigheid", zegt minister van Mensenrechten Amin.

Er is ook sprake van politieke druk. Allawi is kandidaat voor de verkiezingen van januari, een cruciale stap naar een constitutionele, door het volk verkozen regering in januari 2006. Door de groeiende opstandigheid moet hij zijn tanende populariteit opkrikken bij de Irakezen, die hem steeds meer de schuld geven voor de chaos. Volgens zijn medewerkers kan hij door de processen tegen topfiguren uit de vorige regering de Irakezen herinneren aan het trauma dat eindigde met de omverwerping van het regime.

In het interview zegt Allawi dat politieke berekeningen en wraakgevoelens geen rol gespeeld hebben in zijn beslissing om de processen te versnellen. Naar eigen zeggen is hij eerder op zoek naar een loutering. Hij werd bijna gedood door moordenaars die door Saddam naar zijn huis in Londen gestuurd waren gestuurd. Ze vielen hem in zijn slaap aan met een bijl en hij verbleef een jaar in het ziekenhuis. "We moeten het verleden begraven", zegt hij.

Allawi was een aankomend studentenleider bij de regerende Baath-partij in de jaren zestig, toen hij Saddam voor het eerst ontmoette. Hij herinnert hem als "een schurk die het leuk vond om anderen te kwetsen" en als een man wiens bestuur "als een horrorfilm" was. En nu, zegt hij, betaalt Saddam de prijs. "Volgens mij sterft Saddam elke dag een beetje. Hij zit in de gevangenis, hij is alleen, hij is alles kwijt, hij heeft geen macht, niets. En dat is voor hem erger dan de dood."

Westerse juridische experts die vertrouwd zijn met het werk van het tribunaal, betwijfelen of dat in staat is tegemoet te komen aan de agenda van Allawi om in november te starten met de processen. Het verzamelen van bewijsmateriaal is in vele gevallen nog niet afgerond en het tribunaal heeft nog geen Iraakse advocaten gevonden om Saddam en zijn medewerkers te verdedigen.

In juli hebben verschillende beschuldigden kenbaar gemaakt dat ze advocaten van elders uit de Arabische wereld willen. Onder hen Majid, die vermoedelijk aan het hoofd stond van de chemische aanvallen op Koerdische dorpen, waaronder het bombardement op Halabja in maart 1988. Geen enkele advocaat heeft zich gemeld. "De misdadigers werden erover ingelicht dat geen enkele Iraakse advocaat hen wil verdedigen en dat de buitenlandse advocaten die gezegd hadden dat ze dat wel zouden doen, zich niet aangemeld hebben", zegt Amin.

Saddam beschikt in zijn cel over een vouwbed, een bureau, een plastic stoel, een voorraad water en ijs, een gebedsmat en meer dan 170 boeken uit de bibliotheek van het Internationale Rode Kruis. Hij slaapt veel, zeggen functionarissen, en leest Arabische boeken door zijn dikke brilglazen, waaronder poëzie en verhalen van 1.000 jaar oud, toen Bagdad een wetenschapscentrum en de hoofdstad van de islamitische wereld was.

Bij zijn bezoeken aan het legerhospitaal in de Groene Zone maakte Saddam op andere manieren aanspraak op zijn zelfstandigheid. In het hospitaal dat genoemd is naar Ibn Sina, een wetenschapspionier uit de vroege islamitische wereld, werd hij behandeld door Amerikaanse legerdokters en Iraakse artsen die tot zijn presidentiële medische team behoorden. Naast ziekenzalen vol gewonde Amerikaanse soldaten onderging hij bloedtests en scans die een vergrote prostaat, een hernia en problemen aan een van de ogen aan het licht brachten.

Maar hij weigerde een chirurgische biopsie die zou kunnen bepalen of er sprake is van prostaatkanker, een beslissing die volgens de betrokken ambtenaren gebruikelijk is voor Amerikaanse mannen op de leeftijd van Saddam, 67 jaar. Zij kiezen er dikwijls voor om geen biopsie te laten uitvoeren bij een toestand die pas na jaren levensbedreigend kan worden. "Hij heeft tijd", zegt een van de ambtenaren. "Zijn gezondheid is geen hinderpaal om terecht te staan."

Een andere ambtenaar zegt dat Saddam een chirurg van de Amerikaanse marine hielp bij de bloedafname door een knevelverband om zijn arm te houden. Saddam maakte, in het Engels, de opmerking, "Misschien was ik beter dokter geworden in plaats van politicus."

Op de binnenplaats naast zijn cel plaatste Saddam witgeschilderde stenen rond de planten die hij verzorgt. Amin, de mensenrechtenminister, vindt dat vreemd. "Dit is een man die een van de grootste daden van ecocide pleegde in de geschiedenis van Irak toen hij de moerassen in het zuiden van het land drooglegde, chemische wapens gebruikte tegen 250 Koerdische dorpen, en een volledige palmbomenplantage verscheepte naar de charlatanleiders van de Arabische wereld die zijn schoenpoetsers waren", zegt hij. "En nu is hij een tuinman."

Amin zegt dat Saddam geen toegang heeft tot kranten, radio en televisie, en sinds zijn gevangenneming dus weinig weet over de politieke gebeurtenissen in Irak.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234