Maandag 14/06/2021

Reconstructie1 jaar corona

Hoe ons land 1 jaar geleden in lockdown ging: ‘Toen ik geen hand meer wilde geven, werd ik op het partijbureau nog half uitgelachen’

Vlaams minister van Welzijn Wouter Beke (CD&V) Beeld Bas Bogaerts
Vlaams minister van Welzijn Wouter Beke (CD&V)Beeld Bas Bogaerts

Vooral niet de dramaqueen uithangen en ‘blijf in uw kot’. Dat was het devies na de krokusvakantie vorig jaar. Ons land kon die ‘zware griep‘ uit Wuhan wel aan. Alle terugkerende reizigers testen? ‘Verspilling.’ Contacttracen? ‘Geen volk voor.’ Mondmaskers? ‘Iedereen was kwaad op iedereen omdat er geen waren.’ En toen kwamen de beelden uit Italië.

Wat voorafging

Eind januari: eerste Covid-19-gevallen worden vastgesteld in Europa.

2 februari: quarantaine voor 9 gerepatrieerde Belgen uit Wuhan. Eén van hen, de West-Vlaming Philip Soubry (55) test positief, maar vertoont geen symptomen.

6 februari: Vaststelling dat noodstock aan FFP2-maskers is vernietigd, omdat de houdbaarheidsdatum verstreken was. Onder meer Erika Vlieghe en Marc Van Ranst vragen om een strategische voorraad aan te leggen. Een dag later waarschuwt ook de WHO voor een tekort aan medisch materiaal.

20 februari: Wetenschappers uiten opnieuw hun bezorgdheid over het tekort aan beschermingsmateriaal

22 februari: Van Ranst waarschuwt voor pandemie. Vanuit het kabinet Volksgezondheid komt de boodschap om geen paniek te zaaien.

24 februari: Professor microbiologie Herman Goossens zegt dat hij het risico op besmetting in de skigebieden "oneindig klein” acht.

26 februari: Opnieuw wordt gevraagd om een overheidsopdracht te lanceren voor de aankoop van mondmaskers.

28 februari: De experts vragen voor de tweede keer om het crisiscentrum te activeren. De beurzen crashen. De Block wordt gevraagd om de bevolking gerust te stellen. Op Twitter noemt ze viroloog Marc Wathelet, die schrijft dat ons land te weinig doet om zich voor te bereiden op een pandemie, een ‘dramaqueen’.

Zondagmorgen, 8.30 uur. Vlaams minister van Welzijn Wouter Beke (CD&V) krijgt telefoon van toenmalig minister van Volksgezondheid Maggie De Block (Open Vld). Het is de laatste dag van de krokusvakantie. Beke is dit jaar niet gaan skiën en zit op dat moment aan zee met zijn gezin. “Het is zover”, zegt De Block. “Er is een tweede besmetting in ons land: een vrouw die terugkwam van een zakenreis in Frankrijk”.

De Block: “We hadden vooraf afgesproken: als er een eerste patiënt opduikt, dan gaan we die dag een persconferentie geven om meteen uitleg te geven. We hadden al de hele week een perszaal in Résidence Palace (het internationale persgebouw vlakbij de Europese Commissie, red.) gereserveerd, want het kon eender wanneer zijn.”

"We hadden die zaal al een hele week gereserveerd, voor mocht er een eerste patiënt komen."Beeld Photo News

Steven Van Gucht, viroloog Sciensano: “Het unieke was dat die vrouw niet direct een link had met China of Italië. Dat was natuurlijk wel een indicatie van: het kan hier langs alle kanten binnenkomen en we hebben misschien al redelijk wat gevallen gemist op die manier. Tot dan werd het vooral beschouwd als een soort van reizigersziekte. Het werd toen duidelijker en duidelijker: het zit eigenlijk al op het grondgebied en is zich aan het verspreiden onder de radar.”

Op de persconferentie worden tips gegeven zoals niezen in een papieren zakdoek en niet meer kussen.

Beke: “Ik heb daar ook gezegd om geen handen meer te geven, maar toen ik dan maandag op de partij kwam, bleek dat toch moeilijk. Ik werd op dat moment nog half uitgelachen, omdat ik geen hand meer gaf.”

14 uur. Premier Sophie Wilmès (MR) roept het kernkabinet bijeen, met daarin de belangrijkste ministers. Na afloop kondigt ze aan dat ons land een noodplan heeft voor de aanpak van het coronavirus: we gaan naar fase 2.

