Dinsdag 12/11/2019

Analyse

Hoe 'Mutti' Merkel al 20 jaar afrekent met iedereen die haar dwarsboomt

Beeld Sven Franzen

Als Donald Trump denkt dat hij tijdens de NAVO-top van volgende week Angela Merkel zomaar even zijn wil kan komen opleggen, dan boekt hij maar beter een kale reis terug. Want waar Mutti de voorbije decennia voor het blok werd gezet, daar rolden politieke koppen.

'De transacties die Helmut Kohl goedkeurde hebben de partij schade toegebracht. Dit gaat om de geloofwaardigheid van Kohl, van de CDU, van alle politieke partijen.'

Het is 22 december 1999 en op de opiniepagina van de Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) heeft Angela Merkel, toen partijsecretaris van de CDU, een politieke vadermoord gepleegd. Kohl had een jaar eerder na zestien jaar bewind de verkiezingen verloren maar woog als erevoorzitter nog zwaar op zijn partij. Door de historische bondskanselier de wacht aan te zeggen over de zwarte kas van haar partij, waaruit 1,5 tot 2 miljoen Duitse mark naar kiescampagnes vloeide, doet ze die dag een eerste gooi naar de macht bij de Duitse christendemocraten.

Die dag ontstaat ook een nieuwe breuklijn binnen de CDU, die zich ook vandaag terug laat zien.

Merkel drijft met haar brief een wig tussen de ‘CDU Pur’ – de katholieke zakenelite uit het Rijnland die decennialang de plak zwaaide bij de christendemocraten in de Duitse Bondsrepubliek (BRD) – en de aanhangers van een socialere centrumkoers, en zelfs links-liberalere wind, die ze zelf had omarmd in de ruïnes van de voormalige oostelijke volksrepubliek (DDR).

Na de val van de Muur en het IJzeren Gordijn was ze daar als jonge academicus Natuurkunde kernlid geworden van de hervormingspartij Demokratischer Aufbruch die na de hereniging van Duitsland in 1990 opgaat in het CDU, waar Kohl in haar een natuurtalent herkent.
Das Mädchen benoemde hij meteen tot minister, eerst van Vrouwenzaken en Jeugd, daarna van Milieu.

Nu is ze zijn Walküre geworden. Ook bij de CDU zal ze, zoals de mythische figuren uit Wagners opera, de komende decennia beslissen wie leeft of sterft op het slagveld.

Hardgekookt duivelspact

Wat Merkel niet voor mogelijk hield is dat ze in haar zakelijke brandbrief niet alleen Kohl maar in één adem ook meerdere carrières van gedoodverfde opvolgers zou kelderen. De jonge ‘Kohlianern’, zoals ze werden genoemd, hadden zich toen al verenigd in het zogenoemde Andenpakt. De Süddeutsche Zeitung noemde hen “een gemeenschap van heren die de heerschappij van Duitsland na Kohl onder zichzelf wilde verdelen.” Het ging om figuren als Christian Wulff, Peter Müller, Roland Koch en Günther Oettinger. Allen verdwenen van het toneel, op Oettinger na, die EU-commissaris werd. Dat hadden ze deels aan zichzelf en deels aan Merkel te danken.

Aan zichzelf, omdat iemand als Koch zich ook verbrandde aan illegale partijfinanciering tijdens de beruchte ‘Spendenaffäre’, maar ook aan Merkel die berekende dat haar pad naar het Kanzleramt hun exit moest betekenen. Daartoe sloot ze een duivelspact met haar toenmalige aartsrivaal: Edmund Stoiber, toen nog minister-president van Beieren en voorzitter van de CSU.

We schrijven 11 januari 2002. Net wanneer iedereen verwacht dat CDU-voorzitter Merkel de handschoen zal opnemen als kandidaat-bondskanselier tegen toenmalig SPD-bondskanselier Gerhard Schröder wacht haar partijbestuur haar op met de bedoeling een coup te plegen. Dagenlang hebben Koch, Friedrich Merz en Jörg Schönbohm heimelijk vergaderd om haar het hoogste ambt te ontzeggen. Dat weinigen vandaag deze drie nog kennen heeft alles te maken met het feit dat ‘Angie’, zoals een CDU-campagneteam haar nog later zou noemen naar het gelijknamige nummer van de Rolling Stones, net had beslist om hun politieke dromen te doen verdampen.

