Vrijdag 10/07/2020

Wetenschap

Hoe we de wereldgeschiedenis kunnen lezen in de jaarringen van bomen

Dendroklimatoloog Valerie Trouet. ‘De menselijke beschavingen zijn niet toevallig tijdens het holoceen ontstaan, in de laatste 10.000 jaar. Dat is een van de meest stabiele klimaatperiodes ooit.'Beeld NYT

Van de val van het Romeinse Rijk en de Ming-dynastie tot de uitzonderlijkheid van de klimaatopwarming, dendroklimatoloog Valerie Trouet (Universiteit van Arizona) weet het allemaal af te lezen uit het hout van bomen. ‘Jaarringen liegen niet over onze complexe band met de natuur.’

Eigenlijk is ze een soort vertaalster, maar dan een die niet achter een bureau kan blijven zitten. Gewapend met bergschoenen, berenspray en kilo’s werkmateriaal trekt Valerie Trouet (45) geregeld naar enkele van de meest onherbergzame plekken ter wereld. Om zich daar in het zweet te werken. Met speciale boren ‘draait’ ze schijven hout uit de stammen van vaak eeuwenoude bomen. Uitputting en slaaptekort zijn dan haar deel.

Toch is Trouet geen masochist. De hoogleraar dendrochronologie (van het Griekse ‘dendros’ voor ‘boom’ en ‘chronos’ voor tijd) aan de Universiteit van Arizona doorstaat het met haar team allemaal omdat ze weet dat de buit zo geweldig kan zijn.

Want in haar lab aan het Laboratory of Tree-Ring Research in Tuscon kunnen de jaarringen in het ‘geoogste’ hout ongelofelijke dingen vertellen. Die houtlaagjes die bomen jaarlijks aanmaken en die dikker of dunner zijn naargelang van de (weers)omstandigheden, zitten propvol informatie over wat de afgelopen duizenden jaren is gebeurd. Dat Dzjengis Khan zijn rijk begin dertiende eeuw uitbouwde in een van de natste decennia van de afgelopen duizend jaar, is maar één voorbeeld.

Zo ontdekten Trouet en co hoe het kwam dat piraten tussen 1645 en 1715 hoogtij vierden in het Caraïbische gebied. Door informatie over historische scheepswrakken te combineren met de jaarringen van 38 dennenbomen op de orkaangevoelige Florida Keys, stelden ze vast dat er in die periode liefst driekwart minder orkanen waren dan anders, wat de piraten vrij spel gaf.

In ander onderzoek van Trouet vertellen jaarringen hoe klimaatinstabiliteit mee het Romeinse Rijk ten val bracht. De ringen van blauwe eiken in Califiornië lieten weten hoe de sneeuwmassa in de Sierra Nevada in 2015 het laagst was in liefst 500 jaar. Vaak zijn het ook dendrochronologen die uitsluitsel geven over de leeftijd van een beroemd muziekinstrument, een archeologische site of een belangrijk schilderij.

Ondertussen sleutelt Trouet aan een project om in het noordoosten van China, dat kampt met bosbranden, aan jaarringen informatie over de bosbrandgeschiedenis te ontfutselen. Maar dat staat nu door corona on hold, zo vertelt ze vanop haar zonnige terras in Florida, waar haar partner woont. “Ik woon meestal in Tuscon, Arizona. Maar toen de universiteit door corona online ging, ben ik drie dagen door Texas hierheen gereden”, zegt ze.

Hoe gaat het daar?

Trouet: “Wat de pandemie betreft, ziet het er in de VS niet goed uit. Bij ons is iedereen gelukkig gezond maar ik maak me zorgen over mijn partner. Hij is architect en dat is hier een essentieel beroep. Het bedrijf wil dat hij present geeft en dat vind ik niet geruststellend.”

Ondertussen biedt u ons met Wat bomen ons vertellen een blik op uw levenswerk. Hoe frustrerend is het dat alle aandacht nu naar de pandemie gaat?