In de namiddag komt de kern bijeen. Beeld BELGA
In de namiddag komt de kern bijeen.Beeld BELGA

De Block: “Dat was een noodplan voor de ziekenhuizen, waarbij men de beddencapaciteit kon opschalen en - in een later stadium, fase 3 - de niet-essentiële operaties en verzorgingen kon uitstellen. Dat is dan uiteindelijk al de week nadien beslist.”

Pedro Facon, toenmalig directeur-generaal Gezondheidszorg bij de FOD Volksgezondheid: “Elk ziekenhuis heeft sowieso een eigen noodplan, maar wij hebben toen bijvoorbeeld een datasysteem opgezet, waarbij we continu op de hoogte werden gehouden van de opnames in elk ziekenhuis. Dat bestond voorheen niet, maar was wel belangrijk om de curves grondig te kunnen volgen.”

De Block: “Na de kern heb ik dan voor het eerst de 9 ministers van Volksgezondheid bijeengeroepen voor een corona-overleg. Dat was de eerste en meteen ook de laatste keer dat we fysiek vergaderden op mijn kabinet.”

Beke: “Een paar van hen had ik al eens gezien op de nieuwjaarsreceptie van de koning, maar de meesten nog niet. Ik had ons secretariaat destijds gevraagd om een fotoboekje te maken, opdat ik hen zou herkennen.”

19 uur. Professor microbiologie Herman Goossens (UAntwerpen) roept in VTM Nieuws op om iedereen met griepsymptomen ook te testen op het coronavirus, zoals dat al in Nederland, Italië en het Verenigd Koninkrijk gebeurt. Hij vindt de testcriteria van de overheid veel te beperkt. De Block vindt breder testen een verspilling van mensen en middelen.

Professor Herman Goossens riep op om breder te testen, maar er dreigde toen al een tekort aan reagentia. Beeld VTM NIEUWS
Professor Herman Goossens riep op om breder te testen, maar er dreigde toen al een tekort aan reagentia.Beeld VTM NIEUWS

Goossens: “Sciensano zei dat we alleen mensen met ernstige infectiesymptomen moesten testen. Maar dat was flauwekul, want vanuit China wisten we dat die niet altijd of amper symptomen hadden. Je kon dus het onderscheid niet maken. Ik heb mij daar op een bepaald moment dus niet meer aan gehouden en zo hebben we ook die eerste vrouw ontdekt.”

Van Gucht: “Vanuit de virologen zijn we altijd voorstander geweest van meer testen, maar op dat moment wisten we al dat iedereen testen een utopie zou zijn. Ik herinner me dat er toen wat wrevel was tussen Goossens en Marc Van Ranst. Het labo van Marc (waarmee de overheid werkte, red.) kreeg na de oproep van Goossens ineens honderden testen binnen.”

Marc Van Ranst, viroloog KU Leuven: “Ineens stond mijn labo vol met mensen die aan de overkant van de straat een Chinees hadden gezien of zeiden dat ze naar de Chinees waren geweest. Het waren toen echt niet de juiste mensen die zich lieten testen.”

Goossens: “Marc heeft mij dat toen inderdaad kwalijk genomen, maar ik wist niet dat er in zijn labo een tekort aan reagentia dreigde. Eind januari heb ik al gezegd dat men die PCR-testen zou moeten opstarten in alle labo’s. In Duitsland heeft men dat gedaan, in alle andere Europese landen niet. Ons land koos er toen nog voor om met één labo te blijven werken (dat van Van Ranst, red.). Maar ik ben sinds begin februari toch al continu reagentia beginnen bestellen en ik had er op dat moment heel veel.”

‘s Avonds krijgen de zorgkoepels een mail van Pedro Facon, toen directeur-generaal Gezondheidszorg op de FOD Volksgezondheid. “Men wilde zicht krijgen op de stocks aan beschermingsmateriaal”, vertelt Margot Cloet van Zorgnet-Icuro, de grootste zorgkoepel in Vlaanderen. “Toen begon je bij de administratie toch al zenuwachtigheid te voelen.”

Pedro Facon: “We wisten dat er grote verschillen waren tussen de ziekenhuizen. Sommigen hadden een grote stock, anderen niet. Ik wilde daar zicht op krijgen, zodat we ook een zekere solidariteit konden voorzien, voor het geval dat er in een ziekenhuis met een kleine stock opeens veel besmette patiënten patiënten binnenkomen.”

