Zaterdag 04/12/2021

Reconstructie Optima

Hoe Stevaert Leterme chanteerde in de redding van Dexia

De kantoren van Optima in Gent. Beeld Photo News
De kantoren van Optima in Gent.Beeld Photo News

De chantage van Steve Stevaert, het njet van Europa, de druk van Luc Coene. De overname van Ethias Bank moest de kers op de taart worden voor Jeroen Piqueur. Maar ze zou de val van de luchtbel Optima enkel in een stroomversnelling brengen.

"Je krijgt je bank, maar ik zal er bovenop gaan zitten." Luc Coene, sinds april van dat jaar gouverneur van de Nationale Bank (NBB), kijkt ex-politicus Luc Van den Bossche in de ogen. Het is woensdagvoormiddag 9 november 2011 en de Nationale Bank heeft net het licht op groen gezet voor de overname van Ethias Bank door de Gentse specialist in financiële planning Optima.

Van den Bossche heeft het lucratieve voorzitterschap van Brussels Airport ingeruild om de operationele leiding van Optima Bank op zich te nemen. De twee kunnen vrienden genoemd worden, maar in dit dossier staan ze loodrecht tegenover elkaar.

Het overnamedossier heeft anderhalf jaar aangesleept en werd nog onder de vorige NBB-gouverneur, Guy Quaden, ingeleid. Optima Financial Planners kon zich voortaan ook een bank noemen, want het kreeg door de overname van Ethias Bank de bijbehorende banklicentie. De Gentse groep had toen al het statuut van verzekeringsmakelaar, vastgoedmakelaar en kredietmakelaar.

Het akkoord met Optima over de overname van de Ethias Bank dateert van juni 2010, en veel betrokkenen van weleer geven ronduit toe dat het een zuiver politieke koehandel was.

Hevig onweer

Dat Optima bij Ethias terechtkwam, was een gevolg van de bankencrisis die in 2008 wereldwijd het financiële systeem op zijn grondvesten deed daveren. Ethias was een socialistisch geïnspireerde verzekeringsgroep en bank. Samen met Arco, de financiële poot van de christelijke arbeidersbeweging ACW (nu Beweging.net) en de Gemeentelijke Holding (de financiële holding van alle gemeenten en provincies) was Ethias een van de grootste aandeelhouder van Dexia Bank. Dat zorgde jaarlijks voor een mooie inkomstenstroom van dividenden.

Maar in 2008 ging het grondig fout toen wereldwijd de bankencrisis uitbrak. De storm kwam overgewaaid via Amerika, en in ons land was Dexia de eerste bank die in hevig onweer terechtkwam. De regering moest alle zeilen bijzetten om het financiële kaartenhuisje overeind te houden. De ene na de andere bank hengelde naar overheidssteun.

"Bij de reddingsoperatie van Dexia in oktober 2008 is aan de regering gevraagd tussenbeide te komen", zegt een betrokken onderhandelaar. "Die vraag werd gesteld aan de federale regering, maar ook aan de regionale regeringen. Het was duidelijk dat de redding alleen mogelijk was als ook de drie institutionele Belgische aandeelhouders zouden meedoen: Ethias, Arco en de Gemeentelijke Holding."

Zodra de vraag omtrent de kapitaalsverhoging was gesteld en alle partijen akkoord gingen, legde wijlen Steve Stevaert - in zijn toenmalige rol als voorzitter van Ethias - een bijkomende eis op tafel: Ethias wilde bijspringen, maar alleen als de regering de depositogarantie uitbreidde naar zijn levensverzekeringen, de zogenaamde tak 21-producten. "Zonder die toegeving wilde Stevaert de bank Dexia niet redden", zegt een voormalig toppoliticus. Die bovendien oppert dat niet alleen Stevaert de chantage hanteerde, "ook Laurette Onkelinx en Frank Vandenbroucke drongen erop aan".

Wat de andere onderhandelaars in die haastige uren van crisisoverleg niet of onvoldoende wisten, was dat Ethias met zijn levensverzekeringen afstevende op gigantische problemen. Die verzekeringen hadden een vaste hoge rente. Stevaert had dat door. "Men had voor die tak 21-verzekeringsproducten rentevoeten gegarandeerd voor de toekomst", zegt een onderhandelaar. Rentevoeten die in het licht van de bankencrisis totaal onrealistisch zouden worden, en Ethias opzadelden met een financiële molensteen rond de nek. "Maar wij waren ons van geen kwaad bewust."