(lacht) “Ik heb hier ervaring mee. Net nadat wij onze resultaten over de klimaatinstabiliteit tijdens de Romeinse overgangsperiode in Science publiceerden, werd Congreslid Gabby Giffords neergeschoten. Weg media-aandacht. En in de eerste week van november 2016 kwam onze paper over de minimale sneeuwval in Californië uit in Nature Climate Change en toen werd Trump verkozen. Maar de interesse voor een boek voor een breed publiek zou langer moeten meegaan dan die voor een paper.”

U begon er ook aan uit frustratie?

“Ja, deels. In 2017 had ik een sabbatical. Mijn uitgever in de VS vroeg of ik een boek voor het brede publiek wilde maken over mijn vak. Vreemd dat dat nog niet bestond, want het is een erg dankbaar onderwerp. Jaarringen zijn tastbaar, iedereen keek er wel eens naar. Onze methode van dateren is makkelijk te begrijpen. En het levert zoveel fascinerende verhalen op. Maar er was dus ook frustratie. Ik ben me gaan specialiseren in klimaatonderzoek via jaarringen, en klimaatwetenschapper zijn is nu geen evident beroep. Heel vaak vinden wij verontrustende resultaten waar dan niets mee gedaan wordt. Dus ik wilde even pauze van die frustratie en schrijven over wat ik zo boeiend vind aan mijn vak.”

Hoe is het voor u om in de VS, onder Trump, klimaatwetenschapper te zijn?

“Mij heeft de politiek gelukkig nog niet veel beïnvloed, maar ik worstel er dus mee dat de massa aan kennis over de klimaatverandering niet vertaald wordt in beleid. Dat is trouwens ook in België het probleem.”

De klimaatjongeren zetten het thema hoog op de politieke agenda, maar de coronacrisis duwt dat nu weg. Stemt u dat somber?

“Op Europees niveau is dat groene elan niet weg. Ondertussen onderschrijven achttien landen dat het herstel gekoppeld moet worden aan een groenere economie. Dat stemt mij positief. Dat België daar niet tussen zit, is wel (wikt haar woorden), heel erg jammer.

“En dit is een vreselijke crisis met vele doden. Het is terecht dat daar veel aandacht naar gaat. Wat niet wil zeggen dat we ons niet moeten voorbereiden op onder andere het orkaanseizoen in Florida, het brandseizoen in het westen van de VS.”

Sommigen grijpen de lockdown aan om te zeggen: ‘Dit is toch echt niet leuk maar dit soort dingen zijn nodig om het klimaat te redden.’

(rolt met de ogen) “Dat zijn geen onschuldige uitspraken maar slogans van stokers. Uiteraard is dit niet hoe we de klimaatcrisis zouden aanpakken. De pandemie toont dat zelfs als alle transport platligt, de CO2-uitstoot maar met 8 procent daalt. Dat is wat vanaf nu elk jaar nodig is om de klimaatdoelen te halen. Er zijn dus veel grootschaliger transformaties nodig waar we leiders met politieke moed voor nodig hebben.”

De jaarringen in het hout kunnen ongelofelijke dingen vertellen. Bijvoorbeeld hoe klimaat­instabiliteit mee het Romeinse Rijk ten val bracht.Beeld nytimes

U bent als bio-ingenieur bij toeval in dit vak gerold. Wanneer besefte u hoeveel bomen ons kunnen vertellen?

“Toen ik in 2005 naar de VS verhuisde en met onderzoek begon naar bosbrandgeschiedenis in het westen van de VS. Voor een Europeaan is een boom uit 1700 niet speciaal, maar Amerikaanse bezoekers in ons lab stonden paf dat ik zulke oude stalen had. Want wij weten niets over het jaar 1700 in het westen van de VS. Er zijn geen geschreven bronnen en al wie het had kunnen weten, is uitgeroeid. Toen besefte ik hoeveel gaten in de geschiedenis wij kunnen helpen opvullen. 

