Zaterdag 06/06/2020

5 vragen

Hoe nu verder in Zuid-Afrika? Want na het 'Zuma-probleem' is er nog altijd het 'ANC-probleem'

Jacob ZumaBeeld afp

Na bijna negen jaar presidentschap is het tijdperk van Jacob Zuma voorbij. De door schandalen achtervolgde Zuma trad gisteravond terug onder grote druk van zijn partij, het ANC. Hoe gaat Zuid-Afrika verder na deze 'Zexit', en nog vier vragen.

1. Hoe luiden de reacties in Zuid-Afrika?

Zuma's vele criticasters reageren opgetogen: "De nachtmerrie is eindelijk voorbij", kopte vanochtend in grote letters de website van de Zuid-Afrikaanse Huffington Post. "Het is met een overweldigend gevoel van vreugde en opluchting dat Zuid-Afrika vaarwel kan zeggen tegen Jacob Zuma", schrijft de krant Business Day. "We zijn absoluut verrukt", verklaart de actiegroep Save South Africa.

Op Twitter trok een vrouw de vergelijking met de beroemde finale van het WK rugby in 1995, toen post-apartheid Zuid-Afrika het schier ondenkbaar geachte presteerde en won. Winst is er nu volgens commentatoren ook voor Zuid-Afrika's openbare instituties - voor een weerbare Afrikaanse democratie waarbinnen oppositiepartijen, rechters, media en de ombudsvrouw hun rol van waakhond volhielden. Teleurstelling is er ook wel, bijvoorbeeld onder zwarte kiezers op het platteland, waar Zuma's traditionele opvattingen weerklank vinden.

2. Hoe verloopt de opvolging van Zuma?

Vice-president Cyril Ramaphosa is op basis van de grondwet automatisch waarnemend president geworden. Ramaphosa is tevens partijleider van het ANC en wordt ook 'volwaardig' president tot aan Zuid-Afrika's algemene verkiezingen in 2019. Het parlement heeft hem vandaag officieel verkozen. Het ANC bezit een meerderheid.

Oppositiepartij DA daarentegen eist nieuwe algemene verkiezingen omdat het ANC jarenlang "medeplichtig is geweest aan het verdedigen van Jacob Zuma" en daarom niet zomaar mag beslissen over een opvolger vandaag. Tegelijkertijd - en ietwat tegenstrijdig, lijkt het - wil de DA vandaag een eigen presidentskandidaat presenteren voor in de parlementaire stemming. 

Cyril RamaphosaBeeld epa

3. Wat moeten de prioriteiten worden van Ramaphosa als volgende president?

De lijst is te lang om op te noemen. Zuid-Afrikaanse media komen met hun eigen adviezen. Herstel van vertrouwen in de rechtsstaat en de economie. Aanpakken van de extreme werkloosheid. Korte metten maken met corruptie in het overheidsapparaat. Ongedaan maken van een omstreden deal met Rusland over nucleaire energie. Ontslaan van Zuma-getrouwe ministers en ambtenaren binnen belastingdienst Sars en voortstrompelende (semi-)staatsbedrijven zoals energiebedrijf Eskom en vliegmaatschappij South African Airways.

Ramaphosa hoopt zo snel mogelijk de traditionele 'troonrede' te houden, bedoeld om beleidsplannen te ontvouwen. De troonrede kan ook dienen om Zuid-Afrika opnieuw te presenteren aan de buitenwereld en zo vertrouwen te wekken onder investeerders. Kredietbeoordelaars waardeerden Zuid-Afrika onder Zuma bijna volledig af tot junk-status. Het vertrek van Zuma deed de munt de rand in elk geval vast stijgen tot het hoogste punt in anderhalf jaar.

