Woensdag 27/01/2021

Catalonië

Hoe Spanje alles op alles zet om Catalaans referendum te dwarsbomen

► Vandaag, 11 september, vieren de Catalanen hun nationale feestdag. Net als vorig jaar zal die weer gepaard gaan met massaal vlagvertoon.Beeld AFP

De Catalaanse en Spaanse regering gaan snoeihard de confrontatie met elkaar aan in aanloop naar het referendum over de onafhankelijkheid. De jongste troef van Catalonië: een massale demonstratie, vandaag op de Catalaanse nationale feestdag.

Luister, Catalonië. Luister, Spanje. Vier gezaghebbende oudgedienden, onder wie twee oud-ministers, presenteerden vorige week een boek met die titel. Bijna niemand luisterde op dat moment. Spanje en Catalonië vlogen elkaar in de haren over de omstreden referendumwet die net in het Catalaans parlement werd aangenomen.

Die wet was het startschot voor een botsing tussen Catalonië en Spanje die zijn weerga niet kent, tenminste in de periode dat Spanje de democratie hervond. Catalonië daagt uit, Spanje geeft geen millimeter toe. Het maakt de Catalanen vóór onafhankelijkheid nog bozer dan ze al waren - en dat terwijl ze zich vandaag opmaken voor een grote demonstratie, traditiegetrouw op de Catalaanse nationale feestdag.

Geen van beide kanten is van plan naar de ander te luisteren. "De gemiddelde burger denkt dat wie praat gelijk heeft", diagnosticeerde een van de schrijvers van Luister, Catalonië. Luister Spanje. Maar achter de felle tweestrijd zit ook gewoon een koele berekening.

Hoe harder Spanje optreedt, hoe meer Catalanen hun heil zullen zoeken bij partijen die de onafhankelijkheid propageren. En hoe luider de Catalaanse roep om onafhankelijkheid wordt, hoe groter het verlangen elders in Spanje wordt naar een partij die de eenheid van het land streng bewaakt vanuit een centraal machtscentrum.

De pro-onafhankelijkheidscoalitie gelooft niet in de 'heilige eenheid van Spanje'. Vooral activistisch-links herkent zich niet in de grondwet uit 1978. Destijds, vlak na het overlijden van Franco, waren politieke partijen beducht voor een nieuwe burgeroorlog. De grondwet wilde voor alles de eenheid bewaken. Daarmee nemen activistisch-linkse politici nu geen genoegen meer. "We moeten over de muur van het regime van 78 springen", zei een Catalaanse politicus vorige week nog.

Het leidt tot een ongekende krachtmeting tussen de Catalaanse en Spaanse regering. Op alle terreinen: voor de rechter, om de stemlokalen, het drukwerk voor de verkiezingen, en de loyaliteit van de politie en andere ambtenaren.

1. De wet

CATALONIË

Na allerlei parlementaire capriolen nam Catalonië woensdag een referendumwet aan, waarmee de deelstaat zichzelf de bevoegdheid gaf een bindend referendum te houden. De wet stelt zichzelf bovendien boven de grondwet. Het Catalaanse parlement, met een krappe meerderheid voor onafhankelijkheid, moest snel te werk gaan, zodat de wet niet nog tijdens de behandeling ongeldig werd verklaard door de rechter. Nog dezelfde nacht schreef regiopremier Carles Puigdemont het referendum uit.

SPANJE

Wat te voorzien was, gebeurde: binnen een dag schortte het Constitutioneel Hof de referendumwet op. Ook het Openbaar Ministerie kwam in actie en diende een aanklacht in tegen Puigdemont en zijn ploeg, evenals tegen de Catalaanse parlementsvoorzitter en de leden van het presidium. Ze kunnen uit hun ambt worden ontheven vanwege ongehoorzaamheid. Als blijkt dat ze publieke middelen hebben gebruikt voor het referendum kan de rechter zelfs een gevangenisstraf opleggen. De Spaanse belastingdienst vroeg vorige week al opheldering over het gebruik van publiek geld voor een filmpje over het referendum - een nogal simpel werkstuk met in beeld een spoorwissel.

2. Stembiljetten en kiezerslijsten

CATALONIË

Het was een van de raadsels rond het Catalaans referendum: hoe zou de Catalaanse regering aan een kiezerslijst komen? Normaal stelt een afdeling van het Nationaal Instituut voor de Statistiek die lijsten op. De Spaanse overheid meent dat die lijsten van haar zijn. Hoe is niet helemaal duidelijk, maar de Catalaanse regering heeft deze kiezerslijsten toch weten te bemachtigen - en wel de versie van 30 maart 2017.

SPANJE

De politie kreeg orders alle stembussen, stembiljetten en kiezerslijsten op te sporen en in beslag te nemen.

Dit weekend vielen agenten van de Guardia Civil voor de tweede keer in een week een drukkerij en een plaatselijke krant binnen, waarvan het vermoeden was dat die een rol speelden bij het drukwerk voor het referendum. Demonstranten verzamelden zich rond de agenten en riepen dat ze wilden stemmen. De Catalaanse regering moedigde de protesten tegen de politie aan.

3. De stemlokalen

CATALONIË

De 948 Catalaanse burgemeesters kregen vorige week 48 uur om te bevestigen dat ze stemlokalen beschikbaar zouden stellen. Ze hadden daarover een brief ontvangen van Puigdemont. 560 van die burgemeesters aarzelden niet. De grote vraag was: wat doet Ada Colau, de burgemeester van Barcelona? Aanvankelijk liet Colau weten dat de stemlokalen beschikbaar waren. Maar zodra de referendumwet ongeldig was verklaard, werd ze voorzichtiger. Ze heeft bij Puigdemont de vraag neergelegd hoe hij ervoor gaat zorgen dat 'instituut noch ambtenaren risico lopen'.

SPANJE

Ook vanuit Madrid werd een brief gestuurd aan de gemeenten, maar dan met een tegengestelde boodschap: het referendum en alle voorbereidingen daarop zijn verboden, "zoals het Constitutioneel Hof een- en andermaal heeft uitgesproken". "Vandaag wil ik u onze stevige steun en onwankelbaar vertrouwen laten blijken voor het respecteren van de wet", schreef de staatssecretaris van dienst. Lees: wetsovertreders worden zonder pardon vervolgd.

4. De strijd om politie en ambtenaren

CATALONIË

De Catalaanse ambtenaren bevinden zich "tussen de muur en het zwaard", zoals de uitdrukking in het Spaans luidt. Met andere woorden: ze zitten klem, tussen hun Spaanse en Catalaanse bazen. De Catalaanse regering zegt dat de ambtenaren niets kan gebeuren als ze meewerken aan het referendum. Sterker nog: ze heeft beloofd dat Catalaanse politieagenten zullen garanderen dat burgers op 1 oktober naar de stembus zullen kunnen.

SPANJE

De Catalaanse politiek, alle hoge ambtenaren, de publieke radio en televisie: allemaal kregen ze de waarschuwing dat ze een delict zouden begaan als ze helpen bij het organiseren van het referendum. Dat gebeurde door het Constitutioneel Hof, na een verzoek van de Spaanse regering.

Een van de vakbonden van de Catalaanse politie liet weten daarvoor te zwichten. "Voor elke agent heeft ongehoorzaamheid zware consequenties", zei hij. "Het is net als bij huisuitzettingen, we moeten ons aan de wet houden."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234