Donderdag 05/12/2019

Hoe waarschijnlijk is WO III?

Net nu we volop de Eerste Wereldoorlog herdenken, gieren de zenuwen door de Europese hoofdsteden over hoe de crisis in Oekraïne zich zal ontvouwen. De optelsom van brandhaarden wereldwijd dwingt ons steeds meer om de parallellen met een eeuw geleden op te zoeken. De zin en onzin van lessen uit het verleden.

Deze zomervakantie is al halfweg en toch is het woord komkommertijd bijna nergens gevallen. De wereld lijkt in de greep van immer bloedige burgeroorlogen, aanhoudende conflicten en diplomatieke confrontaties. Niets nieuws onder de zon natuurlijk, alleen heeft het neerhalen van vlucht MH17 boven Oekraïne en de bijgevolg op scherp gestelde verhoudingen tussen het Westen en Rusland de grauwe realiteit van een conflict voor heel wat Europeanen tastbaar, dichtbij en - vooral - dreigend gemaakt.

Onze leiders mogen dan wel sussen dat de onlangs afgesproken sancties tegen Rusland geen "nieuwe Koude Oorlog" inluiden, niemand lijkt te weten hoe de huidige confrontatie zal uitkristalliseren. Akkoord, Moskou praat nog altijd met Brussel en Washington, alleen verloopt die dialoog elke dag iets meer vanuit een ingegraven positie.

Een patstelling, die door alle belangen en hevige emoties niet eeuwig kan blijven duren. Something's gotta give.En voor het eerst sinds lang is het buikgevoel diep pessimistisch.

1914 is gelijk aan 2014

Temidden van die geopolitieke onzekere tijden is het verleidelijk - zeker in een herdenkingsjaar - om te kijken naar het heden met de bril van conflicten en oorlogen uit het verleden. De Koude Oorlog is een voor de hand liggende vergelijking, maar nu we maandag de honderdste verjaardag van de Duitse inval in België herdenken, waarom niet de parallellen zoeken met de Eerste Wereldoorlog, toen in een tijdspanne van een paar maanden een regionaal conflict in de Balkan uitgroeide tot een allesomvattende totaaloorlog die miljoenen mensen wereldwijd de dood indreef?

De voorbije maanden, zeker na de annexatie van de Krim, zijn er wel meer artikels verschenen die een gelijkheidsteken proberen te plaatsen tussen 1914 en 2014. Historische vergelijkingen die toen al dwingend waren, zijn door wat er de voorbije weken is gebeurd dat zo mogelijk nog meer.

Zo schilderde het Amerikaanse tijdschrift The Atlantic deze week een haarfijn dubbelportret van toen en nu onder de veelzeggende titel 'Yes, it could happen again'. Zonder te vervallen in defaitisme somt het alle elementen op die kunnen leiden tot een volledige ontsporing zoals in 1914.

Net als toen heeft Europa er een lange periode van relatieve vrede opzitten, na het einde van de oorlog tegen Napoleon begin 19de eeuw. Net als toen leefde iedereen in de veronderstelling dat de versnelde vooruitgang in wetenschap, technologie en communicatie een oorlog niet alleen dom, maar ondenkbaar maakte. Net als toen was er woede na provocerende annexaties, zoals die van Bosnië-Herzegovina door Oostenrijk-Hongarije in 1908, ook al geloofde amper iemand dat een regionaal conflict aan de buitengrenzen van Europa zou escaleren tot een grootschalig conflict. Net als toen voelt Rusland zich vernederd en bedreigd.

Het ondenkbare kan altijd gebeuren. De moord op aartshertog Franz-Ferdinand in juni 1914 leidde tot invasie van Servië door Oostenrijk-Hongarije, gevolgd door een oorlogsverklaring van Rusland om de Slavische neven in de Balkan bij te staan, waardoor het Duitse keizerrijk besloot tot een preventieve aanval op de Russische bondgenoot Frankrijk via België, wat grootmacht Groot-Brittannië dwong de oorlog te verklaren aan Berlijn. Weinigen hadden daar rekening mee gehouden. Gebeurtenissen geraken nu eenmaal in een stroomversnelling.