“De mens heeft altijd erg veel hout gebruik en wij kunnen ook met dood en archeologisch hout werken en erg precies dateren. Van het oudste houten gebouw ter wereld, de Horyu-ji-tempel in Japan, is altijd aangenomen dat die in het begin van de achtste eeuw is gebouwd. Maar de dendrochronoloog Takumi Mitsutani en zijn collega’s ontdekten dat de Japanse cipres (Chamaecyparis obtuse) die werd gebruikt als centrale zuil van de pagode al in 594 n.Chr. was geveld, meer dan een eeuw eerder.”

Wat is een recente ontdekking waar u van opkeek?

“Een paper van eind 2018 over de uitbreiding van de tropen. Dat atmosferische gebied zet zich uit en via een netwerk van jaarringen keken we hoe die rand de laatste 800 jaar is geëvolueerd. Blijkbaar trekt de tropenrand richting de evenaar als reactie op grote vulkaanuitbarstingen, die afkoelend werken. Dat is belangrijke kennis nu er theoretische plannen zijn om, in de strijd tegen de opwarming, artificiële vulkaanuitbarstingen te ontketenen. Wij zien dat dat neerslagpatronen flink kan verstoren. 

“Die studie laat ook zien hoe de socio-economische impact op verschillende plaatsen tegelijk enorm kan zijn. Eind 16de, begin 17de eeuw evolueerde de tropenrand een paar decennia meer poolwaarts en dat verstoorde de neerslagpatronen zodanig dat het in Oost-China, Turkije en het oosten van de VS kurkdroog was. Het verband is nooit strikt causaal, maar toen vielen de Ming-dynastie en het Ottomaanse rijk en slaagden de Engelsen er niet in kolonies in de VS te stichten.”

Wat is de belangrijkste les uit dat onderzoek, dat verbanden ziet tussen klimaat en de op- en neergang van een beschaving?

“Of een samenleving eraan ten onder ging, werd niet per se hoofdzakelijk bepaald door die klimaatverandering maar door haar socio-economische structuur en veerkracht. De Romeinen kregen niet alleen af te rekenen met plotse cycli van enkele heel natte en dan enkele heel droge decennia, ze waren ook zo georganiseerd dat zeer veel stedelingen volledig afhingen van de omliggende landbouwgronden, de machtigen waren erg genotzuchtig, er was de pest. De Oeigoeren waren veel beter tegen de klimaatgrilligheid bestand omdat ze een sterk en gediversifieerd handelsnetwerk hadden. Al nekte de droogte hen uiteindelijk ook.”

Valerie Trouet 

Valerie Trouet is professor dendrochronologie aan de Universiteit van Arizona, waar ze werkt voor het Laboratory of Tree-Ring Research. Eerder studeerde ze af aan de UGent, aan de KU Leuven en doctoreerde ze in de wetenschappelijke afdeling van het AfricaMuseum in Tervuren. Ze bestudeert al meer dan twintig jaar de klimaatverandering aan de hand van jaarringen van bomen. Wereldwijd wordt ze erkend als een van de topexperts op het vlak van dendrochronologie. Haar onderzoek is gepubliceerd in wetenschappelijke topbladen zoals Nature en Science en ook in de internationale pers

‘Gelukkig gaat de opwarming traag’, zullen sommigen zeggen.

“Het tegendeel is waar. Het gaat extreem snel. Wij werkten in 2017 aan een reconstructie van temperaturen die de uitzonderlijk warme periode in de middeleeuwen, tussen 900 en 1250, weergeeft. Ik was verbijsterd toen ik zag dat de aarde in de afgelopen zeventien jaar al meer was opgewarmd dan dat hij was afgekoeld in de vijfhonderd jaar tussen die warme periode in de middeleeuwen en de kleine ijstijd tussen 1500 en 1850.

“We zien nu global weirding met veel grilligheid en extremen, van bosbranden en overstromingen en een verstoorde straalstroom (krachtige winden die ontstaan door het grote temperatuursverschil tussen de polen en de evenaar en het weer beïnvloeden, BDB), waardoor het nu bijvoorbeeld in mei sneeuwt in het oosten van de VS. Ons onderzoek toont aan dat ook die verstoring uitzonderlijk is in minstens de laatste 300 jaar.”

