Zaterdag 08/08/2020

Coronacrisis

Hoe staatshoofden van de voormalige Sovjetrepublieken het coronavirus ontkennen

Mondkapjes bij een voetbalwedstrijd in Wit-Rusland op 25 april.Beeld EPA

Nu het coronavirus over de wereld trekt, duikt er in de voormalige Sovjetrepublieken een aloude reflex op. Staatshoofden ontkennen de ernst van de epidemie en vegen informatie onder het tapijt. Gezien het verleden is die schrikreactie niet eens zo gek.

Het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Dat bewijzen de ex-Sovjetrepublieken nu de coronapandemie zich als een olievlek verspreidt. Terwijl de meeste wereldleiders die in eerste instantie het virus met scepsis tegemoet traden alweer zijn bijgedraaid, is het in veel landen in Centraal-Azië en andere voormalige Sovjetstaten business as usual. Niets geen samenscholingsverboden, verplichte quarantaine of dichte scholen; het openbare leven gaat er door alsof er niets aan de hand is.

Bijvoorbeeld in Turkmenistan. Hoewel het land een 1.150 kilometer lange grens met Iran deelt, een van de zwaarst getroffen landen wereldwijd met ruim 92.000 bevestigde gevallen, is in de Centraal-Aziatische republiek nog niet één coronageval gemeld. Dat is minder opmerkelijk dan het lijkt. Turkmenistan is een van de meest gesloten staten ter wereld, een dictatuur van de oude stempel. Onafhankelijke pers bestaat niet, overheidsstatistieken zijn onbetrouwbaar en openbaarheid van bestuur is een hol begrip. Dat het virus er volgens de regering geen voet aan de grond krijgt, berust dus niet op toeval of geluk, maar op bewuste manipulatie van informatie.

Geen wonder dus dat duizenden Turkmenen er op 7 april in het kader van wereldgezondheidsdag vrolijk op uit trokken om samen te sporten. De staatstelevisie toonde beelden van de hoofdstad Asjchabad, waar honderden burgers deelnamen aan een wielerwedstrijd door de straten. Elders in het land nam de bevolking aan soortgelijke evenementen deel. Alsof er niets aan de hand was. Ook president Goerbangoely Berdymoechamedov, aan de macht sinds 2006, berucht despoot en bezield mensenrechtenschender, stapte in het kader van de festiviteiten met een aantal andere bestuurders op een paard om door de straten van zijn republiek te draven.

Twee weken voor het presidentiële ruitertochtje, op 25 maart, maakten Turkmeense media voor het eerst melding van beperkende maatregelen toen het land zijn grenzen sloot en de politie temperatuurcontroles afnam bij Turkmenen die terugkwamen uit het buitenland. Over een reden voor die acties werd met geen woord gerept; het woord corona viel in de berichten nergens.

Eerder in maart raadde Berdymoechamedov zijn bevolking tijdens een toespraak op de staatstelevisie wel aan om harmala te branden, een traditioneel medicinaal kruid dat volgens de president alle ‘onzichtbare virussen’ doodt. Maar ook in die opmerkelijke oproep zat geen lettergreep over corona. Ondertussen druppelen wel berichten binnen dat politie in burger mensen oppakt die in het openbaar praten over het virus.

Op 19 april begon Turkmenistan de binnenlandse voetbalcompetitie weer met de wedstrijd Altyn Asyr-Kopetdag. Er kwamen zo’n driehonderd toeschouwers op af.Beeld AFP

Onder het tapijt vegen 

Het is tekenend voor veel van de republieken die dertig jaar geleden nog onderdeel waren van de Sovjet-Unie en zich sindsdien ontwikkelden tot de facto politiestaten en klassieke autocratieën. De nationale overheden doen er doorgaans alles aan om gevoelige informatie onder het tapijt te vegen of glashard te ontkennen en zodoende mogelijke publieke onrust bij voorbaat al de kop in te drukken.

Zo ook in Tadzjikistan, dat een grens van ruim 400 kilometer deelt met China, de ground zero van het coronavirus. Ook hier is formeel nog geen spoor van het virus te bekennen. Weliswaar liet president Emomalii Rachmon moskeeën in eerste instantie de deuren sluiten, maar die maatregel draaide hij een paar weken later zonder verdere uitleg terug.

Hetzelfde gebeurde rond de festiviteiten voor het Perzisch Nieuwjaar, Nowruz, dat traditioneel groots wordt gevierd in Tadzjikistan. Aanvankelijk werden de voorbereidingen daarvoor opgeschort, om niet veel later toch weer opgepakt te worden. Zo kon het dat op 22 maart ruim 12.000 mensen getuige waren van het ‘lentefeest’ in een propvol stadion in de hoofdstad Doesjanbe. Vanaf de volgepakte tribunes konden de toeschouwers kijken naar het spektakel op het veld waar onder meer groepsdansen, parades en kookwedstrijden werden opgevoerd.