The Atlantic maakt een denkoefening hoe de crisis in Oekraïne verder escaleert en uitbreidt naar Polen en de Baltische staten, waardoor de NAVO gedwongen is in te grijpen en een directe militaire reactie van Rusland niet uitblijft. Bovendien ontspoort op hetzelfde moment definitief het dispuut tussen China en Japan over een aantal eilanden en vraagt Japan - samen met Taiwan - op basis van een bijstandsverdrag militaire steun aan de VS. Onder druk van de Republikeinse oppositie stuurt de Amerikaanse president troepen en vliegdekschepen naar de nieuwe brandhaarden.

Ondenkbaar? Natuurlijk zijn er evenveel tegenargumenten te bedenken. Amerika, toch de brede publieke opinie, is na de recente oorlogen in Irak en Afghanistan heel terughoudend geworden als het gaat om grootschalige militaire operaties. De nog altijd aanwezige nucleaire dreiging doet iedereen een seconde langer nadenken voor ze de oorlogstrom beginnen te roeren. Bovendien is Europa niet langer opgedeeld in rivaliserende grootmachten en is er geen algemene dienstplicht meer. Multilaterale instellingen zoals de VN, met al hun beperkingen, bieden nog altijd een geschikt platform om de gemoederen op zijn minst te bedaren.

De internationale handel, in 1914 ook al in bloei, is na de val van de Muur zo gegroeid en alomtegenwoordig geworden dat geen enkel land, met uitzondering van Noord-Korea, ten oorlog kan trekken zonder heel hard in het eigen vlees te snijden. Meer dan honderd jaar geleden wegen de kosten niet op tegen de baten, hoe opportunistisch die laatste ook mogen zijn.

"Het belangrijkste verschil met 1914 is dat we vandaag al twee wereldoorlogen hebben meegemaakt", stelt historicus Bruno De Wever van de UGent. "Dat alleen al zorgt ervoor dat het geen zo'n vaart zal lopen. Zeker niet bij de Russen die heel zwaar hebben geleden tijdens die oorlogen. Het feit dat oorlog voor ons een abstracte, theoretisch begrip is geworden kan ertoe leiden dat men wat minder attent is als het erom spant, maar dat betekent niet dat het een kwestie van tijd is voor iemand op de knop drukt."

Paradoxaal genoeg kan de machtshonger van Poetin net als een veiligheidsmechanisme dienen, zo redeneert historica en Eerste Wereldoorlog-specialiste Sophie De Schaepdrijver. "De tsaar in Rusland, de keizer in Duitsland: allemaal hebben ze hun troon verloren door ten oorlog te trekken. Elke dictator weet dat hij alles riskeert met een oorlog. Poetin houdt meer van macht dan van oorlog."

We praten nog

Empirisch gezien zijn gewapende conflicten sinds de Tweede Wereldoorlog trouwens in een dalende lijn, zeker klassieke landoorlogen tussen legers. "Dat creeërt een optische illusie bij ons. Net omdat gewapende conflicten zo zeldzaam zijn geworden komen ze des te harder binnen, mede dankzij de alomtegenwoordige media. Met alle angstgevoelens als gevolg", relativeert de Nederlandse schrijver Rutger Bregman. En laten we niet vergeten dat Poetin zelfs nu nog altijd telefoneert met westerse leiders, samen met het voortdurende overleg tussen Russische diplomaten en hun collega's uit het Westen. "Er wordt gepraat. De structuren van communicatie blijven robuust, wat in 1914 wel even anders was en nu ook zorgwekkend afwezig is in de confrontatie tussen China en haar buurlanden", zegt Christopher Clark die in zijn werk Slaapwandelaars minitieus beschrijft hoe honderd jaar geleden Europa ten oorlog trok.

