Zondag 25/10/2020

Verbleekt Rood

Hoe sp.a de trein van de multiculturele samenleving dreigt te missen

Protest tegen het hoofd-doekenverbod in het Antwerpse Atheneum, in 2009. 'We zijn er nooit in geslaagd goed om te gaan met religie en diversiteit.'Beeld Klaas De Scheirder

Het is een van de moeilijkste oefeningen voor de sp.a, geven de meeste gesprekspartners toe. Mensen met een migratieachtergrond hebben veel oude arbeiderskiezers naar rechts gejaagd, en willen zelf ook niet stemmen voor een partij die warm en koud blaast over een hoofddoekenverbod.

Zevenentwintig april 2015. Omwille van 'gezondheidsredenen' neemt Yasmine Kherbache ontslag uit al haar Antwerpse functies bij sp.a, bevestigt ze aan De Morgen. Ze heeft inderdaad een zwakke rug, maar er spelen ook andere zaken mee in de strijd om de opvolging van Patrick Janssens.

Een Antwerpse topper: "De kern van de zaak is de strijd om de macht. Het gaat om wie het komende decennium de baas van sp.a zal zijn in Antwerpen, punt. Yasmine claimde die positie, maar iets te nadrukkelijk naar de zin van Monica De Coninck en Kathleen Van Brempt. En dan zie je wat je overal in de partij al een tijdje ziet: het complete gebrek aan vertrouwen en dialoog tussen mensen. Yasmine voelt zich belaagd door de anderen, die anderen zien het niet zitten om haar nu al schriftelijk te beloven dat zij en niemand anders in 2018 lijsttrekker en dus kandidaat-burgermeester zal zijn. Dan krijg je een patstelling."

"Als je ergens als nieuweling wordt gedropt, dan zoek je beter contact met de oude generatie, en toon je respect", zegt een oud-voorzitter. "Ze zullen je waarschijnlijk nooit voluit steunen, maar op zijn minst toch niet tegenwerken. Yasmine heeft iets te veel wantrouwen getoond, en straalde uit dat de afdeling voor haar een slangenkuil was. Dan moet je niet verbaasd zijn dat sommigen in die kuil ook echt giftig worden. Eigenlijk had Bruno Tobback tussenbeide moeten komen, maar tussen de familie Tobback en Antwerpen is weinig liefde verloren. En hoe herstel je het vertrouwen als je zelf niemand vertrouwt?"

Een oud-minister: "Wat je niet kunt negeren, is dat er naast de machtsstrijd ook een verschillende visie op de multiculturele samenleving speelt. Dat hoeft niet te verwonderen: we worstelen daar al mee sinds Zwarte Zondag in 1991. Liefst een kwarteeuw."

Je behoefte doen

Een volksvertegenwoordiger: "Eigenlijk wisten we al ten tijde van Bob Cools (Antwerps burgemeester van 1983 tot 1994, YD) dat het fout zat, dat er een groeiende kloof was tussen onze arbeidersachterban en onze hooggeschoolden. Er was blind racisme, ongefundeerde angst en afkeer van de ander, zeker, maar tegelijk werd je ook als racist bestempeld wanneer je durfde op te merken dat de lift van een sociaal appartement misschien niet de meest aangewezen plek was om je behoefte te doen. Er waren reële samenlevingsproblemen, maar die konden en mochten toen nog niet worden benoemd."

"We hadden toen al moeten durven inzetten op het rechten- en plichtenverhaal, dat pas later opgang heeft gemaakt", vindt een oud-minister. "Louis Tobback is ooit verketterd door de intellectuelen binnen en buiten de partij toen hij opmerkte dat asielzoekers die zich gedroegen als meeuwen op een stort beter zouden worden teruggestuurd. Dat was zogezegd Vlaams Blok-praat. Terwijl dat net de kern van het probleem was: dat de klassieke arbeidersachterban zag dat de verzorgingsstaat waarvoor zij hadden gevochten en betaald nu werd gebruikt en, zo vreesden ze, zelfs bedreigd door mensen die er niets toe hadden bijgedragen. Die analyse maakten wij niet alleen: in Nederland had Paul Scheffer net zijn Multiculturele drama gepubliceerd. Hij was de eerste progressief die durfde kanttekeningen te maken, en hij werd door de weldenkenden meteen als landverrader weggezet."

