Donderdag 11/08/2022

InterviewChristophe Busch

Hoe wordt een gewone mens oorlogsmisdadiger? ‘Wanneer geweld routine wordt, is gruwel nooit veraf’

Christophe Busch / Lichaam in Boetsja. Beeld Tim Dirven / AFP
Christophe Busch / Lichaam in Boetsja.Beeld Tim Dirven / AFP

Wat doet een gewone soldaat vervellen tot een oorlogsmisdadiger? ‘De wreedheden uit Oekraïne hoeven niet te verbazen. Een cocktail van verruwing, ontmenselijking en groepsdynamiek kan ons altijd weer tot het ergste drijven’, weet genocide-expert Christophe Busch.

Barbara Debusschere

Nieuwe dronebeelden uit het Oekraïense stadje Boetsja tonen hoe Russische legervoertuigen het vuur lijken te openen op een fietser. Ook de eerdere beelden van neergemaaide burgers in Boetsja wijzen op almaar wredere praktijken. Groepjes zijn er doodgeschoten op een binnenplaats, sommigen met de handen op de rug gebonden. Oekraïners die vertellen hoe Russische soldaten hun huis binnenvielen en familieleden neermaaiden, passen ook in dat plaatje.

Het mag ons niet verbazen. Dat zegt Christophe Busch, criminoloog, directeur van het Hannah Arendt Instituut en gespecialiseerd in genocides en de Holocaust. “We reageren - begrijpelijk - geschokt, maar in een oorlog is de vraag niet of er oorlogsmisdaden komen, maar wanneer”, zegt hij.

Hoezo?

Christophe Busch: “Wij reageren ontzet vanuit ons referentiekader, namelijk onze veilige huiskamer. In een oorlog leven mensen in een heel andere context: een van doden of gedood worden. Dat maakt het veel waarschijnlijker dat mensen overgaan tot misdaden. Zonder oorlog is er geen genocide, geen Holocaust.”

De Russische soldaten zouden piepjong en niet goed opgeleid zijn. Verklaart blinde gehoorzaamheid aan bevelhebbers, mogelijk uit angst voor repercussies, waarom zij overgaan tot oorlogsmisdaden?

“Onder experts was dat lang een splijtzwam. Het ene kamp stelde dat gehoorzaamheid aan het hoger bevel doorslaggevend is, het andere dat er motivaties van onderuit doorwegen, zoals wraak voor de dood van een collega, persoonlijke overtuigingen. Nu is de consensus dat beide spelen, en dat er nog meer factoren zijn.

“Expert Tore Bjørgo (Noors antropoloog gespecialiseerd in haatmisdaden en politiek geweld, BDB) ziet vier bepalende elementen. Ten eerste is er de voedingsbodem. Een hongersnood, bijvoorbeeld, of, zoals nu, politiek-sociale wrijvingen en ideologie. Ten tweede blazen lokale gebeurtenissen de kans op misdaden aan. Deze soldaten zijn inderdaad jonge, met alcohol overgoten mannen. In oorlogscontext zijn dat klassiek de misdadigers in spe. Een lokale gebeurtenis die dat aanwakkert zijn bijvoorbeeld de paramilitairen die zij op een uitgesproken criminele manier zien vechten.

“Een derde aspect is groepsdenken in die binaire, ruwe context. Als je ziet hoe jouw collega’s gedood worden, ga je sneller wreedheden begaan. Ten vierde zijn er directe triggers zoals de vernederende verliezen die de Russen al leden of een zoveelste aanslag tegen het eigen bataljon.”

Waarom noemt u jonge soldaten ‘klassiek oorlogsmisdadigers in spe’?

“Jonge mensen zoeken een identiteit, zingeving, een groep om bij te horen. In een oorlog, als soldaat vinden ze dat vlot. En omdat ze zo weinig levenservaring hebben, zijn ze de ideale volgzame, makkelijk te manipuleren groep.”

Een Oekraïense jongeman treurt bij het lichaam van een vriend, dat gevonden werd naast een kelder in Boetsja. Volgens buurtbewoners werd hij gedood door Russische soldaten.  Beeld REUTERS
Een Oekraïense jongeman treurt bij het lichaam van een vriend, dat gevonden werd naast een kelder in Boetsja. Volgens buurtbewoners werd hij gedood door Russische soldaten.Beeld REUTERS

Zegt u tegelijkertijd dat iedereen in specifieke omstandigheden tot gruwel kan overgaan?

“Ja, al zal niet iedereen het geweld zelf uitvoeren. Lager gerankte jongens voeren meestal uit, oudere mannen organiseren doorgaans en vrouwen hebben typisch ondersteunende rollen. Maar ik ben ervan overtuigd dat iedereen kan bijdragen aan geweldprocessen, van idee tot daad. In tegenstelling tot wat Rutger Bregman stelt (Nederlands auteur van ‘De meeste mensen deugen’, BDB), toont de geschiedenis dat zowel het goede als het kwade potentieel aanwezig is in de mens en dat een specifieke cocktail van omstandigheden het ene of het andere naar boven haalt. Zo kan één hogere in rang die zegt ‘dit gaan we niet doen’ volstaan om moorden op burgers te stoppen.”

Zijn volgzaamheid tegenover zo’n autoriteit en groepsdruk de cruciaalste elementen?

“Ze spelen mee maar volstaan niet. Ook de vier omstandigheden waar Bjørgo op wijst, zitten in de cocktail, net als propaganda, brainwashing, neutralisering en zelfs biologische elementen. Neutralisering is je denkkader bijstellen omdat je jezelf niet wil zien als oorlogsmisdadiger. Onderzoek toont dat criminelen daarom hun blik op de realiteit aanpassen. Dan zal pakweg een christelijke militair zeggen dat de moslims die hij doodt van zijn regio een moslimstaat willen maken. ‘Wij zijn het slachtoffer, niet de dader’, is de redenering.

“De ander reduceren tot onmens, de eigen groep zien als superieur of claimen dat de anderen even wreed zijn, werkt ook neutraliserend. Een Russische soldaat kan na zijn eerste Oekraïense dode twijfelen. Maar collega’s die dan ‘het zijn toch onmensen’ zeggen, maken het veel draaglijker.

“Geweld is ook een leerproces. De verruwing door de oorlogscontext nodigt uit tot geweld en dat wordt uiteindelijk een routine. Net dat leidt makkelijk tot almaar brutaler geweld. Denk aan een spoedarts die bloedende ledematen gewoon is en daardoor ook bij een heel erg geval niet flauwvalt of wegloopt. Die gewenning is hetzelfde bij soldaten, waardoor almaar gruwelijker misdaden mogelijk worden.”

Wat zijn die biologische mechanismen?

“Onderzoeker Paul Zak stelde bij rugbyspelers vast dat hun oxytocinewaarden torenhoog pieken in een match. Dat knuffelhormoon is bepalend voor hechting. Die bevinding doet vermoeden dat de bekende camaraderie onder soldaten niet alleen voortkomt uit groepsdynamieken, maar dat het ook iets heel fysiek is. En hoe sterker die banden, hoe meer je geneigd bent te doen wat de anderen doen. Ook al is dat wreedheden begaan die je buiten een oorlogscontext niet voor mogelijk houdt.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234