Merkel vertelt hen kurkdroog dat ze zelf géén kandidaat zal zijn maar ook niemand anders van de aanwezigen. Ze zal de fakkel laten dragen door – de monden van de toehoorders vallen open – CSU-coryfee Stoiber die gold als een tegenstander. Met zijn ultraconservatieve partij sloot ze tijdens een vroeg ontbijt een duivelspact om haar eigen overleven te garanderen. Ze maakte de gedurfde berekening dat haar kans later nog zou komen. Ze werd daarin sneller dan verwacht bevestigd omdat Stoiber in de kanseliersstrijd de duimen moest leggen voor de SPD. Zijn nederlaag werd ook haar overwinning. Vanaf dan kon niets Merkel nog stoppen.

Bij de verkiezingen van 2005 versloeg ze haar tegenstanders en kon ze een Grote Coalitie sluiten met de SPD van haar verslagen voorganger Schröder. Ze werd voor het eerst bondskanselier. Sinds september vorig jaar is ze aan haar vierde ambtstermijn bezig.

Hondstrouw

Hanco Jürgens van het Duitsland Instituut aan de Universiteit Amsterdam (UvA): “Merkel heeft een kantje waarbij ze mensen en medepolitici vanuit het niets een kopje kleiner kan maken. Je kunt in ieder geval zeggen dat de carrière van heel wat mannen eindigde terwijl zij de kanseliersbonus kreeg.”

Tegelijk verzamelde Merkel een machtige groep rond zich die haar ook vandaag nog altijd flankeert in de Bondspolitiek. Jürgens: “Ze heeft een vertrouwensgroep rond zich die ze overal mee naartoe neemt. Als ze als bondskanselier al dilemma’s heeft, dan laten zij daar weinig over los. Ook binnen de huidige CDU-top is die discretie nog een belangrijke manier van werken.”

Een centrale spil die haar stille pendeldiplomatie regelt is een vrouw: Beate Baumann. Zij is al sinds Merkels eerste ministerspost midden jaren 90 haar Büroleiterin, kantoormanager zeg maar, en vervult die rol volgens de Berlijnse politieke pers ook nog altijd met brio in het Kanzleramt waar hun bureaus elkaar flankeren. Jürgens: “Ze heeft naast haar kantoormanager een heel kleine staf waarmee ze veel werkt, vooral vrouwen ook.”

Slechts enkele mannen slaagden er volgens Jürgens in om haar al die tijd bij te staan. Zoals haar vroegere kabinetschef Peter Altmaier bijvoorbeeld, de huidige minister van economie maar ook – en hij is toch de belangrijkste – Wolfgang Schäuble. De voormalige minister van Financiën (2009-’17), die vandaag Bondsdagvoorzitter is, moet het enige kopstuk uit de Kohl-periode zijn die ze vergaf. In ruil bleef hij haar hondstrouw.

Jürgens: “Kohl had op het einde van zijn CDU-periode ruzie gekregen met Schäuble over de zwarte kas, waarvan hij ook afwist. Toen Merkel later Schäuble toch onder de vleugels nam, eerst als binnenlandminister maar dan ook op Financiën, vroeg een Nederlandse journalist hoe ze die post kon geven aan iemand die 100.000 euro in de soeplade had gestopt. ‘Omdat ik hem vertrouw’, zei ze, wat wel aantoont dat ze ook macht durft delegeren.”

‘Madame No’

Maar wee diegene die haar durft te beledigen of openlijk probeert uit te dagen. Vraag dat maar aan de gewezen Italiaanse premier Silvio Berlusconi en de Griekse premier Alexis Tsipras die ze omwille van de eurocrisis (vanaf 2009) elk haar wil oplegde.

“Berlusconi heeft ze opzij gezet in Europa waarna hij ook in Italië had afgedaan”, zegt Jürgens. “Merkel liet dit al snel blijken door haar lichaamstaal. Op een NAVO-top had hij haar eerst beledigd door haar op de rode loper te laten wachten terwijl hij een dringende mobiele oproep moest beantwoorden. Daar werd ze zichtbaar ongeduldig door. Toen op een EU-top de Italiaanse begroting niet bleek te kloppen, werden Merkel en Sarkozy nadien op een persconferentie gevraagd of ze vonden dat hij voldoende inspanningen deed om te hervormen. Beiden hebben dan eens meewarig naar elkaar gelachen. Daar bleef het ook bij. Wat later verdween Berlusconi van het politieke toneel, want Italië had Duitse steun nodig voor Europese hulp.”