Anders dan zijn Turkmeense collega noemde president Rachmon het coronavirus wél bij naam. Tijdens zijn toespraak op het evenement prees de leider de goede hygiëne- en schoonmaakgewoontes van zijn volk. Dankzij het ijverige gepoets en geboen van de Tadzjieken maakt het virus volgens de almachtige leider, die al sinds 1992 het pluche warm houdt, in zijn land geen kans. En dus rijden overvolle bussen er nog altijd af en aan en zijn de bazaars in het land even bruisend als altijd.

Op zijn zachtst gezegd opmerkelijk

In andere voormalige Sovjetrepublieken is de situatie iets minder zorgwekkend, maar ook daar geldt dat het grote gebrek aan openheid van zaken de aanpak van de epidemie frustreert. Zelfs in Rusland, dat inmiddels grotendeels op slot zit en waar het aantal officiële besmettingen de pan uit rijst, gonst het van de geruchten dat de overheid statistieken manipuleert en doelbewust informatie achterhoudt.

Hetzelfde geldt voor Kazachstan, waar de noodtoestand van kracht is, scholen dicht zijn en een avondklok is ingesteld. In dat land zijn nog geen 3.100 coronagevallen gemeld, op zijn zachtst gezegd opmerkelijk voor een land met 18 miljoen inwoners dat traditiegetrouw veel Chinese gastarbeiders huisvest.

Ook in Kirgizië en Oezbekistan, landen met een grote Chinese minderheid en van oudsher belangrijke leveranciers van gastarbeiders in Rusland, lijken de autoriteiten zich stil te houden. De regering van Kirgizië meldt momenteel iets meer dan 700 officiële besmettingen en kondigde begin april de noodtoestand af. In Oezbekistan zit de hoofdstad Tasjkent op slot en ligt al het openbaar vervoer plat. Het aantal besmettingen daar staat op ruim 1.900. Maar ook in deze republieken valt door de geslotenheid van de regering met geen enkele zekerheid te zeggen of de cijfers kloppen.

Wodka drinken

En niet alleen de ‘stans’ presenteren zich als eilanden waar de coronagolven tegen de rotsen klotsen zonder het land te overspoelen. Aan de andere kant van het voormalige Sovjetimperium ligt een al even onneembare vesting voor het virus: Wit-Rusland. President Aleksandr Loekasjenko houdt vooralsnog alle scholen en bedrijven in zijn land open. De beste remedie tegen het virus volgens de potentaat: een saunabezoek, werken op het land en wodka drinken. Bovendien, voegde hij eraan toe, “is het beter te sterven als je staat dan als je op je knieën zit”.

De boodschap van de leiders van deze ex-Sovjetrepublieken is duidelijk: wij de natie, met de almachtige leider aan het hoofd, laten ons niet kisten en zijn onaantastbaar voor dit virus. Het is een combinatie van grootheidswaanzin en een gevoel van onoverwinnelijkheid die door de geschiedenis heen bij veel dictators een constante is. Van het oude Rome tot aan de moderne despoten in Afrika zijn legio voorbeelden van alleenheersers die zich op zeker moment immuun achtten voor externe factoren. Of het nu gaat om de invasie van een vreemde mogendheid of de bestrijding van een ziekte.

Fabrieksinstellingen van het overheidsapparaat

Toch is het in het geval van de dictators van de voormalige Sovjetrepublieken meer dan zelfoverschatting alleen. Allen zijn het immers zonen van de Sovjet-Unie, een staat waar het verbergen van slecht nieuws een ingebouwd mechanisme van het regime was. Net als de absolute controle over de media, veiligheidsdiensten en het justitiële apparaat. De autocraten weten niet beter dan dat ontkenning een onderdeel is van het dagelijks bestuur van een land. Die macht der gewoonte maakt dat in veel voormalige Sovjetrepublieken geheimhouding en ontkenning nog altijd tot de fabrieksinstellingen van het overheidsapparaat behoren.

Daarbij gaat het toegeven van zwakheden en het tonen van kwetsbaarheid regelrecht in tegen het imago van stabiliteit dat de dictators in de regio willen uitstralen. Ook dat is een erfenis uit de Sovjettijd. Uit dat Sovjet-DNA vloeit de standaardprocedure voort voor rampen, epidemieën en andere overmachtsituaties die nu tijdens de coronacrisis duidelijk zichtbaar is: ontkennen, ontkennen, ontkennen. Het is een natuurwet die aan het Rode Plein in Moskou ontkiemde en die de landen in Centraal-Azië en een aantal andere uithoeken van de voormalige Sovjet-Unie nog altijd in zijn greep houdt.

