Dinsdag 15/10/2019

analyse

Hoe rot is de Belgische justitie?

Minister van Justitie Koen Geens (CD&V) zal vanmiddag in het parlement zijn uitleg doen. Beeld BELGA

Het regent dossiers waarin straffeloosheid de norm lijkt. En nu opent ook N-VA de frontale aanval op minister van Justitie Koen Geens (CD&V). Wat is dat toch met het justitieapparaat in ons land? 

Justitieminister Koen Geens (CD&V) zal al zijn redenaarstalent nodig hebben vanmiddag in het parlement. In het hele halfrond, van rechts tot links, heerst ongenoegen over de manier waarop justitie zichzelf de laatste dagen schijnbaar keer op keer in de eigen voet schiet. In het schandaal rond rapper en tienerpooier Moreno – die plots op Ibiza stond. In het dossier van de doodrijder uit Evergem – die onder invloed een chiromeisje doodreed en vluchtmisdrijf pleegde, maar niet naar de cel moet. En in de zaak rond de inbraak bij het Brussels parketgebouw –wellicht uitgevoerd door een teruggekeerde Syrië-strijder die nooit is vervolgd voor een onthoofding.

Op de parlementsbanken, vooral bij de N-VA en Vlaams Belang, klinkt een oude slogan: de Belgische justitie is rot. “Hoe lang duurt het nog voordat minister Geens zijn verantwoordelijkheid neemt na alweer een megablunder”, fulmineren de Vlaams-nationalisten in een persbericht naar aanleiding van de inbraak bij het parket.

Enkelbanden

Criminologen en rechtsspecialisten vinden die kritiek al te bruusk. Maar tegelijk stellen ze mee vast: ondanks de vele hervormingspogingen, van binnenuit en van bovenaf, blijft het o zo moeilijk om het spook van de straffeloosheid te verjagen.

De wetgeving speelt hierin een rol. “Sinds de jaren tachtig is het strafbeleid versoepeld. De politiek heeft – niet onterecht – naar alternatieven gezocht om criminelen niet altijd in een gevangenis te moeten stoppen”, zegt veiligheidsexpert Willy Bruggeman. “Vooral onder druk van de terreur heeft de huidige regering hier een voorzichtige trendbreuk gemaakt. Toch zie je dat dit botst met het overheersend maatschappelijk gevoel dat criminelen een loopje kunnen nemen met ons systeem.”

Ook een gebrek aan middelen is een factor. Zoals de hele openbare sector kampt ook justitie al lang met onderfinanciering. “Uiteindelijk kan je nog zoveel wetten aanpassen als je wilt, als je niet voldoende mensen hebt om iemand met een enkelband correct op te volgen, dan maak je het jezelf lastig”, vervolgt Bruggeman. Gebrekkige strafuitvoering bracht Geens al enkele keren in problemen. Onder meer toen in 2016 bleek dat een van de terroristen op 22 maart een jaar eerder van de radar was verdwenen tijdens zijn vervroegde vrijlating. En deze zomer toen Benjamin Herman twee agenten en een voorbijganger doodde in Luik tijdens een penitentiair verlof. Hij werd een dag eerder vrijgelaten uit de gevangenis van Marche-en-Famenne.

Groot succes

Een vooraanstaande magistraat die anoniem wil blijven, benadrukt dat het systeem van vervroegde vrijlatingen en penitentiaire verloven “in het merendeel van de gevallen een groot succes is, voor de betrokkenen en voor de maatschappij”.

Politici en media moeten opletten om alle dossiers op een hoop te gooien, beaamt professor strafrecht Joachim Meese (UAntwerpen). “Bij een verkeersongeval, dat steeds onvrijwillig gebeurt, is het bijvoorbeeld een uitzondering dat iemand in de gevangenis gaat.” Studies hebben uitgewezen dat een werkstraf in een revalidatiecentrum voor verkeersslachtoffers vaak een grotere impact heeft op overtreders. “Luister: rechters zullen zich soms vergissen. Zeker de strafuitvoeringsrechters hebben een bijzonder moeilijke taak. Hoe weet je op voorhand of iemand alsnog zal vervallen? Het alternatief is iedereen heel zijn straf in de gevangenis laten uitzitten, maar wie garandeert dat het dan niet mis gaat op de dag dat hij vrijkomt?”

De kritiek dat rechters ‘wereldvreemd’ zijn, wordt weggewuifd als vreselijk cliché. “Wat ik hoor en zie in onze rechtbanken is dat de jongere magistraten doorgaans strenger bestraffen dan vroeger”, zegt Meese. Ook collega’s van hem melden dat de magistratuur de laatste jaren een geleidelijke vernieuwing heeft doorgemaakt. De langetermijnstatistieken – altijd een goed medicijn tegen de waan van de dag – lijken dit te bevestigen. Sinds de eeuwwisseling stijgt het aantal zware celstraffen gestaag. Terwijl in 2000 maar 926 keer een celstraf van meer dan vijf jaar werd uitgesproken in de Belgische rechtbanken, is dit intussen opgelopen tot 1.626 keer (in 2016).

Cellen leegmaken

“Het is niet zo dat wij ons verzetten tegen de beslissingen van rechters. Zo werkt de rechtstaat”, zegt Sophie De Wit, de justitiespecialiste van N-VA die vanmiddag Geens op de rooster wil leggen. “Maar het is wel de minister van Justitie die bepaalt binnen welk kader zij werken, via wetten en omzendbrieven. En dat heeft Geens gewoon veel te weinig gedaan.” Volgens De Wit was de minister te veel gefixeerd op zijn doel om de Belgische gevangenispopulatie onder de symbolische grens van 10.000 te krijgen. “En iemand die vervroegd vrijgelaten is, zit niet in een cel. Dus de wet-Lejeune, die deze zaken regelt, echt aanzienlijk verstrengen, lag altijd gevoelig.”

Het is afwachten hoe Geens zal reageren op de kritiek van zijn voormalige coalitiepartner. De minister heeft altijd formeel ontkend dat vervroegde vrijlatingen voor hem een manier zijn om de overbevolking in de gevangenissen tegen te gaan. Het is volgens hem aan de rechtelijke macht om hierover te beslissen.

De christendemocraat krijgt alvast steun uit onverwachte hoek. “Het is niet aan mij om de zetelende minister te verdedigen, maar de manier waarop de N-VA nu met een bazooka schiet op Geens, is niet echt correct”, vindt Groen-parlementslid Stefaan Van Hecke. “N-VA zat mee in de regering. De partij had dus alle kansen om het beleid mee vorm te geven. Deze aanval is al te gemakkelijk. Tegelijk stel ook ik me vragen over de gang van zaken in de rechtbanken. Bijvoorbeeld in het dossier van Moreno.”

Waar over alle partijen stilaan een consensus over lijkt, is dat in een volgende regeerperiode nog meer aandacht moet gaan naar strafuitvoering. Een van de ideeën die circuleren, is de aanstelling van een aparte ‘staatssecretaris voor Strafuitvoering’ – naar Nederlands voorbeeld. De invoering van deze functie werd in september, bij de opening van het nieuw gerechtelijk jaar, al bepleit door het Antwerps parket-generaal. Wat aantoont dat ook vrouwe Justitia zelf beseft waar haar zwakke plek zit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234