Beeld Sven Franzen

De Griekse premier Tsipras ondervond ook haar toorn. In 2015 ging hij met veel bravoure in tegen het Diktat van de Eurogroep, waarin Schäuble (en op de achtergrond Merkel) een doorslaggevende stem hadden. Tsipras kondigde een referendum aan over de opgelegde besparingen en hervormingen die hij moest doorvoeren in ruil voor het steunpakket van de EU, de ECB en het IMF. Hij hoopte dat de Eurogroep zijn voorwaarden alsnog zou afzwakken maar Merkel hield het been stijf. Na een chaotische zomer waarin Griekenland ei zo na uit de eurozone verdween, moest Tsipras in september opnieuw naar de stembus. Daarna luisterde hij alsnog naar Merkel. Jürgens: “Daarmee bevestigde Merkel haar reputatie. Wie niet meewerkt met haar, draagt vroeg of laat de gevolgen.”

Sven Franzen - illustratie Merkel Beeld Sven Franzen

De beste barometer voor haar macht in Europa is de wijze waarop Merkel de Frans-Duitse as de voorbije jaren draaiende hield door zelf het stuur in handen te nemen. Veelzeggend is hoe tijdens haar ambtstermijn al drie Franse presidenten de revue passeerden: Sarkozy, François Hollande en nu Emmanuel Macron.

Bij alle drie zie je volgens Jürgens hetzelfde patroon. Ze kwamen met grootse Franse ideeën voor Europa waarna Merkel toch haar visie doordrukte. Jürgens: “De Franse plannen komen er zelden door. Sarkozy maakte bijvoorbeeld veel Europese plannen met de toenmalige Britse premier Gordon Brown. Hij wilde Merkel daarbij betrekken maar ze hield de boot af. In die tijd kreeg ze de reputatie als ‘Madame No’. Ook in de eurozone. Pas toen de nood heel hoog was kwam er een Europees reddingsfonds, onder Duitse voorwaarden. Hollande maakte hetzelfde mee. In het begin presteerde hij Europees niet slecht maar in de loop van zijn legislatuur werd de vrouw uit Duitsland steeds groter terwijl de man uit Frankrijk steeds kleiner werd.”

Ook vandaag zijn we getuige van hoe de voluntaristische Emmanuel Macron door haar met zachte aandrang op zijn plek werd gezet. Jürgens: “Macron kondigde vorig jaar in september tijdens een Europa-toespraak aan de Sorbonne heel wat plannen aan, waaronder één economisch bestuur en begrotingsunie voor de landen voor de eurozone. Merkel zei: goed, laten we praten, om vervolgens pas vorige maand het idee vriendelijk te kelderen. Alleen op een paar punten volgde ze hem, zoals een sterkere Europese defensie. Dit is illustratief: ze heeft de neiging lang te wachten om te begrijpen wat Duitsland wil. Dan pas begint ze zaken te doen.”

Macron maakte kennis met een leiderschapsstijl die haar collega’s in de Duitse politiek maar al te goed kennen. Er bestaat zelfs een werkwoord voor: ‘merkeln’. Samengevat: als er zich een probleem stelt, zelfs als dat dringend een oplossing vereist, laat de kanselier zich niet vastpinnen. Ze wacht strategisch af. Of ze laat de anderen het eerst uitvechten om dan zelf de knoop door te hakken. Volgens Jürgens leerde ze dit van Kohl. “Hij deed dat ook, maar toen noemde men dat het ‘Kohlse aussitzen’, waarna hij met een paukenslag de spreekkoren deed verstommen. Dan moést iedereen wel hem volgen.”

Maar de jeugd kent Kohl al bijna niet meer. In 2015 werd ‘merkeln’ ei zo na bijna het favoriete jongerenwoord van het jaar. En net dan wacht ze tot ieders verrassing niet. Toen aan het einde van de zomer meer dan één miljoen vluchtelingen te voet naar Duitsland stapten zegt ze zonder verpinken: Wir schaffen das.

