Dinsdag 26/10/2021

'Hoe word je een moordenaar ?'

'Ik wou een biografie schrijven van twee fictieve personages, hoe ze net na de overwinning van Franco leefden, waarover toen gepraat werd, hoe duur een metroticket wel was, hoe kostbaar een schoolschriftje'

'De vraag is hoe iemand die niet

dom is, een goede opvoeding heeft genoten en zeker geen pathologische wreedaard is, toch een moordenaar wordt'

Thriller van Rebecca Pawel speelt tijdens het Francoregime

Madrid, lente 1939. Generaal Francisco Franco heeft met zijn fascistische Falange de Spaanse Burgeroorlog gewonnen. Tot aan zijn dood zal de caudillo met de hulp van de kerk en de grootgrondbezitters Spanje met dictatoriale hand leiden. Tegen die achtergrond speelt Rebecca Pawels thriller Dood van een nationalist, een debuut waarvoor de Amerikaanse een Edgar Award kreeg. 'Wat ik wou doen, is uitleggen hoe je een brutale fascist kon worden in het midden van de jaren dertig in Spanje.'

Door Fred Braeckman

In april 1939 worden de doden nog niet geteld. Later blijkt dat meer dan een half miljoen mensen tijdens de burgeroorlog alleen al het leven hebben verloren. Honderdduizenden stierven in gevangenissen en voor executiepelotons. Hoewel op 1 april officieel een einde kwam aan de strijd in Madrid, is het er nog allesbehalve rustig. Mensen lijden honger, alleen op de zwarte markt is er nog iets te kopen, er is armoe. De dictator mag dan wel de overwinning hebben afgekondigd, er heerst overal angst. De fascisten vrezen dat revolutionairen elk moment nog op hen kunnen schieten, de vrijheidsstrijders denken dan weer terecht dat de rechtse Guardia Civil hen op het meest onverwachte moment zal arresteren. Spil in het verhaal is Carlos Tejada, een jonge nationalistische sergeant bij de Guardia Civil die zijn fascistische ideeën niet verbergt. Hij studeerde rechten en zijn ouders zijn conservatieve katholieke landeigenaars in het zuiden van Spanje. Tejada moet onderzoeken wie een collega en oude vriend op straat neer heeft geschoten. Als hij op de plaats van de moord komt, ziet hij een vrouw naast het lijk zitten. Hij vermoedt dat zij een 'rode' moordenares is en zonder veel aarzelen schiet hij haar neer. Eventjes vraagt hij zich af wat het schoolschriftje naast de dode politieman doet. Al snel blijkt dat de vermoorde Viviana gewoon het schriftje van haar nichtje is komen halen. Het meisje had een schietpartij gehoord, was weggevlucht en had haar notitieboekje verloren. Tejada beseft dat Viviana niet de moordenaar van zijn collega was en tracht meer te weten te komen. Ruwe ondervragingen en foltering schuwt hij daarbij niet. Aan de andere kant van de barrière staat Gonzalo Llorente, een linkse vrijheidsstrijder die door de Guardia Civil wordt gezocht. Hij is de verloofde van Viviana en wil zelfs ten koste van zijn leven wraak nemen op haar moordenaar. Heel bevreemdend is dat Rebecca Pawel ons een tamelijk positief beeld schetst van de brutale fascist die Tejada toch is. Rebecca Pawel praat aarzelend als je haar dat zegt.