Op 2 maart roept Wilmès alle minister-presidenten en de ministers van Volksgezondheid samen. Haar plan is om dat vanaf dan elke week te doen. Beeld Photo News
Op 2 maart roept Wilmès alle minister-presidenten en de ministers van Volksgezondheid samen. Haar plan is om dat vanaf dan elke week te doen.Beeld Photo News

Waals minister van Welzijn Christie Morreale (PS) maakt op de radio ‘s morgens gewag van een derde coronabesmetting, dit keer een man uit Brussel. De Block kondigt aan dat de wetenschappers van de FOD Volksgezondheid vanaf dan elke dag een persconferentie zullen geven over de mogelijke nieuwe besmettingen.

De Block: “Ik vond het beter dat wetenschappers als Steven Van Gucht dat deden. Als ge dat als politieker doet, dan vragen mensen zich af of we het wel waar is, wat ge daar zit te zeggen.”

Die ochtend roept Wilmès het overlegcomité met de minister-presidenten en de ministers van Volksgezondheid samen. Dat wil ze voortaan minstens één keer per week doen.

Jan Jambon (N-VA), Vlaams minister-president: “Ik denk dat dat verstandig was van haar. Zij moest dat niet doen, maar door de deelstaten te betrekken zocht ze meer draagvlak. Vergeet ook niet dat ze met een minderheidsregering zat, hé. Op die vergadering was iedereen het er meteen over eens dat we een opbod moesten proberen vermijden. Je wil niet dat elk bestuursniveau eigen initiatieven begint te nemen om zich te profileren of om straffer te doen dan de andere.”

null Beeld BELGA
Beeld BELGA

Elio Di Rupo (PS), Waals minister-president: “Op dat moment beseften wij natuurlijk nog niet wat er zich zou afspelen. Maar Wilmès wou van in het begin samenwerken met de minister-presidenten. Dat was een slimme demarche, goed gedrag van Sophie Wilmès.”

Sophie Wilmès (MR), toenmalig premier: “Ah, dat hebben ze mij nooit gezegd. (lacht) In ieder geval: voor mij was dat de evidentie zelve. Het was, zeker in crisistijd, belangrijk dat we in team konden werken en dat iedereen steeds over dezelfde informatie beschikte.”

Van Gucht krijgt ‘s morgens telefoon van De Block. Ze vraagt hem om over anderhalf uur mee te gaan naar de Kamercommissie Volksgezondheid, waar ze een hele rits vragen moet beantwoorden.

Van Gucht: “Ik was totaal niet voorbereid, maar ik dacht: het zal gewoon zijn om af en toe wat input te geven. Maar toen ik binnenkwam zeiden ze: ‘neenee, zet u maar vooraan naast de minister’. Ik heb daar uren mee vragen zitten beantwoorden van parlementsleden, dat was voor mij echt nieuw.”

null Beeld Photo News
Beeld Photo News

In de commissie zegt Van Gucht dat ons land in tegenstelling tot China wél voorbereid is op hetgeen op ons afkomt. Hij heeft op basis van de cijfers uit Wuhan enkele projecties gemaakt. “In het worstcasescenario kunnen wij in negen weken tijd 13.000 gevallen verwachten, waarvan 2 à 3.000 mensen moeten gehospitaliseerd worden. Ongeveer 700 personen zouden op intensive care kunnen belanden. Een zware seizoensgriep kan dit ook.” Ook Van Ranst zegt in Het Journaal dat virologen het meestal beschouwen als een zware griep.

Van Ranst: “We gingen er toen nog vanuit dat die cijfers uit China correct waren. Vandaag geloof ik dat niet meer. Hun reflex was wel goed, ze deden alles op slot en daarmee heeft de wereld wel wat tijd gewonnen. Maar hun cijfers? Nee, die klopten volgens mij niet helemaal.”

Van Gucht en De Block in de
Van Gucht en De Block in de "Blijf in uw kot"-commissie.Beeld Photo News

Rond de middag tikt De Block enkele parlementsleden op de vingers omdat ze paniek zaaien. “Het is goed dat er nog iemand koelbloedig, rationeel en met de voeten op de grond blijft.” Ze benadrukt wel hoe belangrijk het is dat iedereen met symptomen thuis blijft. “Denk er niet aan uw moeder of oma te gaan bezoeken. Blijf in uw kot! Ik meen het: blijf thuis! Ik zeg altijd: als u iemand ziet met een snotneus, smijt ze buiten!”

