Vrijdag 14/08/2020

Opvoeden, kinderspel?

Hoe vermijd je dat je kind naar lockdownfeestjes gaat?

Beeld Levi Jacobs

Afstand bewaren, mondmaskers dragen en handen wassen. In tijden van corona wordt iedereen op zijn burgerzin aangesproken. Maar hoe zorg je ervoor dat jij zoon- of dochterlief niet uit lockdownfeestjes moet plukken?

Opvoeden, kinderspel?

Coronacrisis, vluchtelingencrisis, #metoo... Het zijn onzekere tijden. Als ouders wil je je kind behoeden voor allerlei onheil maar het tegelijk ook weerbaar maken. Hoe doe je dat het best? Hoe vind je de gulden middenweg? En waarom bezorgt opvoeden ouders zoveel kopzorgen? De Morgen zoekt het een hele week lang uit.

Vandaag aflevering 4: hoe maak ik van mijn kind een goede burger? 

Amper negen en zeven zijn ze, de zonen van Leuvens burgemeester Mohamed Ridouani (41). “Maar ik probeer Dries en Ilias nu al mee te geven dat het leven van anderen verbeteren, het meest nobele is dat er bestaat. Zorg dragen voor anderen, buiten je eigen gezin, je engageren… Ik zie veel mensen die daar zingeving uit halen. De vraag is: ‘Wat laat je achter in de korte tijd dat je hier rondloopt?”

Het zijn waarden die menig ouder aan hun kroost probeert mee te geven. Ze vallen onder het containerbegrip ‘burgerzin’, wat volgens de Belgische overheid betekent dat je openstaat voor het politieke, economische, sociale en culturele leven van de samenleving waar je deel van uitmaakt en bereid bent om eraan deel te nemen. “Het veronderstelt inzicht in die vier genoemde aspecten evenals in de elementaire regels die aan de basis liggen van onze rechtsorde en van ons democratisch bestel”, zo staat te lezen op de website van de Senaat.

Het klinkt gewichtig en dat ís het in feite ook. Niets beters overigens dan een coronacrisis om het belang ervan in de verf te zetten. Want hoe zorg je ervoor dat mensen netjes een mondmasker dragen in de supermarkt? Of dat ze op openbare plaatsen anderhalve meter afstand houden? Alles en iedereen controleren of beboeten, is onmogelijk, zo heeft minister van Volksgezondheid Maggie De Block (Open Vld) meerdere keren benadrukt. Bovendien loopt niet iedereen evenveel risico bij het oplopen van het virus. Dus moet je ook burgers kunnen overtuigen dit te doen uit solidariteit met anderen. Uit plichtsbesef. Uit, welja, burgerzin.

Niet voor niets staat burgerzin netjes ingeschreven in de eindtermen op school. Leerlingen en studenten moeten zich deze vaardigheden dus eigen maken. Hoe ouders dat precies moeten aanpakken, daar is volgens het documentatiecentrum Atlas veel minder literatuur over.

Videoreeks: papa’s over het vaderschap

Wanneer ben je klaar om papa te worden? Hoe combineer je werk en gezin? En wat doet de geboorte van een baby met je relatie? In de nieuwe videoreeks #ikwordpapa gaat papa-in-wording Dries Vermeulen op zoek naar antwoorden.

Modus vivendi

Wat daarom niet betekent dat je alleen maar burgers kweekt op de schoolbanken. Verre van. “Een gezin is de beste voorbereiding op een democratische samenleving”, zegt pedagoog Hans Van Crombrugge (gezinswetenschappen, Odisee Hogeschool). “Daarbij is het volgens hem zaak een middenweg te vinden tussen de oude autoritaire stijl – ‘Waarom? Daarom!’ – en de permissieve of laissez-faire aanpak – ‘Kies zelf maar!’.

“De autoritatieve opvoedingsstijl heet dat”, zegt Van Crombrugge. “Daarbij ga je aan je kind motiveren waarom je bepaalde keuzes maakt. Als je zegt: ‘Ruim je kamer op’, geef er dan meteen een reden bij. Beroep je niet louter op je macht. Zo leren kinderen van jongs af aan dat zelfs het meest vanzelfsprekende niet noodzakelijk vanzelfsprekend is. Voor burgerzin is het belangrijk dat ze leren kritisch te zijn, dat ze dingen in vraag mogen stellen. Bij een autoritaire aanpak krijgen kinderen geen alternatief, terwijl ze zich bij de permissieve stijl niet aangesproken voelen om zich te engageren.”