"Het was mijn bedoeling een genuanceerd beeld te schetsen van Tejada. Hoe de lezer hem beoordeelt, is natuurlijk wat anders. Sommigen vinden hem inderdaad afschuwelijk, anderen hebben op zijn minst begrip. Wat ik wou doen, is uitleggen hoe je een brutale fascist kon worden in het midden van de jaren dertig in Spanje. In het eerste deel van de serie komt dat minder tot uiting. Maar vooral in het laatste deel ga ik terug naar de jeugd van Tejada, naar zijn opvoeding. In Dood van een nationalist heb ik misschien wat te veel aandacht besteed aan de plot en iets minder aan de karakters. Je hebt gemerkt dat hij zichzelf zonder problemen een fascist noemt, iemand die van een om het zacht uit te drukken autoritaire staat houdt, van strenge wetten. In de Verenigde Staten zijn er nu heel wat mensen die hem zeker niet onaantrekkelijk vinden. De vraag is hoe iemand die niet dom is, een goede opvoeding heeft genoten en zeker geen pathologische wreedaard is, toch een moordenaar wordt. De roman is geschreven in 2000, net toen drie politiemensen in New York vrijgesproken werden van de moord op de jonge Afrikaanse immigrant Amadou Diallou. De man werd aan zijn voordeur neergeschoten, blijkbaar zonder enige reden. Hij was ongewapend, deed niets verkeerds. De agenten zijn vrijgesproken van moord en dat veroorzaakte veel protest. De meeste politiemensen in New York zullen hun hele leven lang nooit een wapen gebruiken, ze zijn vaak goede huisvaders en toch waren er heel wat die hun collega's verdedigden. Die gebeurtenis heeft me toen ook geïnspireerd."

Maar Tejada koos vrijwillig voor een misdadig systeem. Zijn ouders waren rijke grootgrondbezitters en hij moest niet bij de Guardia Civil om aan de kost te komen. Bovendien is hij niet afkerig van martelpraktijken.

"Dat klopt allemaal. Hij kan zijn opvoeding niet negeren, hij zit in de val. Hij heeft spijt van de moord op Viviana, en toch. Een fatsoenlijk man is hij niet, wel eerlijk. En hij denkt dat hij een goed mens is. Hij zou dat kunnen zijn, maar dan in een andere tijd, op een andere plaats. Laten we zeggen dat hij zo goed is als hij kan zijn. Maar hij evolueert. Soms denk ik dat hij mijn slecht alter ego is."

Hij trouwt uiteindelijk met iemand die uitgesproken republikeinse ideeën heeft. Was dat realistisch in die periode?

"Ik weet niet hoeveel risico's hij daarmee nam. Het was wel mogelijk. Ik las de memoires van een lid van de Guardia Civil die kort na de burgeroorlog met zijn vriend een café binnenging en bediend werd door een jonge vrouw in rouwkleren. Ze vertelde dat haar vader twee dagen daarvoor was geëxecuteerd. 'Meegenomen voor een wandeling' heette dat toen. De Guardia werd verliefd op het meisje en is met haar getrouwd. Volgens de memoires zonder al te veel problemen. Het kon dus blijkbaar. Je moet het ook zien in de context. Vrouwen waren toen zeer afhankelijk. En het Francoregime bevorderde dat. Het was soms de keuze tussen honger, armoe, onzekerheid of trouwen en eten hebben."

Zou u zelf kunnen leven met iemand als Tejada?

"Ik hoop dat ik nooit voor die keuze sta. Trouwen was toen trouwen, het was geen synoniem van gelukkig zijn. Tejada ontloopt de discussie niet met zijn vrouw, hij neemt haar ernstig, dat is al iets. Genegeerd worden, dat zou het ergste zijn voor mij. Ik denk dat hij zeker niet met mij zou kunnen leven (lacht). Toch vinden sommige vrouwen hem bijzonder aantrekkelijk, ook al beschrijf ik hem nauwelijks. Ik gebruik altijd heel bewust zijn familienaam, om wat afstand te scheppen. Mensen die hem sympathiek vinden, noemen hem Carlos. Ook interviewers... Met Gonzalo, zijn tegenpool, zou ik wel kunnen leven. Men verwijt mij weleens dat hij te passief is. Dat zal wel. Hij maakt de triestigste periode van zijn leven mee. Hij herstelt van zijn verwondingen, verliest zijn vrouw, de fascisten hebben de oorlog gewonnen. En dat allemaal tijdens de paasweek. Dat staat nergens symbool voor, het is doodgewoon de week waarin Franco de overwinning afkondigde. Voor mij is Gonzalo een bijzonder aantrekkelijk man, een personage uit een roman van Chandler. Iemand met een verleden waarover niet gesproken wordt. Eigenlijk was het mijn bedoeling een hardboiled roman te schrijven, in de geest van Raymond Chandler en Dashiell Hammett. Maar na een paar bladzijden merkte ik dat het niet lukte."

Waarom koos u voor Spanje en de nasleep van de burgeroorlog?