Bob Cools.Beeld kos

Een kaderlid van de partij: "Ik denk niet dat Mark Elchardus gelijk heeft met zijn stelling dat we nog 30 procent zouden hebben als we toen strenger en flinkser zouden zijn geweest, maar we hadden zeker hoger gestaan dan 15. We hoopten dat een ruime toegang tot de sociale zekerheid een glijmiddel voor integratie zou betekenen, maar dat bleek niet echt te kloppen. Integendeel, onze klassieke arbeidersachterban vond die ruime toegang net een bedreiging voor het systeem. En dus hoor ik vandaag soms in onze Volkshuizen dat Theo Francken nog niet zo slecht bezig is."

"Zo hebben we de identiteit van de Vlaming laten kapen door N-VA", stelt een volksvertegenwoordiger. "Op zijn best is die Vlaming hardwerkend, streng maar rechtvaardig en bereid tot solidariteit met wie dat echt nodig heeft bij tegenslag. Op zijn slechtst is hij een mercantiele patser, licht racistisch en grenzeloos wantrouwig tegenover iedereen die het systeem bedreigt, zijn eigen fiscale fraude uitgezonderd. Dat speelt rond sociale zekerheid, dat speelt rond justitie en veiligheid. Wij liggen daar volledig buiten het mainstreamverhaal. Alleen wij en het justitie-establishment verdedigen het belang van procedureregels, de wet-Lejeune, de rechten van de verdediging, het idee dat para's op straat voor niets nodig zijn. En we doen dat allemaal uit de zeer juiste liberale principes van de rechtsstaat, maar het levert ons geen stem op. Dit terwijl N-VA op die thema's het Vlaams Blok/Belang net heeft leeggezogen."

Twee moslima's tijdens een optocht in het Atheneum van Antwerpen.Beeld BELGA

Een generatie Fatima's

Net zoals het migrantenstemrecht ooit de neergang van de Vld inluidde, is tot vandaag de hoofddoekenkwestie een splijtzwam binnen sp.a.

Een kaderlid: "Het is dan ook een onwaarschijnlijk ingewikkelde kwestie, en het tragische is dat iedereen wordt gedreven door de beste bedoelingen en reële progressieve waarden, die in deze helaas met elkaar in conflict komen. Want respect voor verschil in een multiculturele samenleving is progressief, maar hulp aan een onderdrukte vrouw is dat ook. Respect voor individuele godsdienstvrijheid is een progressief-liberale waarde, maar meisjes die onder groepsdruk steeds grotere hoofddoeken gaan dragen, zoals in het Atheneum van Antwerpen gebeurde, moet je bijstaan in hun poging onder die druk uit te komen. Moet een overheid in haar loketten in de eerste plaats neutraal zijn, of een weerspiegeling van haar reële samenleving? Voor beide stellingen kun je valabele argumenten aandragen.

"Maar omdat we constant flipflopten over de kwestie, is op het einde niemand nog tevreden. Sterker nog: je krijgt de meest absurde allianties. De meisjes van BOEH! (Baas over eigen hoofd, YD), vrij progressieve en geëmancipeerde moslima's, gaan dan plots hand in hand lopen met Fouad Belkacem. En aan de andere kant heb je dan onze radicaal-vrijzinnige vleugel die de strijd om het kruisbeeld uit openbare gebouwen te halen nog eens dunnetjes wil overdoen, en zich zo tot objectieve bondgenoot van het Blok en tegenstander van een beweging als Kif Kif maakt. En terwijl wij bekvechtend over de grond rollen, gaan jonge mensen met een migratieachtergrond op Groen stemmen."

