Donderdag 24/06/2021

ReconstructieAstraZeneca-angst

Hoe plotse paniek de Europese vaccinatiecampagne compleet lamlegde

Wetenschappers voeren klinische tests uit met het AstraZeneca-vaccin in de laboratoria in Oxford.  Beeld NYT/ANDREW TESTA
Wetenschappers voeren klinische tests uit met het AstraZeneca-vaccin in de laboratoria in Oxford.Beeld NYT/ANDREW TESTA

België ging deze week door met de vaccinatie met AstraZeneca, terwijl het ene na het andere Europese land de pauzeknop indrukte. Wat precies deed Denemarken, Nederland of Duitsland besluiten om te midden van een pandemie miljoenen inentingen on hold te zetten?

Begin maart: de eerste verdachte sterfgevallen

In het eerste weekend van maart overlijdt een 49-jarige Oostenrijkse verpleegkundige op de afdeling intensieve zorg van het academisch ziekenhuis in Wenen aan de gevolgen van ernstige problemen met de bloedstolling. Een 35-jarige collega ligt dan al een paar dagen in het ziekenhuis met een bloedstolsel in de longen.

Opmerkelijke overeenkomst tussen de vrouwen: ze zijn allebei tien dagen eerder in hun eigen ziekenhuis in Zwettl gevaccineerd tegen corona. Met het vaccin van AstraZeneca.

Wanneer de Oostenrijkse autoriteiten op zaterdag 7 maart het sterfgeval bekendmaken, zijn al 200.000 Oostenrijkers zonder problemen met het AstraZeneca-vaccin ingeënt. Toch wordt besloten om batch ABV5300, de partij waaruit de twee verpleegkundigen hun vaccin hebben gekregen, uit omloop te nemen. Het leidt op zondag tot chaotische taferelen op priklocaties, waar wachtende mensen worden weggestuurd.

Diezelfde zondag sterft op Sicilië de 50-jarige agent Davide Villa aan de gevolgen van een bloedstolsel, twee dagen later gevolgd door de 43-jarige marineofficier Stefano Paternò. Allebei kort daarvoor gevaccineerd met AstraZeneca.

De Italiaanse justitie begint een strafrechtelijk onderzoek. Aanklacht: doodslag. Op de lichamen zal autopsie worden verricht. De Italiaanse medicijnautoriteit AIFA haalt onmiddellijk de betrokken batch ABV2856 van de markt, bijna 400.000 doses worden door justitie in beslag genomen. Roemenië, Bulgarije en Luxemburg volgen het voorbeeld: ze prikken voort, maar laten de verdachte partijen links liggen.

Mensen schuiven aan bij een vaccinatiecentrum in Rome. Beeld EPA
Mensen schuiven aan bij een vaccinatiecentrum in Rome.Beeld EPA

Dinsdag 9 maart: sussende woorden

Er is geen enkele reden voor bezorgdheid, concludeert de Europese medicijnautoriteit EMA nadat het op dinsdag 9 maart de cijfers heeft bestudeerd: er zijn dertig meldingen gekomen van trombose, op 5 miljoen mensen die het AstraZeneca-vaccin hebben gekregen. Dat aantal is niet hoger (zelfs een stuk lager) dan wat zich in de gewone bevolking voordoet. Ook artsen en wetenschappers grijpen de cijfers aan om de beginnende onrust te dempen.

Alleen al in België krijgen jaarlijks 10.000 mensen een longembolie of beentrombose. Dat daar af en toe iemand tussen zit die kort daarvoor is gevaccineerd is logisch, met het vaccin hoeft dat niets te maken te hebben. En mocht dat wel zo zijn, dan nog is de kans daarop minimaal.

Donderdag 11 maart: het beeld kantelt

Vanaf donderdag 11 maart kantelt het beeld, waarna in een paar dagen tijd de steunpilaar van de Europese vaccinatiestrategie ineenstort.

Het zijn Noorse en Deense artsen die als eersten alarm slaan: zes jonge mensen zijn een paar dagen na vaccinatie in het ziekenhuis beland met “een hoogst ongebruikelijk ziektebeeld”: bloedstolsels in kleine en grote bloedvaten gecombineerd met bloedingen, alsof te dun en te dik bloed in hetzelfde lichaam samenkomen. Twee van hen zijn overleden, onder wie een jonge verpleegkundige uit Lillehammer. Bij haar heeft zich “een ramp in de hersenen” afgespeeld, aldus het hoofd intensieve verzorging van het academisch ziekenhuis in Oslo later op een persconferentie.

“Het is een heel speciaal ziektebeeld”, zegt Steinar Madsen, medisch directeur van de Noorse medicijnautoriteit tegen vakblad Science. “Onze hematoloog vertelde mij dat ze zoiets nog nooit had gezien.”

Doorgaan met vaccineren en in de tussentijd onderzoek doen? Dat is voor de Denen en de Noren geen optie.

Zondag 14 maart: ‘Geen fijn moment’

Het weekend daarop komt de Scandinavische informatie binnen bij andere Europese landen. Ierland zet het programma op zondagochtend al op pauze. En in Nederland is ook het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) gealarmeerd. Zondagavond om 8 uur valt daar de beslissing: pauzeren.

Ook Spanje verandert dat weekend van mening, nadat daar een patiënt na vaccinatie de mysterieuze bloedstollingsziekte heeft opgelopen.

