Vrijdag 22/10/2021

Hoe pijnig je een publiek

Susanne Lothar, hoofdactrice in 'Funny Games' van Michael Haneke

Het Internationaal Filmfestival van Rotterdam, dat morgen afloopt, presenteerde dit jaar het themaprogramma 'The Cruel Machine'. Daarmee wil het festival "het gewelddadige, perverse en wrede beeld terugkopen van de commerciële film en de televisie die nu de exclusieve rechthebbenden lijken". In die reeks zat ook Funny Games van Michael Haneke, een film die vanaf deze week in enkele Belgische zalen loopt. Haneke begeeft zich daarmee niet op nieuw terrein, hij onderzocht het thema al in de trilogie Der siebente Kontinent (1989), Benny's Video (1992) en 71 Fragmente einer Chronologie des Zufalls (1994).

De verhouding tussen beeld en geweld blijft de laatste jaren voor controverse zorgen. De discussie wordt regelmatig aangewakkerd door incidenten als de moord op de Britse peuter James Bulger (door twee kinderen begaan na het zien van een aflevering van de horrorreeks Child's Play) of recenter een moord in de stijl van Wes Cravens Scream. De audiovisuele media worden in die context nogal makkelijk in het beklaagdenbankje gezet en de voorstanders van censuur roeren zich. Maar de vraag of er ook zinvol geweld bestaat, is hier en daar al bevestigend beantwoord: "Filmgeweld heeft betekenis voor wie ernaar kijkt en filmgeweld is onmisbaar voor de filmkunst zelf. Bovendien verschaft het veel mensen genoegen naar een gewelddadige fim te kijken," aldus Huib Stam in de Volkskrant. "Ik ben van mening dat kijken naar geweld louterend kan werken," stelde Camille Paglia in de essaybundel Screen Violence uit 1996.

Behalve bij Michael Haneke kunnen we ons op dit ogenblik ook in The End of Violence van Wim Wenders over dit onderwerp bezinnen. Zij het dat Wenders' aanpak totaal anders is - en door Haneke vrij stevig de grond werd ingeboord: "Zijn film raakt me niet. Er zijn verschillende standpunten, maar ze nodigen niet uit tot reflectie. Je kunt geweld alleen ter discussie te stellen door het voelbaar te maken. In een kunstwerk zijn vorm en inhoud onlosmakelijk met elkaar verbonden en dat is hier niet het geval." Wenders gaf hem lik op stuk: "In mijn film is er geen personage waarmee je je moet identificeren, er is geen ideologie die dicteert wat je ervan moet denken. Hanekes film werkt als een nachtmerrie. Als ik een nachtmerrie heb, sta ik op, want ik weet dat ik er telkens weer in beland als ik onmiddellijk weer ga slapen. Ik denk dat ik de film dan ook het best tot zijn recht heb laten komen door halverwege op te stappen." Funny Games is geen film voor tutten, dat is een feit. We maken kennis met Georg, rol van Ulrich Mühe, en zijn vrouw Anna, subliem vertolkt door Susanne Lothar. Samen met hun zoontje, gespeeld door Stefan Clapzynski, willen ze een rustige vakantie doorbrengen in hun buitenverblijf. Als de geslepen Paul (Arno Frisch) en de plompe Peter (Frank Giering) even langskomen om eieren te lenen, neemt het verhaal een nare wending. Het gezin wordt door de twee jongelingen overmeesterd en Paul gaat met hen de lugubere weddenschap aan dat ze over twaalf uur dood zullen zijn.

Voor het zover is, wordt het gezin eerst fysieke en psychisch gefolterd. Een demonisch spel waaraan de kijker medeplichtig wordt gemaakt door de tête-à-têtes die Paul regelmatig met het publiek heeft. Het koele schouwspel lijkt te drijven op de simpele boodschap: "U houdt van gewelddadige films, welnu, hier hebt u geweld, in alle pijnlijke en gruwelijke aspecten die het in de werkelijkheid heeft." Hierdoor krijgt Funny Games de allure van een omgekeerde snuff-movie, waarin niet de acteurs gepijnigd worden, maar het publiek een mentale kastijding krijgt. De droge voorstelling is een radicaal manifest tegen geweld als consumptieartikel. Motieven zijn in de film niet te bekennen, gestileerde beelden al evenmin. Een gelukkig einde valt met deze opzet al helemaal niet te verwachten. Slechts enkele vleugjes cynische humor en een meticuleus opgebouwde spanning dienen als verpakking om ervoor te zorgen dat de film zijn vaart behoudt.