"Ik maak me meer zorgen over de groeiende schaarste wereldwijd op heel wat cruciale gebieden, zoals voedsel en het dreigend tekort aan drinkwater. Echte landoorlogen zijn onwaarschijnlijk, maar een wereld waarin terrorisme, burgeroorlogen en guerillastrijders de boel onveilig maken door die schaarste is dat wel", besluit Sophie De Schaepdrijver.

---

VS

Wil door economische en financiële sancties Rusland dwingen buurland Oekraïne niet langer te destabiliseren. Door NAVO militair nauw verbonden met EU. Slaagt er niet in bondgenoot Israël te overtuigen Gaza niet langer te bombarderen. Door allerhande verdragen en bondgenootschappen gebond- en aan verdediging van landen zoals Taiwan en Japan in Azië. Ongerust over opkomst China. Kijkt met lede ogen naar ISIS en andere brandhaarden in Midden-Oosten.

EU

Slaagt door interne verdeeldheid zelden in eensgezind optreden. Probeert samen met VS door sancties tegen Rusland oplossing te vinden voor crisis in Oekraïne.

LIBIË

Gevechten tussen milities en regeringstroepen in blijvende instabiliteit na verdrijven Kadhafi in 2011.

NIGERIA

Terreuraanslagen en ontvoeringen door Boko Haram in islami- tische noorden.

CENTRAAL- AFRIKAANSE REPUBLIEK

Ontspoord conflict na opstand tegen president Bozizé. Slachtpartijen tussen moslims en christenen met minstens al 3.000 doden.

ZUID-SOEDAN

Burgeroorlog na onafhankelijkheid in 2011, uitgegroeid van politiek tot etnisch conflict.

OEKRAÏNE

Blijvende spanning na verdrijven van president Viktor Janoekovitsj in februari na aanhoudend protest. Russische annexatie en aanhechting van de Krim in maart na referen- dum, ondanks protest van Amerika en de Europese Unie. Pro-Russische rebellen nog altijd actief in Oost-Oekraïne, gesteund door Moskou. Aanhoudende confrontatie tussen leger van regering in Kiev en rebellen in zelfverk- laarde republieken Donetsk en Loehansk. Internationale diplomatieke onrust na neerhalen van vlucht MH17 boven rebellengebied.

SYRIË

Bloedige burgeroorlog na opstand tegen president Bashar al-Assad. Naar schat- ting al 160.000 doden sinds 2011.

GAZA-ISRAËL

Bloedige strijd tussen Hamas en Israël in Gaza-strook, met al meer dan duizend Palestijnse doden. Hoofdzakelijk onschuld- ige burgers door Israëlische bombarde- menten, naast tientallen gedode Israëlische soldaten na grondoffen- sief. Weinig hoop op oplossing conflict op korte termijn, premier Netanyahu waarschuwt voor 'langdurige oorlog'.

IRAK

Delen van West-Irak onder controle door ISIS, die kalifaat heeft uitgeroepen. Al 5.500 burgerdoden sinds begin 2014.

RUSLAND

Weigert toe te geven aan druk uit VS en Europa om steun aan rebellen in Oost-Oekraïne volledig op te zeggen. Ziet verspreiding van democratie in buurlanden als westerse dekmantel voor omsingeling en isolatie. Zoekt actief partnerschap met vooral China om tegengewicht te bieden aan Amerikaanse dominantie.

CHINA

Benadrukt eigen 'harmonieuze en vredelievende' opmars. Ondanks economische banden weinig bondgenoten in regio door territoriale disputen. Ziet gestegen interesse van VS in regio als tegengewicht voor groeiende Chinese macht.
Wil diplomatiek komende jaren belangrijke rol spelen.

ZUIDOOST-AZIË

Hevig betwiste eilanden- groepen al jaren bron van ruzie tussen China en omringende landen. China eist Diaoyu-eilanden op, die officieel als Senkaku- eilanden onder Japans bestuur vallen. Gelijkaardig conflict rond Spratly-eilan- den tussen China en onder andere Vietnam. Verdere conflictstof door betwiste visgebieden en rijke
gas- en oliereserves. Ook Noord-Korea blijft regio verder destabiliseren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234