4. Hoe komt het ANC tevoorschijn na Zuma's aftocht?

De interne strijd tussen het kamp-Zuma en het kamp-Ramaphosa lijkt te zijn gewonnen door Ramaphosa. Als partijleider en president tegelijkertijd kan hij zijn stempel drukken op het ANC én de regering. Zoals Zuma eerder deed: hij werd in 2009 president nadat hij in 2007 partijleider was geworden. Ramaphosa heeft tot binnen de top van zijn eigen partijbestuur te maken met Zuma-supporters, maar wellicht kiest menig ANC-bestuurder nu pragmatisch de kant van de nieuwe leider, Ramaphosa. Het ANC moet hard werken om teleurgestelde kiezers te overtuigen, wil de partij bij de algemene verkiezingen in 2019 niet haar absolute meerderheid verliezen.

Een dilemma voor Ramaphosa, stelt Dirk de Vos van nieuwswebsite Daily Maverick, is dat hij zich populair maakte met de belofte om schoon schip te maken na Zuma maar dat patronagepolitiek tegelijkertijd de lijm is die het ANC bijeenhoudt. Na bijna een kwarteeuw van onafgebroken bestuur zijn in Zuid-Afrika de staat en de partij - het ANC - sterk vervlochten. De Vos: "We hadden nooit echt een Zuma-probleem. In plaats daarvan hebben we een ANC-probleem." Ramaphosa moet er verder rekening mee houden dat de oppositie hem blijft aanvallen op zijn rol als bestuurslid van mijnbouwbedrijf Lonmin toen in 2012 in Marikana meer dan dertig stakende mijnwerkers werden doodgeschoten door de politie.

Cyril RamaphosaBeeld afp

5. Wordt Jacob Zuma vervolgd voor corruptie?

Er hangen hem potentieel honderden aanklachten boven het hoofd. Uit de tijd van een omstreden wapendeal van meer dan vijftien jaar geleden zijn er 783 verdenkingen van fraude, corruptie en geldwitwasserij. De door Zuma benoemde openbaar aanklager liet de verdenkingen vallen, maar rechters maakten dit besluit vorig jaar weer ongedaan. Rechters bepaalden ook dat de benoeming van de aanklager door Zuma onhoudbaar is wegens belangenverstrengeling. Een nieuwe aanklager wordt mogelijk benoemd door Cyril Ramaphosa. Daarnaast komt er een onderzoek, onder leiding van de adjunct-opperrechter, naar 'state capture', het manipuleren van staatsinstanties voor financieel eigengewin.

Zuma speelt hierin een centrale rol, samen met de van origine Indiase zakenbroers de Gupta's. Gisterochtend viel de speciale politie-opsporingseenheid de Havikken binnen bij panden van de Gupta's in Johannesburg. Eén van de drie broers is volgens lokale media gearresteerd. De politie zou nog zoeken naar Duduzane Zuma, een zoon van Jacob Zuma die zaken doet met de Gupta's. Zuid-Afrikanen zijn buitengewoon benieuwd of een en ander ertoe leidt dat Jacob Zuma zich voor de rechter moet verantwoorden. Bij zijn terugtreden als president kreeg Zuma voor zover bekend geen aanbod van vrijwaring van vervolging, iets wat in Zuid-Afrika ook lastig voorstelbaar lijkt.

Jacob Zuma treedt af als president Zuid-Afrika en laat een verzwakt ANC en een haperende economie achter
De Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma is gisteren onder zware druk van zijn ANC-partij afgetreden. In een late televisietoespraak gaf hij zijn ambt na negen jaar op, in de wetenschap dat hij anders donderdag was weggestemd met een motie van wantrouwen in het Zuid-Afrikaanse parlement.

Van verbinder tot verdeler: waarom de druk op Zuma te groot was geworden

Na zijn verkiezing als ANC-leider, op 20 december 2007, sprak Jacob Zuma verbindende woorden. Ruim tien jaar na dato vertrekt hij als president van Zuid-Afrika met in zijn kielzog een verzwakt ANC, een haperende economie, een belaagde rechtsstaat en een schier oneindige reeks corruptieaantijgingen tegen hemzelf. Hoe is het zover kunnen komen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234