Een oud-minister: "Ik weet niet of Janssens het zou hebben gehaald zonder dat hoofddoekenverbod. Maar dat het hem heel veel stemmen in de moslimgemeenschap heeft gekost, is zonneklaar. En waarom in hemelsnaam? De geradicaliseerden aan beide kanten konden de buit binnenhalen en we hebben een generatie Fatima's verloren. Voor een beslissing die zo onlogisch was als maar kon zijn? Want achter het loket mocht de hoofddoek niet, maar dezelfde ambtenaar mocht wel de telefoon opnemen met haar hoofddoek op. Dan doe je het toch niet voor de neutraliteit van je dienst, of om die moslima te emanciperen? Wel om de klant voor het loket te behagen, die tegen beter weten in wil blijven geloven dat er geen hoofddoeken in de stad zijn."

'Jeugd Parlement Jeunesse' tijdens de Krokusvakantie.Beeld PHOTO_NEWS

"Dat is te makkelijk", reageert een Antwerps kaderlid. "Het Gemeenschapsonderwijs had gelijk om de vrouwelijke slachtoffers te helpen, zij die onder druk werden gezet om een hoofddoek te dragen, die moesten meestappen in een competitie van de langste hoofddoek. Dat gaat lijnrecht in tegen een van je kernwaarden: respect voor het individu dat kan worden gedwongen zich te bekennen tot één geloofsovertuiging."

Robert Voorhamme, Yasmine Kherbache en Patrick Janssens (sp.a)Beeld BELGA

Een Vlaams Parlementslid: "Ik vrees dat de hoofddoek alleen een symptoom van een oppervlakkige neutraliteit is, die uiteindelijk alleen contraproductief zal werken voor ons. Stevaert zei altijd dat het niet belangrijk is wat er op het hoofd van een moslimmeisje staat, maar wat erin zit. Zouden we niet beter daarover beginnen te praten, over welke waarden we die meisjes willen meegeven?"

Tijdens ons laatste gesprek toonde Stevaert zich ook bezorgd over deze evolutie in zijn partij. "Sp.a is o zo tolerant voor diversiteit en openheid in de hele wereld, maar in de eigen partij ligt het veel moeilijker. Daar worden ze zot als ze niet alle neuzen in dezelfde richting krijgen. Je kunt alleen socialist worden als je mijn spiegelbeeld bent, dat idee. Sommigen blijven echt geloven in het waanidee dat hoe strakker in de leer we worden, hoe meer stemmen we zullen krijgen. Die mensen moet je toch hun diploma afpakken? Stel: je bent een jong en intelligent moslimmeisje, en je kijkt naar een aflevering van Reyers laat waarin Etienne Vermeersch en Mia Doornaert over de islam bezig zijn. De volgende ochtend zet je dan toch wel een hoofddoek op, nee? We zijn er nooit in geslaagd goed om te gaan met religie en diversiteit."

Verlichting

Een oud-voorzitter: "Na Zwarte Zondag is antiracisme bij velen verwaterd tot een soort onverschillige verdraagzaamheid. Maar de laatste jaren is het helemaal de andere richting uitgegaan. Met dezelfde intensiteit waarmee ze vroeger tegen het Blok tekeergingen, hebben net dezelfde mensen zich nu tegen het moslimfundamentalisme gekeerd. Mensen die zich volgens die harde vrijzinnige kern te soft opstellen tegenover moslims, zoals Bert Anciaux, worden scheef bekeken: dat zijn naïeve idioten, die niet beseffen dat de kernwaarden van de Verlichting worden bedreigd. En ze menen dat echt, hoor.

"Maar als het socialisme echt alleen maar vrijzinnig mag en kan zijn, dan sluit je je wel af van een groot deel van de samenleving. En van de toekomst van je steden. Maar toch is dat het credo van een niet onbelangrijke minderheid: 'We gaan toch niet aan de imam geven wat we de pastoor hebben afgepakt?'"