Mythisch voorbeeld van dit hardnekkige ontkenningsgedrag is de kernramp in Tsjernobyl op 26 april 1986. Destijds deden de partijbonzen van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie er alles aan om de ramp te bagatelliseren. De ontkenningsreactie van de leiders in Moskou zorgde ervoor dat het openbare leven in het getroffen gebied gewoon doorging.

Terwijl de grootste kernramp uit de geschiedenis zich op zo’n honderd kilometer van Kiev voltrok en een giftige radioactieve wolk over het gebied hing, bleven de scholen open, kwam er geen evacuatie op gang en gingen de voorbereidingen voor de aanstaande 1-meiviering – de dag van de arbeid – gewoon door. De media deden geen enkele melding van de ramp. Pas toen de radioactiviteit in Zweden werd gemeten, sijpelde het nieuws de maatschappij binnen en was er ook voor het politbureau geen ontkennen meer aan.

Het verdonkeremanen van rampen

Maar ook in een verder verleden was vaak sprake van verdoezeling van feiten of het verdonkeremanen van rampen in hun geheel. Zoals tijdens de zogenaamde Holodomor-hongersnood in het begin van de jaren 30 van de vorige eeuw. Ook toen ontkende het Sovjetregime door middel van een propagandacampagne de ernst van de situatie. De kunstmatig gecreëerde hongersnood, die tussen de 2,5 en 7,5 miljoen mensen het leven kostte, moest opstanden tegen Stalins collectivisatieplannen voor de landbouw onderdrukken. Tot in de jaren 80 bleef de Sovjetregering het drama en de daaraan gekoppelde massasterfte ontkennen.

Of wat te denken van de Grote Terreur die eveneens gedurende de jaren 30 onder Jozef Stalin werd ingezet. Ook toen ontkende het regime in alle toonaarden dat er sprake was van grootschalige zuiveringen onder politieke tegenstanders, dissidenten en andersdenkenden. En dat terwijl miljoenen mensen over de kling werden gejaagd of in de beruchte goelags om het leven kwamen.

Ook op kleinere schaal grepen de autoriteiten in de Sovjet-Unie terug op ontkenning als politiek middel. Bijvoorbeeld toen er in 1979 uit het niets talloze mensen op mysterieuze wijze ziek werden in de buurt van Sverdlovsk, het huidige Jekaterinenburg. De regering heeft altijd volgehouden dat de ziektegolf werd veroorzaakt door het eten van vervuild vlees, maar achteraf bleek dat er een ongeluk was gebeurd in een geheim laboratorium dat biologische wapens produceerde. Bij het ongeval kwamen sporen van de dodelijke antraxbacterie in de lucht terecht. Een mini-epidemie greep om zich heen. Honderden mensen werden ziek en zeker 66 van hen overleden.

Pavlovreactie

Uit een recenter verleden blijkt dezelfde neiging om de ernst of de verantwoordelijk van controversiële zaken te ontkennen. Neem MH17. Tot op de dag van vandaag ontkennen de Russische autoriteiten dat Moskou ook maar iets van doen heeft met het neerhalen van het passagiersvliegtuig in 2014, ondanks de overvloed aan bewijs die daarvoor is geleverd.

Ook elders in Rusland is zo’n pavlovreactie op slecht nieuws eerder regel dan uitzondering. Zoals in Tsjetsjenië, waar de lokale vazal van Moskou, Ramzan Kadyrov, nog altijd ontkent dat er in zijn deelrepubliek sprake is van zuiveringen onder homoseksuelen, tientallen getuigenissen en berichten in nationale en internationale media ten spijt. Ook over een mysterieuze explosie vorig jaar bij een militaire oefenfaciliteit in de Witte Zee in het uiterste noorden van Rusland volgde geen openheid van zaken.

Diezelfde aloude politieke traditie om alles wat potentieel schadelijk is voor het imago van de staat en zijn leiders, komt tijdens de coronacrisis dus weer naar de oppervlakte drijven. Dat de lokale bevolkingen daar niet bij geholpen zijn, spreekt voor zich. Meldingen over mysterieuze overlijdensgevallen en arrestaties werpen de vraag op hoelang de lokale despoten het ontkenningstrucje nog vol kunnen houden. Want ook voor hen zal er op den duur, net als bij de Tsjernobyl-ramp, geen ontkennen meer aan zijn. Tot die tijd geldt voor de lokale bevolking die andere in beton gegoten natuurwet van de Sovjet-Unie: hoe stiller het blijft, des te meer reden voor paniek.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234