Dinsdag 15/10/2019

Column

Hoe word ik rijk? Meer groepsdenken en minder individualisme

Mark Elchardus. Beeld Bob Van Mol

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en opiniemaker bij De Morgen. Zijn bijdrage verschijnt op zaterdag.

In het hedendaagse getijdenboek is september de maand van de onderwijsproblemen. Dan wordt ook telkens weer gebakkeleid over de erfelijkheid van intelligentie en over wat dat allemaal voor verstrekkende gevolgen zou hebben. Blijkt dat mensen dan meteen ook meer IQ-testjes invullen op het net.

Twee scholen tekenen zich af. Er zijn degenen die de overerving van intelligentie minimaliseren en stellen dat intelligentie geen grote invloed heeft op de maatschappelijke posities die mensen uiteindelijk bekleden, op hun inkomen of vermogen. Zij staan diametraal tegenover het kamp dat beweert dat een flinke portie intelligentie wordt geërfd en wel degelijk een grote invloed heeft op positie, inkomen en vermogen. Blijkbaar luisterden deze laatsten nog nooit naar een toespraak van Donald Trump, maar dit terzijde.

Ook al kan een flink deel van wat een intelligentietoets meet aan genen worden toegeschreven, dan nog blijft het onzeker in welke mate dat de verwerving van diploma’s en posities beïnvloedt. Ik sta altijd wat verbouwereerd te kijken naar mensen die daar met grote stelligheid een percentage op plakken: "Genen bepalen voor x procent de kans op een universitair diploma en een goede baan."

Wetenschappers die zoiets proberen te schatten, spreken elkaar namelijk duchtig tegen. De verbetenheid waarmee zij dat doen – harde verwijten over en weer – doet vermoeden dat ideologische zekerheden eerder dan wetenschappelijke hypothesen op het spel staan. Het gaat inderdaad over de houding ten opzichte van ongelijkheid. De enen willen graag geloven dat als de verdeling van schaarse en begeerde goederen op overgeërfde intelligentie steunt, zij legitiem en gewenst is. Hun tegenstanders willen die ongelijkheid in geen geval als rechtvaardig beschouwen en minimaliseren daarom de rol van overgeërfde intelligentie. Maar waarom zouden verschillen in overgeërfde intelligentie grote verschillen in inkomen verantwoorden? Mij een raadsel.

Hechten wij niet te veel belang aan intelligentie, overgeërfd of niet? De vraag die er echt toe doet is: in welke mate bepaalt de intelligentie van individuen of wij met zijn allen een aangenaam of een miserabel leven leiden?

Als men IQ meet, stelt men betrekkelijk grote verschillen vast tussen landen. Er is heel wat kritiek op de kwaliteit van de metingen waarmee dergelijke internationale vergelijkingen worden gemaakt. Los daarvan zijn de meeste wetenschappers van oordeel dat de verschillen tussen landen veel te maken hebben met de omstandigheden waarin mensen leven, eerder dan met hun genen. Weinig infectieziekten, voldoende te eten, een hoge alfabetiseringsgraad, degelijk onderwijs, goede leerkrachten, vlijt, hard werken op school… verhogen de gemiddelde IQ-score van een land. 

Nadat rekening werd gehouden met dergelijke invloeden, resten er nog weinig verschillen tussen landen. Dan liggen de gemiddelde IQ’s van de Belgen en die van de inwoners van Tsjaad dicht bij elkaar. Maar dat zal de mensen in Tsjaad worst wezen. In België leven we gemiddeld 81 jaar, in Tsjaad 51. In België verliezen 3 moeders op de 1.000 hun kindje voor het 1 jaar wordt, in Tsjaad gaan 30 keer zoveel moeders door dat verlies en verdriet. Vier op de tien mannen en zes op de tien vrouwen in Tsjaad kunnen lezen noch schrijven. Acht op de tien leven in grote armoede.

Het gaat om mensen met evenveel aanleg als wij, maar hun levens zijn kort en brutaal. Waarom dan al dat gedoe over genetisch bepaald IQ? Als een persoon van een arm land naar een rijk land migreert, wordt zijn productiviteit met tien vermenigvuldigd. Hij zou dan in principe tien keer beter kunnen leven, zonder dat er iets aan hem, laat staan aan zijn genen verandert. 

Wat telt, is niet de individuele intelligentie, maar het samenlevingsmodel waarin iemand zijn verstand en werklust kan inzetten. Als we intelligentie per se willen verbinden met levenskwaliteit, beschouwen we het maar beter als een kenmerk van gemeenschappen, niet van individuen. De intelligentie die ons welvaart en welzijn schenkt, zit bovenal in de waarden van gemeenschappen, in hun instituties, hun bekwaamheid ondernemende ondernemers te motiveren en bij de les te houden, een werkende overheidsdienst uit te bouwen met bekwame ambtenaren, eerlijke politiemensen, niet-corrupte politici. 

Het zit hem in goede scholen, goede zorg, een stevige ziekteverzekering; in de bekwaamheid die verworvenheden te ontplooien en te beschermen tegen hebzucht, kortzichtigheid en vooral tegen dat verdwazende individualisme dat blind is voor de collectieve voorwaarden van individuele vrijheid en waardigheid. Misschien moeten we het in september 2019 daar maar eens over hebben, ook met de leerlingen. Het is je gemeenschap, stupid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234