De eis van Stevaert zette een draaimolen in gang. "Uiteindelijk vond het ACW dat er ook een garantie moest komen voor de coöperanten van Arco", zegt een kabinetsmedewerker. "Die vraag werd gesteund door vicepremier Joëlle Milquet. We konden dan niet anders dan die uitbreiding toestaan voor alle coöperatieven met participaties in financiële instellingen."

Steve Stevaert. Beeld belga
Steve Stevaert.Beeld belga

Hallucinante maand

Vandaag klinkt het onvoorstelbaar, maar op dat ogenblik gingen de politieke onderhandelaars en hun medewerkers ervan uit dat het weinig waarschijnlijk zou zijn dat de waarborg ooit gebruikt zou moeten worden. "De liberalen waren er aanvankelijk tegen", zegt een onderhandelaar. "Iemand van hen merkte op dat het op den duur wel als een olievlek begon uit te dijen. U mag niet vergeten: we zaten in een hallucinante periode. Waar zou het eindigen?"

Het was inderdaad een hallucinante en waanzinnige maand. De ene na de andere bank kwam in ademnood. Vicegouverneur van de NBB Luc Coene zat met zijn echtgenote op zijn vakantieadres in Marrakesh toen hij een telefoontje kreeg van NBB-directeur Peter Praet: "Ik denk dat je beter kunt terugkomen", klinkt het aan de andere kant van de lijn. Coenes vakantie zat erop nog voor ze begonnen was.

Het zou het begin worden van vier weken van nachtelijk overleg, crisisberaad en blind improviseren. Luc Coene speelde een sleutelrol als voorzitter van de stuurgroep van de regering die het bankendossier moest beredderen. Naast Coene maakten ook Peter Praet en Jean Hilgers van de NBB, CD&V-kabinetschef Wim Coumans en Françoise Masai van de toezichthouder CBFA er deel van uit. Toenmalig gouverneur Guy Quaden en Jean-Paul Servais (CBFA) lagen in die periode in de lappenmand, wegens compleet overstuur.

De bankencrisis evolueerde in een heuse kladaradatch van het financieel systeem in België. Fortis werd verkocht aan BNP Paribas, KBC kon zich ternauwernood overeind houden maar moest zwaar afbouwen, en Dexia ging helemaal onderuit. De goede delen werden genationaliseerd tot de huidige staatsbank Belfius, terwijl de toxische producten ondergebracht werden in de zogeheten bad bank die Dexia vandaag is.

Aanvankelijk leek Ethias als enige van de drie Belgische publieke aandeelhouders van Dexia de ontmanteling van de financiële groep te overleven. De Gemeentelijke Holding en Arco zagen zich verplicht in vereffening te gaan. Ethias werd met overheidssteun net boven de waterlijn gehouden.

Tot Europa zich met de zaak bemoeide en de waarborguitbreiding als staatssteun bestempelde, wat niet toegelaten is. Ethias moest zijn bank afstoten. De ironie wil dus dat uitgerekend de chantage van Stevaert om de staatswaarborg voor Ethias uit te breiden het lot van datzelfde Ethias zou bezegelen. Al is dat pas achteraf doorgesijpeld. "Ik kan me niet herinneren dat debatten over staatssteun ooit gevoerd zijn", zegt een ingewijde van de onderhandelingen. "Dat Europa eventueel oneigenlijke staatssteun zou inroepen, is nooit op tafel gelegd. Hadden we dat kunnen weten? Ik denk het niet. In al die jaren was er nog nooit een Europees dossier geweest over staatssteun voor financiële instellingen. Hoe hadden we dat kunnen weten? We zaten ook in een periode waarin de normen versoepeld waren door Europa. Het probleem was hoe dan ook niet prioritair."

Luc Coene is vandaag formeel. "Ik wist dat Stevaert niet happig was om extra geld te geven voor een kapitaalsverhoging bij Ethias om Dexia bij te springen, maar ik ben nooit betrokken geweest bij de politieke deal om de spaardersgarantie uit te breiden naar tak 21-producten en naar coöperanten. Als men mij had gevraagd wat ik ervan vond, dan had ik gewaarschuwd. Ze hadden perfect kunnen weten wat de Europese consequenties zouden zijn. Zo'n uitbreiding van de garantie wordt sowieso als staatssteun beschouwd door Europa. Zelfs al wordt die garantie niet gebruikt."