"Die spanning tussen onze georganiseerde vrijzinnigheid en de nieuwe demografie van de steden, daar geraken we niet uit", zegt een voormalig minister. "Men is nu in sommige kringen pas een echte socialist als men een verdediger is van de eigen gemeenschap, cultuur en identiteit. Eigenlijk is dat een doorslagje van wat het Belang ooit zei. Maar als je dat plaatst in de context van de waarden van de Verlichting, steeds met hoofdletter V, die tegen het obscurantisme van de fundamentalisten moeten worden beschermd, dan mag het. Terwijl 99 procent van de moslims ook alleen maar een goed leven voor zijn familie en kinderen wil, en zelfs absoluut niet politiek geïnteresseerd is. Wij vragen hen nu voortdurend om afstand te nemen van de aanslag op Charlie Hebdo. Alsof onze moslims die zouden hebben gepland."

Sp.a voorzitter Bruno Tobback, Yasmine Kherbache, Maya Detiege en Karim Bachar maken een selfie tijdens de verkiezingscampagne.Beeld BELGA

Een parlementslid: "Er zit natuurlijk een reële spanning binnen dat ideaal van actief pluralisme. Hoeveel verschil laat je toe vooraleer je een universele sokkel van waarden en normen opgeeft? De Belgische filosoof Guido Vanheeswijck heeft daar een mooie metafoor voor gevonden: de zomer- en de winterdijk. Je zomerdijk is laag: die wil je best laten overstromen, omdat hij nooit levensgevaarlijk bedreigend zal worden. Je winterdijk is je laatste verdediging, veel hoger en sterker dan je zomerdijk: daar mag het water nooit overheen of je dorp is weg. Maar tussen je zomer- en je winterdijk liggen wel je meest vruchtbare gronden. Wij zitten geklemd tussen een fractie die de afstand tussen die twee dijken zo groot mogelijk wil houden - en dus zoveel mogelijk actief pluralisme wil - en een fractie die van de zomerdijk ook de winterdijk wil maken - en haast geen pluralisme meer wil."

"Er zijn er tweehonderd die naar Syrië gaan en alle kranten staan er vol van", stelt een kaderlid. "Maar de honderdduizenden die hier gewoon blijven, werken en leven: daar hoor je nooit iets over, behalve dat ze misschien potentieel de vijfde colonne zijn. Met tekstexegese van de Koran kom je even ver als met een tekstanalyse van de Bijbel: dat iedere godsdienst potentieel het beste en het slechtste van de mens in zich draagt. Dat beseffen sommigen niet: dat je misschien beter kunt zeggen dat fundamentalisme verwerpelijk is, in plaats van steeds te zeggen dat fundamentalisme inherent verbonden is met de islam. Want met dat tweede citaat jaag je gegarandeerd alle gematigden weg. Het zou niet de eerste keer zijn dat we dat doen.

Protestactie tegen het hoofddoekendebat in Antwerpen.Beeld BELGA

"Toen in 2002 in Antwerpen rellen uitbraken na de moord op islamleerkracht Mohamed Achrak heeft zowat iedereen - media én politiek - Dyab Abou Jahjah als grote relstoker gedemoniseerd. Terwijl Luc Lamine, de toenmalige politiechef, achteraf toegaf dat Jahjah er mee voor had gezorgd dat de boel niet totaal was ontploft. Maar Jahjah hebben we weggehoond, en kijk, we hebben Belkacem in de plaats gekregen."

Een lid van de Agusta-generatie: "Als we denken dat we alleen met onze stamboeksocialisten de partij van de steden zullen kunnen blijven, dan zijn we gedoemd. Dan mag Yasmine Kherbache niet de gemakkelijkste zijn, en dan mag ze misschien soms onredelijke eisen stellen, maar als we zeggen dat er voor haar geen plaats is aan de top van de partij, dan zeggen we dat tegen alle Yasmines van dit land."

Een kaderlid: "De steden zijn onze laatste vesting: als we daar ook het nationale cijfer halen, dan wordt permanent en op alle niveaus zonder ons besturen een heel denkbare optie. Daarom moeten we in de steden zo breed mogelijk rekruteren, ook al strijken we zo tegelijk landelijk én vrijzinnig Vlaanderen tegen de haren in. Dat is de catch 22 waarvoor we een oplossing moeten vinden."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234