Van Gucht: “Achteraf zei ze me dat ze het met opzet zo geformuleerd had, opdat het dan in de gazetten zou staan en omdat de mensen het anders niet gingen horen. Ik zat dat al weken te zeggen, maar het is bij velen toen pas doorgedrongen.”

Beke belegt een grote vergadering met de Vlaamse zorgsector. Ook Van Ranst en Vlieghe zijn aanwezig. Het tekort aan beschermingsmateriaal komt opnieuw naar boven.

Op het overleg met de zorgsector komt meteen het tekort aan beschermingsmateriaal naar boven. Beeld BELGA
Op het overleg met de zorgsector komt meteen het tekort aan beschermingsmateriaal naar boven.Beeld BELGA

Beke: “De sector zei toen dat ze nog wel enkele weken verder konden, maar niet als de situatie nog langer zou aanhouden. Ik heb toen verwezen naar een brief die wij op 27 februari hebben gekregen van De Block, waarin stond dat wij voor beschermingsmateriaal beroep konden doen op de federale overheid.”

Maar die bewuste brief van De Block - die onze redactie kon inkijken - geeft enkel uitleg bij de bevoegdheidsverdeling. Voor de strategische stock - dus ook van mondmaskers - is de federale regering verantwoordelijk, zo staat er. Er staat dus niet expliciet in dat Vlaanderen daar een beroep op kan doen voor de woonzorgcentra.

Een maand nadat vanuit de WHO al gewaarschuwd werd dat er tekorten dreigden, zit de aanbestedingsprocedure voor de aankoop van mondmaskers in de laatste rechte lijn. Ziekenhuizen hebben er in tussentijd wel zelf besteld, maar de leveringen sputterden.

Van Ranst: “Ik en Erika (Vlieghe, red.) hebben begin februari al gezegd: als ge er geen hebt - en over de FFP2-maskers wisten we dat toen al - dan moet ge er nu wel gaan bestellen. Vanuit het kabinet zei men toen: ‘ja maar neen, we gaan daar een systeem opzetten met een roterende stock. We gaan toch niet zoals de vorige keer maskers bestellen die we dan uiteindelijk op overschot hebben.’”

null Beeld BELGA
Beeld BELGA

Bert Winnen, toenmalig kabinetschef Maggie De Block:
“Die roterende stock was geen nieuw voorstel. Sinds de problemen met de beschadigde en vervallen voorraad in 2018, wilden we dat de FOD Volksgezondheid een regeling uitwerkte, waarbij het materiaal zou worden opgeslagen in de ziekenhuizen. Zij zouden dat dan kunnen gebruiken en aanvullen met nieuw materiaal. Dat is beter dan maskers aan te kopen, die dan uiteindelijk vervallen, omdat er gedurende een aantal jaar geen grote epidemie is. Vanuit het kabinet hebben we de afgelopen jaren herhaaldelijk aan de FOD gevraagd om werk te maken van zo’n roterende stock. Het had dus al eerder gebeurd moeten zijn. Maar in februari was de markt al zwaar verstoord.”

Van Ranst: “Op het kabinet dacht men dat de markt het wel zou oplossen. Ze begrepen de urgentie niet. Ik wel, want ik had het in 2009 al meegemaakt. Ik wist: als ge niet meteen bestelt, dan komt ge achteraan op de orderboeken en moet ge maanden wachten op uw gerief. De neoliberale logica toen was dat de markt dat wel zou corrigeren. Lees: er zullen er wel meer geproduceerd worden. Maar zo werkt het niet.”

Het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid neemt contact op met de FOD Volksgezondheid en verneemt dat de noodstock aan maskers maar 10.000 stuks bedraagt. Nochtans was het Agentschap begin februari wel aanwezig op de vergadering waar gezegd werd dat de voorraad aan FFP2-maskers vernietigd was, maar over chirurgische maskers werd toen niets gezegd.

Van Ranst: “Het is niet dat we van de ene op de andere dag wisten hoe het zat met die federale noodstock. Gedurende een aantal weken was dat geheimzinnig. Er werd daar niet graag over gebabbeld, op vragen kreeg je ontwijkende antwoorden. Dat er problemen waren, dat was duidelijk. Maar dat er helemaal niks was, dat wisten we begin maart nog niet.”