Opnieuw speelt hier de ironie van het lot. De voorzitter van de stuurgroep van de regering die had kunnen waarschuwen voor de gevolgen van dat onoordeelkundig besluit, werd bewust buiten dat overleg gehouden. Het zou als een boemerang in hun gezicht terugkeren.

Het 'probleem' Ethias was terug bij af. Meer nog: plotseling zag het er voor Ethias zo slecht uit dat er dringend een overnemer gezocht moest worden. Dat niet veel gegadigden in de rij stonden voor een overname, was logisch. De andere banken likten hun wonden en waren volop bezig met de eigen opkuis. De miserie van een ander konden ze op dat ogenblik missen als kiespijn. En die miserie was er. Behalve de hoogrentende First-rekeningen had Ethias ook nogal wat Grieks en Italiaans staatspapier in zijn balans staan, landen die grote financiële problemen hadden. De schuldencrisis noopte tot een oplossing.

null Beeld BELGA
Beeld BELGA

Ogenschijnlijke win-win

De oplossing werd gevonden bij Optima. De verstandhouding tussen Jeroen Piqueur en Ethias-voorzitter Steve Stevaert was optimaal. Ze beklonken een deal: Optima zou Ethias overnemen en zo een banklicentie in de wacht slepen. "Een godsgeschenk", zegt een waarnemer.

Na de veelvuldige reddingsoperaties van banken op internationaal vlak klonk de roep om meer regelgeving en transparantie almaar luider. Tal van klanten met een verborgen vermogen werden door hun bank gesommeerd zich in orde te stellen. In eigen land kreeg de Cel voor Financiële Informatieverwerking (CFI) meer bevoegdheden om dubieuze geldstromen op te sporen. Banken kregen een meldingsplicht bij de CFI als klanten zich zouden aandienen met dergelijke vreemde tegoeden.

"2009 was echt een sleuteljaar", zegt fiscaal expert Michel Maus. De lidstaten van de Europese Unie gingen ook steeds meer bankgegevens van klanten automatisch uitwisselen. Het werd steeds warmer onder de voeten van mensen die iets verborgen hielden, en de advocatenkantoren draaiden overuren om regularisatiedossiers te behandelen. De Bijzondere Belastinginspectie (BBI) had al jaren sterke vermoedens dat Optima via Luxemburg klanten hielp met het onttrekken van hun vermogen aan het zicht van de fiscus. "Optima kon als bankier voortaan die meldingsplicht aan de CFI in eigen handen houden", zegt een onderzoeker. "En intussen was Ethias gered, een win-win."

Maar de toezichthouder, die de niet altijd zo vlekkeloze reputatie van Optima kende, ging op de rem staan.

Zo sprak de toenmalige financieel toezichthouder CBFA (nu FSMA) zijn veto uit. Daarna diende Optima na een reeks ingrepen een nieuw dossier in bij de Nationale Bank, de nieuwe toezichthouder op de banksector. Waarom besliste de CBFA geen licentie toe te kennen en deed de NBB dat uiteindelijk wel? Luc Coene: "Ik kan mij voorstellen dat dat dossier technisch wel wat aangepast werd nadat het afgekeurd was door de CBFA. Maar ook omdat een aantal mensen ervan overtuigd waren dat er dringend een oplossing moest worden gevonden voor Ethias. Het was in ieder geval geen optie om Ethias kopje-onder te laten gaan."

Een van de technische ingrepen was het aantrekken van solide financiële partners voor de overname, en mensen met bancaire kennis in huis te halen.

Luc Van den Bossche polste zijn vriend Jos Sluys. De twee kenden elkaar goed. Van den Bossche was bestuurder bij Arinso, het bedrijf dat Sluys verkocht. Met de opbrengt richtte hij het investeringsfonds Saffelberg op, dat onder meer ook in het groenestroombedrijf Electrawinds zou participeren.

Tegen het advies in van een aantal van zijn vertrouwelingen ging Sluys in op de vraag om bij te springen. Hij legde zo'n 15 miljoen euro op tafel, en kreeg in ruil een belang van net geen 10 procent in Optima Group. "Jos is een ingenieur, die heel rechtlijnig denkt", zegt een zakenpartner van Sluys. "Bij investeringen speelt voor hem geen emotie, enkel een businesscase. Wat voorlag, was in zijn ogen een solide businesscase." Het zou echter helemaal anders uitdraaien. "Dit is pijnlijk, maar niet onoverkomelijk. Optima is een verkeerde investering gebleken. Het hoort erbij: you win some, you lose some."