Maandag 15 maart: stolsels van hoofd tot tenen

Maandag trekt in Duitsland minister van Volksgezondheid Jens Spahn aan de bel. Hij telt zeven patiënten, allemaal relatief jonge vrouwen, bij wie kort na vaccinatie CVST is vastgesteld, een zeer zeldzame vorm van trombose in de hersenen waarbij bloedproppen worden gevonden in de afvoerende bloedvaten. Drie vrouwen zijn inmiddels overleden. Een van de patiënten zat “van hoofd tot tenen” onder de bloedstolsels, zegt Clemens Wendtner, hematoloog en infectieziektenspecialist in München, tegen Science.

CVST is zo zeldzaam dat het onder de 1,6 miljoen gevaccineerden normaal gesproken slechts een keer had mogen voorkomen. “Dit moeten we eerst heel goed uitzoeken”, zegt bloedexpert Wendtner tegen Die Zeit.

Maandagmiddag belt de Duitse bondskanselier Angela Merkel met de Italiaanse premier Mario Draghi, die op zijn beurt contact zoekt met zijn Spaanse en Franse collega’s. De vier landen besluiten gezamenlijk tot het tijdelijk opschorten van de vaccinaties, zegt een Franse minister aan de Financial Times. Die onderlinge coördinatie moet het publiek een gevoel van vertrouwen geven.

Uiteindelijk blijft deze week in meer dan twintig Europese landen het AstraZeneca-vaccin in de koelkast liggen. Het farmaceutische bedrijf reageert in een persbericht: er zijn inmiddels 17 miljoen Europeanen met het vaccin ingeënt en uit de veiligheidsgegevens blijkt dat er geen verhoogde kans is op bloedstolsels.

Steinar Madsen van de Noorse medicijnautoriteit zegt tegen het Noorse persbureau NTB dat hij niet overtuigd is. Hij vermoedt dat bij de patiënten sprake is geweest van een extreme reactie van het immuunsysteem die de bloedplaatjes heeft aangetast waardoor stolsels zijn ontstaan.

Maar zelfs al zou sprake zijn van een bijwerking, dan is de meerwaarde van vaccinatie zoveel groter, benadrukken experts. Wie een corona-infectie oploopt, heeft een aanzienlijke kans om daardoor levensbedreigende trombose op te lopen. Op intensieve zorg heeft zelfs 30 procent van de patiënten daarmee te maken. De kans dat je als twintiger sterft aan corona is vijftien keer hoger dan dat je door het vaccin een bloedstolsel oploopt, schrijft een Australische epidemioloog in Science Alert.

Emer Cooke, hoofd van het Europese geneesmiddelenagentschap: 'Als het mijn beurt was, zou ik het AstraZeneca-vaccin morgen nemen.' Beeld AP
Emer Cooke, hoofd van het Europese geneesmiddelenagentschap: 'Als het mijn beurt was, zou ik het AstraZeneca-vaccin morgen nemen.'Beeld AP

Donderdag 18 maart: ‘Het vaccin is veilig en effectief’

Het Europees geneesmiddelenagentschap probeert ondertussen de crisis de kop in te drukken. Op dinsdag bezweert EMA-directeur Emer Cooke dat de voordelen van het vaccin veel groter zijn dan de mogelijke risico’s. “Maar elke Europeaan heeft het recht om te weten of de ziektegevallen een gevolg zijn van het vaccin”, zegt ze.

Daarom schiet het PRAC, het Europese geneesmiddelenbewakingscomité, in de hoogste versnelling. Het comité bekijkt “in extreem detail” de dossiers van de betrokken patiënten en haalt daar experts uit heel Europa bij.

Donderdag om 17 uur volgt de conclusie. “Het vaccin is veilig en effectief”, zo begint Cooke de live uitgezonden persconferentie. Het PRAC heeft, op bijna 20 miljoen prikken, 25 gevallen gevonden van een levensbedreigende bloedstolling. Bij zeven patiënten zijn bloedstolsels in het hele lichaam gevonden, bij achttien patiënten gaat het om de variant waarbij bloedpropjes de bloedafvoer uit de hersenen in de weg zitten.

“Wij kunnen niet definitief uitsluiten dat er een verband is tussen het vaccin en deze ziektegevallen”, zegt Cooke. Daarom zal de productinformatie van het vaccin worden aangepast. Niets weerhoudt landen ervan de vaccinatie weer op te pakken, zegt ze. Sterker: nu in de Europese Unie dagelijks meer dan 2.500 mensen overlijden aan het virus, kan dat niet snel genoeg gebeuren. “Als ik aan de beurt zou zijn, zou ik het vaccin morgen nemen.”

Een uur na de persconferentie besluit Italië weer met AstraZeneca te gaan vaccineren. Om acht uur ’s avonds haakt ook Nederland weer aan, snel gevolgd door Duitsland en Frankrijk. Noorwegen en Denemarken aarzelen nog: daar wordt eerst het advies van de EMA bestudeerd.

Vrijdag 19 maart: een prik voor het oog van de camera

Om het vertrouwen van de toch al sceptische Franse bevolking terug te winnen, laat de Franse premier zich vrijdagmiddag om halfdrie voor het oog van de camera’s inenten met het AstraZeneca-vaccin.

Jean Castex, eerste minister van Frankrijk, krijgt zijn prik. Beeld AFP
Jean Castex, eerste minister van Frankrijk, krijgt zijn prik.Beeld AFP
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234