Klimaatsceptici grijpen uw onderzoek over de middeleeuwse warmte aan om de huidige opwarming te minimaliseren. Wat is uw standaardantwoord?

“Tegenwoordig is dat nogal cru. Zeggen dat de opwarming nu niet door de mens is veroorzaakt omdat het vroeger ook al warm was, is als zeggen: ‘Ik heb koorts maar dat kan geen corona zijn want vroeger had ik ook eens koorts en dat was griep.’ We hebben tonnen data die de menselijke hand hierin zeer overtuigend bewijzen. En het is fysica. CO2 toevoegen aan lucht, warmt die lucht op. (schamper) Dat weten we toch al een sinds de 19de eeuw, hoor.

“Dat er in het verleden ook al warmere periodes zijn geweest, is geen argument om het probleem nu te ontkennen. De natuurlijke variatie in klimaat kan al heftig zijn. Nu smeren we daar nog een flinke laag risico op doordat we zoveel CO2 uitstoten. De menselijke beschavingen zijn niet toevallig tijdens het holoceen ontstaan, in de laatste 10.000 jaar. Dat is een van de meest stabiele klimaatperiodes ooit. Wij beseffen niet hoeveel geluk we daarmee tot nu toe hebben gehad. En we zijn zot als we denken dat we daarmee kunnen spelen zonder dat dat gevolgen heeft.”

Valerie Trouet. ‘Ik worstel ermee dat de massa aan kennis over de klimaatverandering in de VS niet vertaald wordt in beleid. Dat is trouwens ook in België het probleem.’Beeld Geoff Notkin

Van welke resultaten over het klimaat bent u het meest geschrokken?

“De sneeuwvalreconstructie in de Sierra Nevada. De kleinste sneeuwmassa in 500 jaar is dramatisch voor een regio als Californië, die voor water volledig afhankelijk is van die sneeuw. Die resultaten waren een opsteker voor onze carrières, maar tegelijkertijd ontstellend.”

Kan dendrologisch onderzoek soelaas bieden in de strijd tegen de opwarming?

“Ja. Er gebeurt veel onderzoek naar hoe we bomen het best kunnen inzetten om CO2 uit de atmosfeer te trekken. Welke soorten plant je dan best en waar? Want zomaar massaal overal bomen planten is niet het beste idee. Het kan concurrentie zijn voor onze voedselproductie en watervoorziening. Bovendien kan slechts één droogte, brand of insectenplaag alle CO2-opslag in één klap ongedaan maken. Zodra een boom sterft, verdwijnt het effect. Plant je dan best snelgroeiende bomen die veel CO2 opnemen maar die na dertig jaar al sterven? Of traaggroeiende bomen die een pak minder CO2 opnemen?”

Wat weten we ondertussen over de extreme bosbranden in Australië en Californië?

“Australië is een verhaal dat ik minder ken, maar in Californië hebben wij door brandlittekens te bestuderen ontdekt dat deze branden het resultaat zijn van een grote droogte en hitte in combinatie met modern bosbeheer. We zien dat tot aan het begin van de twintigste eeuw deze bossen in het westen om de tien à vijftien jaar grondbranden kenden, waarbij struiken en ondergroei in rook opgingen maar de bomen ongedeerd bleven. Dat was een natuurlijke grote kuis die alle brandbaar materiaal weghaalde.

“Maar vanaf begin twintigste eeuw is de US Forest Service iedere brand gaan blussen. Men kende die geschiedenis niet. Daardoor is dat brandbaar materiaal een eeuw lang blijven groeien. En dan krijg je steeds meer branden die groter, warmer, hoger, desastreuzer zijn. Geregeld gecontroleerde branden zouden kunnen helpen om die zware bosbranden in de opwarmende wereld in te perken. Dat is wat de bomen ons vertellen.”

Valerie Trouet, Wat bomen ons vertellen. Een geschiedenis van de wereld geschreven in jaarringen. 288 pagina’s, 22,99 euro, uitgeverij Lannoo. ISBN 9789401466752

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234