Het betekent natuurlijk ook dat je als ouder gaat onderhandelen. Als je bereid bent om in dialoog te treden of jezelf gaat verantwoorden, dan is er ook ruimte voor kinderen om argumenten aan te voeren en hun slag thuis te halen. “Het is een enorme uiting van respect, ook naar je kind toe”, zegt de pedagoog. “Ze krijgen de boodschap dat ze mogen meepraten, dat ze inspraak hebben en dat ze mogen meedenken. Het leert hen ook dat niet iedereen dezelfde mening moet hebben, maar dat we daarover leren praten en een modus vivendi moeten vinden.”

Herkenbaar, vindt Alexandra Smarandescu (23), student rechten en voorzitter van de jeugdraad. “Mijn ouders hebben me altijd betrokken bij de beslissingen die ze namen. Ik mocht mijn mening geven en ik had het gevoel dat er naar me geluisterd werd. Wou ik per se geen jas aandoen om naar buiten te gaan? Dan kon dat, maar ik moest ook wel de gevolgen dragen. ‘We keren niet terug naar huis omdat je het koud hebt’, zeiden ze dan. Op den duur leer je het dan wel.”

Of die aanpak haar burgerzin heeft aangescherpt? “Misschien wel. Voor mij betekent dat: kritisch zijn, maar ook constructief. Niet zomaar alles aannemen en dingen in vraag stellen. En openstaan voor meningen die verschillen van de jouwe. Mijn ouders komen uit Roemenië en hebben het regime van Nicolae Ceaușescu meegemaakt. Dat heeft er mee voor gezorgd dat zij belang hechten aan het hebben van een eigen mening, maar ook aan de vrijheid om die te uiten.”

Let wel, een gezin is de beste voorbereiding op burgerzin. Het is allerminst het enige, benadrukt Van Crombrugge. “Het is net belangrijk dat kinderen ook in andere kringen dan alleen thuis opgroeien. Net daarom is de rol van het onderwijs, en dus van overheid, ook zo belangrijk.”

Rolmodel

Alle lockdownfeestjes ten spijt: het is echt niet zo vreselijk gesteld met de burgerzin bij de Vlaamse jongeren. In 2016 nam de Vlaamse Gemeenschap deel aan de International Civic and Citizenship Education Study (ICCS), waarbij werd gepeild naar politieke kennis, democratisch engagement, betrokkenheid, tolerantie en aandacht voor duurzame ontwikkeling.

“De overgrote meerderheid van de jonge mensen scoorde relatief hoog op alle onderdelen”, zegt politicologe Ellen Claes (KU Leuven), die meewerkte aan de studie. “Ze gaven aan het belangrijk te vinden om een goed burger te zijn, wetten na te leven of geïnformeerd te zijn. Amper 2 procent van de ondervraagden was naar eigen zeggen niet geïnteresseerd in alles wat met burgerschap te maken heeft. De studie liep ook in 2009 en sindsdien waren we er overigens op vooruitgegaan.”

Waar Vlaamse jongeren doorgaans minder goed op scoren is ‘actief burgerschap’. Claes: “De klimaatmarsen waren wat dat betreft uitzonderlijk. Doorgaans is de betrokkenheid om op straat te komen, een pak kleiner.”

Karrewiet

Wil je dat je kinderen later gezwind gaan stemmen? Vrijwilliger zijn in een lokale vzw? Op straat komen om een welbepaald recht op te eisen? Zich breed informeren en met een open blik naar de wereld kijken? Dan is het vooral belangrijk dat je dat zelf doet, benadrukt Judi Mesman. Zij is hoogleraar diversiteit in opvoeding en ontwikkeling aan de Universiteit van Leiden.

“Actions speak louder than words”, benadrukt ze. “Als wat je zegt niet in overeenstemming is met wat je doet, dan neemt je kind dat mee. De impliciete boodschap nemen ze serieuzer dan de expliciete. Dat rolmodelschap is essentieel.” Steevast beargumenteren hoe alle mensen gelijk zijn ongeacht hun huidskleur, maar aan de schoolpoort nooit een praatje slaan met de mama met een hoofddoek? Kinderen pikken dat op.

Wat daarom niet betekent dat je het als ouder niet expliciet over burgerschap kunt hebben. “Als je het aan de keukentafel nooit hebt over maatschappelijke ontwikkelingen, dan geef je aan dat wat er in de rest van de samenleving gebeurt, er niet zo toe doet”, zegt Mesman. “Is de maatschappij een gespreksonderwerp of gaat het enkel over je eigen natje en droogje?”