"Een beetje toevallig. Ik studeerde Spaans, geef les Spaans in New York. Als kind schreef ik al verhalen en een roman die nooit is gepubliceerd. Ik ging ook een korte tijd in Madrid studeren en las graag de middeleeuwse thrillers van Ellis Peters met broeder Cadfael. In een van haar verhalen wordt een stad belegerd en ingenomen. Twee figuren staan diametraal tegenover elkaar maar hebben er belang bij een moord samen op te lossen. Dat soort coalitie vormen Gonzalo en Tejada. Zodra ik de plot had, heb ik de roman bijzonder vlug geschreven, eigenlijk om het plezier. Zonder moeite vond ik een uitgever. Soho is gespecialiseerd in misdaadromans met een wat ongewone setting. Oorspronkelijk was het niet de bedoeling een reeks te maken, maar lezers en vrienden vroegen me telkens weer wat er verder met mijn personages gebeurde. Zo is het uiteindelijk een reeks van vier geworden."

Hebt u speciale banden met Spanje?

"In 1994 trok ik er voor het eerst heen. Ik vond Madrid een heel leuke stad en de mensen waren geweldig behulpzaam toen ze hoorden dat ik Spaans studeerde. Zolang Franco leefde zijn mijn ouders nooit naar Spanje geweest. En mijn grootvader heeft even met de gedachte gespeeld lid te worden van de Internationale Brigade die tegen Franco vocht. Een paar van zijn vrienden deden dat, maar mijn overgrootmoeder vond het maar niets. Merkwaardig genoeg heeft mijn opa me dat pas verteld toen ik na mijn eerste reis terugkeerde naar Amerika. Kort daarna is hij gestorven. Dood van een nationalist heeft hij dus nooit gelezen. Ik kan wel vermoeden dat hij problemen zou hebben gehad met een personage als Tejada."

Zou u nu, een paar jaar later, een ander boek schrijven?

"Een paar kleinigheden zou ik zeker veranderen. Wat details die niet kloppen, dingen die ik opgemerkt heb toen ik research deed voor de volgende delen. Misschien heb ik mijn lezers wat overschat en zou ik nu meer uitleggen dat martelen fout is, dat er eigenlijk geen excuses zijn om voor een totalitaire staat te kiezen. Ik dacht dat dit allemaal voor zichzelf sprak, dat meer uitleg niet nodig was. Er is in Amerika intussen veel veranderd. Niemand maakte zich vijf jaar geleden zorgen over folteringen. Dat soort dingen komt nu meer en meer ter sprake. Mijn personages zouden in essentie dezelfde blijven, dat wel. Mijn vader en mijn moeder zijn de eerste lezers van het manuscript. Ze lezen mij de boeken hardop voor. Omdat ik veel dialogen schrijf, weet ik meteen of het goed klinkt. Mijn moeder vond het dom van me dat ik Viviana, de vrouw die Tejada neerschiet, een rode jurk liet aantrekken. Dat is moeilijkheden zoeken, vond ze."

Uw collega Jeffrey Deaver zegt dat je niet te ver terug mag gaan in de geschiedenis als je als thrillerschrijver succes wilt hebben in Amerika. De meeste Amerikanen zouden het verschil niet kennen tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog.