Die dag komt ook de werkgroep ouderenzorg voor het eerst samen, om richtlijnen op te stellen voor de woonzorgcentra.

Margot Cloet: “Maar aangezien we uiteindelijk geen gebruik konden maken van die noodstock, sloegen de richtlijnen die wij gaven eigenlijk alle kanten uit. Onze boodschap was vooral: doe wat ge kunt, behelp u met wat alles waarmee ge u kunt behelpen. Uiteindelijk hebben we dan gezien dat vrijwilligersorganisaties mondmaskers zijn beginnen maken voor de woonzorgcentra.”

Margot Cloet, hoofd van de grootste Vlaamse zorgkoepel Zorgnet-Icuro. Beeld BELGA
Margot Cloet, hoofd van de grootste Vlaamse zorgkoepel Zorgnet-Icuro.Beeld BELGA

Van Ranst: “Voor alle duidelijkheid: dit is ook wel een gedeelde verantwoordelijkheid. Die noodstock had er absoluut moeten zijn, maar dat er in veel woonzorgcentra op dat moment gewoon géén mondmaskers waren was ook niet normaal. In een crisissituatie moet je niet alleen op de overheid rekenen.”

Na eerdere klachten botst de contacttracing nu echt op zijn limieten: het is niet meer mogelijk om het op een redelijke tijd rond te krijgen, zo staat te lezen in verslagen van toen. “Naar schatting kan dat nog maar in 20% van de gevallen gebeuren.”

Van Ranst: “De facto heeft men toen de contacttracing opgegeven. Vanuit de virologen wilden wij dat niet, want dan waren we die dam ook kwijt. Maar ik begrijp hen wel, zij hadden daar geen personeel voor. Die mensen hebben zo hard gewerkt als ze konden, maar er was nog niet eens voor elke provincie een gezondheidsinspecteur.”

Omdat de overheid de contacten van de besmette gevallen niet tijdig kan achterhalen, wordt de strategie omgegooid: dan moet iedereen maar afstand houden. Het nieuwe toverwoord: social distancing.

De experts formuleren een eerste advies over social distancing en hoe je dat kan organiseren in het onderwijs, op het openbaar vervoer, op de werkvloer… Er wordt gewag gemaakt van het uitstellen van bijvoorbeeld schoolfeesten.

De bestelbon voor mondmaskers wordt ondertekend. Levering: voorzien volgende week.

De laatste cijfers uit Italië worden uitgedeeld op een vergadering van de uitgebreide kern.

Pieter De Crem (CD&V), toenmalig minister van Binnenlandse Zaken: “Op onze nuchtere maag lezen wij: 7.375 besmette personen en 366 doden. Verschillende regio’s zijn al in lockdown tot 4 april. Toen wisten we dat we niet anders konden dan ook maatregelen te nemen.”

In de late namiddag komt de Risk Management Group (bestaande uit Vlieghe, Van Ranst en Van Gucht, kabinetsmedewerkers en administratie) opnieuw samen. Ook het crisiscentrum zit er intussen bij.

Van Gucht: “In januari zaten we op die vergaderingen met nog geen 20 man, maar er bleef altijd maar volk bijkomen. Elk kabinet begon iemand te sturen, omdat ze voelden dat het serieus werd. Die 9de maart zaten we daar al met bijna 50 man, nog altijd in datzelfde zaaltje. Er werd daar redelijk wat afgehoest. Ik heb dat toen wel eens laten vallen, maar veel reactie kwam daar niet op. Maar ge moet weten, daar zaten op de duur ook mensen bij die teruggeroepen waren van hun pensioen en ook niet altijd in uitstekende gezondheid waren.”

Eén van de maatregelen die de virologen voorstellen is het beperken van grote evenementen tot minder dan 500 personen. Die avond gaat heel Italië in lockdown.

Wilmès: “In tegenstelling tot Italië waren er in ons land nog geen doden, maar we voelden dat we moesten ingrijpen. Het was tijd voor strikte maatregelen.”

De cijfers van het aantal besmettingen zijn telkens de cijfers zoals die op die dag door Sciensano gecommuniceerd werden, en dus niet de achteraf bijgestelde cijfers. De bedoeling was om de precieze context van dat moment weer te geven, op basis waarvan beslissingen werden genomen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234