Een hulpmiddel daarbij is het jeugdjournaal. Hier wijst iedereen naar de hoge kwaliteit van Karrewiet, en hoe dat Ketnet-programma zelfs de meest moeilijke thema’s vertaalt voor kinderen. “Dries en Ilias kijken daar consequent naar”, zegt Ridouani. “Het helpt mij ook, want soms weet ik zelf niet hoe ik de dingen uitgelegd moet krijgen. ‘Als Trump zo slecht is, waarom stemmen mensen er dan op?’, vragen ze me dan. Dan moet ik ook even zoeken naar mijn woorden.”

Westerse visie

Burgerzin hangt ook samen met ideologie. Wat dat betreft durven de opvattingen over wie of wat een goede burger is, nogal eens verschillen. “Daar moeten we ons bewust van zijn”, benadrukt Mesman. “Je kan burgerzin hebben én radicaal rechts zijn. Thierry Baudet bijvoorbeeld (Nederlands extreemrechts politicus, SV) zal zichzelf ongetwijfeld een goede burger vinden. Vanuit de overheid, vanuit allerlei grondrechten en mensenrechten, wordt burgerzin meestal omschreven als iets wat oog heeft voor inclusiviteit en solidariteit. Zelf vind ik dat prachtig, maar eigenlijk is dat een linkse invulling.”

Evenmin is Mesman ervan overtuigd dat de autoritatieve aanpak de enige of beste weg is naar kritische, geëngageerde burgers. “Het lastige is dat dit een cultureel specifieke opvoedingsstijl is”, zegt ze. “Het is een vrij westerse visie. Terwijl in niet-westerse culturen vaak op een heel andere manier samenhorigheid in de verf wordt gezet. Als je pakweg de Nederlandse aanpak vergelijkt met de Turkse of Marokkaanse opvoeding, dan zal die laatste misschien autoritairder zijn. Maar daar heerst een heel andere gemeenschapszin. Zij leren op een andere manier om bij te dragen of jezelf weg te cijferen. Om maar te zeggen: er zijn meerdere wegen naar Rome.”

Autoritair wil Mohamed Ridouani de aanpak van zijn ouders allerminst noemen. “Maar ik heb wel een eerder klassieke opvoeding gekregen. Mijn ouders zijn Marokkaanse arbeidsmigranten die hier begin jaren 70 zijn gearriveerd. Hun ingesteldheid? Je moet je best doen, maar ook voor de ander. Ze zijn niet politiek geëngageerd of zo, maar ze hebben me wel het belang van solidariteit meegegeven.”

Het was met een open blik dat Ridouani werd grootgebracht. “Zo hebben mijn ouders me altijd gestimuleerd om naar ‘de Straatmus’ te gaan, een buurtwerking in de wijk waar wij woonden. Daar leerde ik nog beter lezen en schrijven, kwam in contact met geëngageerde soixante huitards en is mijn engagement en kritische blik verder gegroeid.”

Nu hij zelf twee jongens groot moet krijgen, probeert hij hen op zijn manier bepaalde waarden en engagement bij te brengen. Al beseft hij dat er geen garanties zijn. “Wat als ze over tien jaar een blanco stemformulier indienen? Moeilijk. Je kan je kinderen niet naar je eigen evenbeeld boetseren, dat weet ik. Ze moeten van mij zeker niet in de politiek gaan, maar ik zou het wel een teleurstelling vinden, mochten ze afgestompt raken. Ik zou hen daarmee blijven confronteren.”

Opvoeden, waarden meegeven, burgerzin aanscherpen… Het is een moeilijke oefening, vindt de Leuvense burgemeester. “En dan heb ik op dit moment nog geluk dat mijn jongens op dit moment veel interesse hebben in alles wat er rondom hen gebeurt. Ik moet vaak denken aan het citaat: ‘Ouders zijn de pilaren waar kinderen hun tanden op slijpen.’”

Vijf tips om burgerzin aan te scherpen

• Wees een rolmodel. Toon interesse in politiek, neem deel aan demonstraties, doe vrijwilligerswerk… Besef dat de impliciete boodschap vaak harder aankomt bij kinderen dan de expliciete.
• Ga in dialoog met je kinderen en wees bereid om te onderhandelen. Neem je bepaalde beslissingen, motiveer die dan ook.
• Laat je kinderen ook zelf hun keuzes beargumenteren.
• Kaart brede maatschappelijke thema’s aan.
• Laat je kinderen kijken naar een jeugdjournaal zoals Karrewiet. Daarin worden complexe maatschappelijke thema’s uitgewerkt op kindermaat.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234