"Het is een beetje waar, ook al mag je niet veralgemenen. In vergelijking met de Britten weten de Amerikanen niets over de Eerste Wereldoorlog, dat is duidelijk. En in het algemeen zijn ze slecht in aardrijkskunde en geschiedenis. Ik geef zelf les in een middelbare school en ik vroeg mijn leerlingen eens wanneer de Tweede Wereldoorlog begonnen was. Sommigen antwoordden 1937, anderen 1939 en weer anderen 1941. En dat had te maken met hun achtergrond. De persoonlijke achtergrond van Amerikanen is vaak belangrijker dan de Amerikaanse geschiedenis. Vandaar dat iemand van Chinese origine de inval in Mantsjoerije noemt, een ander aan Polen denkt en weer een ander de aanval op Pearl Harbor vermeldt. Over de Spaanse Burgeroorlog weten de Amerikanen heel weinig. Veel mensen denken dat de republikeinen de terroristen waren. Mijn uitgever vroeg me om in een soort voorwoord meer uitleg te geven over de burgeroorlog. Ik heb dat niet gedaan, uiteindelijk schreef ik een roman en te veel geschiedenis zou saai worden. Ik geef toe dat ik niet al te genuanceerd ben, niet inga op de diverse linkse groeperingen bijvoorbeeld. Dat is in een roman ondenkbaar. Ik wou, als ik het zo mag zeggen, een biografie schrijven van twee fictieve personages, hoe ze net na de overwinning van Franco leefden, waarover toen gepraat werd, hoe duur een metroticket wel was, hoe kostbaar een schoolschriftje. Een van mijn personages vraagt in de reeks om over een onderwerp te praten dat niet controversieel is. De ander antwoordt dat je dan moet zoeken naar iets dat honderd jaar geleden in Spanje is gebeurd. Ik denk dat zo een dialoog veel zegt over de periode onder Franco. De lezers die de klassieke geschiedenis kennen, hoeven niet meer uitleg. De anderen zullen door die concrete aanpak misschien belangstelling krijgen."

Komt er een vijfde deel in de reeks?

"Vier is genoeg. Voorlopig althans, je weet maar nooit. Ik heb wel een paar zeer korte verhalen geschreven waarin ik het alleen heb over het verleden en de persoonlijkheid van Tejada. Puur voor het plezier. Mijn uitgever vroeg me om ze te bundelen. Nu zijn het er nog te weinig, ik laat ze alleen aan vrienden lezen en mensen die erom vragen. Ik zie nog wel.

"Momenteel werk ik aan een roman die in Gent speelt, rond 1580. Er is daar korte tijd een soort republiek geweest, een soort stadstaat. Ja, Spanje heeft er alweer iets mee te maken. Maar ik vertel het verhaal vanuit het Vlaamse standpunt. Spanje verloor in die periode al zijn politieke prestige en is daar eigenlijk nooit helemaal van hersteld. Dat is maar de achtergrond hoor. Eigenlijk gaat het over een oude vrouw, de weduwe van een Spaanse soldaat die dakloos dreigt te worden."

'De roman is geschreven in 2000, net toen drie politiemensen in New York vrijgesproken werden van de moord op de jonge Afrikaanse immigrant Amadou Diallou. De man werd aan zijn voordeur neergeschoten, blijkbaar zonder enige reden'

> Paul Preston, Juan Carlos. Van dictatuur naar democratie in Spanje

> Paul Preston, Een kleine geschiedenis van de Spaanse Burgeroorlog

> Laurie Lee, Die zomerochtend waarop ik van huis wegwandelde

> George Orwell, Saluut aan Catalonië

> André Malraux, De hoop

> Jef Last, De Spaanse tragedie

> Ernest Hemingway, Voor wie de klok luidt > Aster Berkhof, De woedende Christus

> http://platea.pntic.mec.es/~anilo/ abuelos/portada.htm

> www.guardiacivil.org/index.jsp

Eerste deel van een vierdelige serie over een fascistisch lid van de Guardia Civil in de eerste jaren na de Spaanse Burgeroorlog. Tejada, zoon van rijke grootgrondbezitters, kiest vrijwillig voor de paramilitaire organisatie en verafschuwt de communisten. Martelen en folteren zijn hem niet vreemd. In latere afleveringen trouwt hij met een 'rode'. Pawel tracht een verklaring te vinden voor de keuzes die Tejada maakt.

Rebecca Pawel (°1976, New York)

> Leerde flamenco en Spaans voor beginners in het middelbaar onderwijs.

> Trok in 1994 voor het eerst naar Spanje.

> Studeerde Spaanse literatuur aan de Columbia University en doceert nu Engels in New York.

> Haar debuut is onder meer vertaald in het Duits, Spaans, Italiaans, Frans, Japans.

Rebecca Pawel

Dood van een nationalist

Oorspronkelijke titel: Death of a Nationalist

Vertaald door Hans E. van Riemsdijk

Atlas, Amsterdam, 287 p., 18,50 euro.

'Misschien heb ik mijn lezers wat overschat en zou ik nu meer uitleggen dat martelen fout is,

dat er eigenlijk geen excuses zijn om voor een totalitaire staat te kiezen'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234