Jeroen Piqueur. Beeld
Jeroen Piqueur.

Keurslijf

Het geld van Sluys en van de Spaanse bank Inversis Banco, een zakenpartner van Optima, nam alvast de eis weg van het vinden van een solide partner. Met het aantrekken van Herman Verwilst, ex-Fortis en een vertrouweling van Luc Van den Bossche, werd ook bancaire kennis binnengehaald. Ook de aanwezigheid van Philip De Hulsters, bestuurder bij Optima en gewezen CEO van Ethias Bank, moest voor die continuïteit zorgen.

Op formeel vlak had de NBB op dat ogenblik weinig in te brengen tegen de overname. De overname weigeren, had kunnen leiden tot een procedure bij de Raad van State, zeggen waarnemers. "Onderschat ook de druk niet die in die dagen heerste. De financiële onrust moest bedwongen worden", zegt een medewerker bij de toezichthouders. Luc Van den Bossche bewerkte dan ook gretig zijn kennissenkring. Zo was hij via de loge (Grootoosten) bevriend met Henri Bartholomeeussen, die bij de NBB in de Sanctiecommissie zetelde.

Het was toen dat de uitval van Coene tegen Van den Bossche plaatsvond. "Je krijgt je bank, maar ik zal er bovenop gaan zitten." Coene boog niet zozeer voor de druk, maar wilde dringend rust in de financiële sector brengen. Zijn redenering was solide: Optima kon nooit zware averij veroorzaken. De bank was geen zogenaamde systeembank - een bank waarvan het faillissement gevolgen zou hebben voor het hele systeem -, had amper 30.000 klanten en was samen met een rist andere kleine spelers maar goed voor maximaal 7 procent van de Belgische markt.

De druk die de NBB opvoerde op Optima Bank was in dat licht dan ook bijna buitensporig te noemen. De dwingende regels, de almaar scherpere controles, het zou er allemaal voor zorgen dat Optima nooit zijn bancaire activiteiten kon ontplooien zoals gehoopt. Niet dat Piqueur een systeembank ambieerde, maar de bank werd hem steeds meer een blok aan het been.

Redelijk snel had Coene door dat hij Jeroen Piqueur niet snel als klassieke bankier kon bestempelen. Zoals een zakenpartner het omschrijft: "Piqueur bleek een hinderpaal voor de toekomst van de groep, maar liet zich als een zonnekoning niet van de troon stoten." Tot wanhoop van sommigen in eigen rangen, die begrepen dat het eindspel langzaam werd ingezet.

Het keurslijf van de opgedreven regelgeving door de NBB knelde langs alle kanten, en Optima moest inbinden. De strategie van Coene bleek te werken. Ethias was gered, maar zou onder Optima geleidelijk aan ontzenuwd worden. Van de 700 miljoen euro aan deposito's ging het in versneld tempo naar amper 15 miljoen euro. De hypothecaire kredieten werden verkocht. Optima was een bankje zonder risico's geworden.

De kritiek dat de NBB te lang liet aanmodderen, is dan ook niet geloofwaardig. De NBB had Piqueur in een houdgreep. Voor hij er erg in had, was zijn rijk ten einde. De toezichthouder heeft zijn rol perfect gespeeld, met het oog op zowel de klant als de belastingbetaler. De Nationale Bank verplichtte Optima Bank om het eigen vermogen te herstellen, en een ervaren financiële partner aan te trekken.

Piqueur trok langs bij lokale besturen, intercommunales en zelfs het Universitair Ziekenhuis van Gent. De handtekening onder een akkoord was al gezet, toen via een telefoontje de boodschap kwam dat het welletjes was geweest. Het was voor de NBB het signaal om een eigen commissaris aan te stellen. De complete val was nabij, de regie werd Optima helemaal uit handen genomen.

Het helpt te verklaren waarom het faillissement van Optima al aangekondigd werd nog voor de bank zelf de handdoek kon gooien. Dat is du jamais vu, zeggen juristen. Alleen Jeroen Piqueur had dat te laat in de gaten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234