Met die sobere stijl is Haneke er in ieder geval in geslaagd om de kracht van het beeld te bewijzen. In enkele vertoningen haalde hij zich regelrecht de volkswoede op de hals. Hoofdactrice Susanne Lothar stond er afgelopen jaar tijdens het Internationaal Filmfestival te Gent in ieder geval op om na de vertoning het publiek te woord te staan.

"De film is gemaakt voor het publiek, niet voor de critici," vertelde Lothar ons achteraf. "Een groot deel van de critici over de hele wereld heeft de film zeer enthousiast onthaald. Volgens mij zijn zij ook de eersten die zich een idee kunnen vormen van de betekenis van deze film. Het publiek blijft na de voorstelling alleen achter zonder iemand om mee te praten. Omdat ik het belangrijk vind dat de film niet verkeerd begrepen wordt, wilde ik de mensen graag in de gelegenheid stellen dingen te vragen, erover te praten."

Er bevond zich ook een vrouw in het publiek die bij uw opkomst nog even heel hard "Stom!" en "Vreselijk!" riep voor ze naar buiten liep. Preekt u op zo'n moment dan niet voor eigen parochie, want misschien is zo'n vrouw net iemand met wie u zou willen praten?

"Het is niet mijn bedoeling om met iemand te praten die de film stom vindt. Als er mensen zijn die de film gewoon afwijzen, dan kan ik daarmee leven. Ik wil niemand overtuigen of bekeren. Volgens mij was ze gewoon gechoqueerd en kwaad. Ik vind het niet slecht als mensen zo sterk door de film geraakt worden. Of ze er nu onmiddellijk van houden of hem juist haten. Misschien zegt ze over een week dat ze nog steeds een afkeer heeft van de film, maar dat ze hem niet kan vergeten. En daar zou ik blij mee zijn.

"Het hoopgevendste aan die avond vond ik dat het een zeer grote zaal was, die ook na afloop van de film bijna helemaal vol bleef zitten. Het aantal mensen dat tijdens de voorstelling is weggelopen viel nog best mee. De organisatoren stonden er ook niet om te springen dat ik na de film het publiek te woord stond. Een inleiding geven, dat appreciëerden ze, maar een klein debat achteraf deed hen een beetje huiveren. Ik heb duidelijk gemaakt dat ik erop stond, dat dat de reden was waarom ik aanwezig was."

Een van de aangrijpendste scènes in de film is het moment dat het zoontje vermoord wordt door de twee indringers. Nadat de misdadigers het toneel verlaten hebben, zien we beide ouders lange tijd verstild voor zich uit kijken.

"Haneke gaf slechts enkele richtlijnen: 'Ik ga geen close-ups gebruiken, ik ga niet snijden. Jullie staan er alleen voor, dit is het moment van uiterst verdriet. Ga je gang.' Erich Mühe en ik vroegen de anderen stil te zijn, en het duurde nog zeker een kwartiertje voor we er eindelijk klaar voor waren. We zaten te schreeuwen en te huilen nog voor de camera begon te lopen om de juiste emotionaliteit te bereiken. Toen ze de camera eindelijk startten, wist ik niet hoe ik moest beginnen. Ik stelde me de situatie voor en vond ze zo choquerend dat ze me totaal verlamde. Ik kon gewoon niet meer bewegen en ik denk dat dat niet eens zo onrealistisch is. Dat je zo hard door elkaar geschud bent dat je niet meer kunt roepen, niet meer kunt huilen, niet meer kunt bewegen. Je bent meer dood dan levend."

Het is mogelijk dat sommige kijkers een zelfde ervaring krijgen. Je kunt je storen aan de expliciteringen die Haneke noodzakelijk vindt. Vast staat dat de meeste bezoekers Funny Games niet licht zullen vergeten.

Ludo Wijnen

TITEL: Funny Games. REGIE en SCENARIO: Michael Haneke. FOTOGRAFIE: Jürgen Jürges. PRODUKTIE: Veit Heiduschka. VERTOLKING: Susanne Lothar, Ulrich Mühe, Arno Frisch, Frank Giering e.a.

Oostenrijk, 1997, kleur, 103'. Gedistribueerd door Pauline Pictures.

Een radicaal manifest tegen geweld als consumptieartikel

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234