Het blijven historische woorden. Waar ze met de brief aan Kohl haar partij voor een keuze stelde, doet ze nu hetzelfde met haar kiezers en de bredere Duitse samenleving. Dit is wat ze denkt, en je moet haar maar volgen of niet.

Jürgens: “Eigenlijk had ze al een nieuwe CDU Pur gesticht, die liberaler en Europeser was dan haar voorgangers. Alleen heeft ze in de vluchtelingencrisis wel snel gemerkt dat ze minder sterk staat dan gedacht. Zo kreeg ze makkelijker steun voor haar vluchtelingenbeleid vanuit de SPD en de Groenen dan haar katholieke achterban uit het Rijnland en Beieren. Illustratief is hoe Helmut Kohl, toen in de herfst van zijn leven, als politiek statement ergens in 2016 de Hongaarse leider Viktor Orbán, een havik op het vlak van migratie, bij hem uitnodigde. Van binnenuit kwam ze dusdanig onder druk dat ze dat beleid moest aanpassen.”

Merkel wist toen te overleven door op Europees niveau een akkoord te sluiten met de Turkse president Erdogan. In ruil voor miljarden euro’s steun sloot hij de vluchtelingenroute over de Egeïsche Zee af.

Tegenstanders in haar politieke familie zagen sindsdien in haar migratiebeleid haar achilleshiel. Als ze bij de verkiezingen van september vorig jaar met de hakken over de sloot wordt herkozen, maar de populistische Alternative für Deutschland (AfD) een reuzensprong maakt, stelt de Beierse CSU haar voorwaarden. Merkel wordt tijdens de regeringsvorming in maart dit jaar gedwongen om Horst Seehofer, die een zeer harde migratielijn verdedigt, te benoemen tot minister van Binnenlandse zaken én Heimat.

De wraak van Stoiber

Voor het eerst sinds de beruchte ontbijtvergaderingen van 2002 voelt ze de hete adem van de CSU terug in haar nek. Op de achtergrond grijnst een oude Beierse vijand: Edmund Stoiber. Sinds 2007 al erevoorzitter op rust geeft hij op 22 juni dit jaar een vernietigend interview, aan de Frankfurter Allgemeine.

“Men kan geen nationale beslissing nemen en dan Europese solidariteit verlangen”, bekritiseert Stoiber haar ‘Wir schaffen das’-beleid. “We kennen sinds 2015 helaas wezenlijke politieke veranderingen in Europa. Denemarken was het eerste land met een populistische regering. In Oostenrijk regeert de uiterst-rechtse FPÖ mee. Italië vormt nu het hoogtepunt. Als we deze ontwikkeling niet verder willen zien evolueren, vooral ook niet in Duitsland, dan moeten we de mensen duidelijk maken dat wij zelf de migratie gaan ordenen.”

Na dit interview verscherpen Seehofer en de Beierse minister-president Markus Söder hun eisen voor een restrictiever Europees migratiebeleid, of ze dreigen unilateraal de Beierse zuidgrenzen te sluiten – en de Schengenakkoorden met voeten te treden.

Merkel is in de hoek geduwd maar doet wat ze altijd heeft gedaan. In Brussel gooit ze het opnieuw op een Europees akkoordje, deze keer over nieuwe opvangcentra in EU-landen die daartoe bereid zijn. Voor Seehofer gaat dit niet ver genoeg, waarna Merkel haar hakken in het zand zet. De Beierse minister lijdt zwaar gezichtsverlies en dreigt met ontslag, al trekt hij dat weer in als blijkt dat de CSU dan uit de regeringscoalitie zou worden gewipt. Beiden komen dan maandagavond een compromis overeen om asielzoekers die al in een ander EU-land geregistreerd zijn snel terug te sturen vanuit zogenoemde ‘transitcentra’ op de grens. Deze beladen term is dan weer onaanvaardbaar voor de sociaaldemocratische coalitiepartner SPD. Merkel moet alle zeilen bijzetten om haar jonge regering te redden.

Ze ‘merkelt’ tot net voor het zomerreces en drukt dan donderdagavond een akkoord door, waarin de hele coalitie zich kan vinden.

De voornaamste bepaling in de nieuwe overeenkomst is dat migranten en vluchtelingen die asiel aanvroegen in een andere EU-lidstaat binnen de 48 uur teruggestuurd zullen worden naar dat land als ze aan de Beiers-Oostenrijkse grens aankomen. Daar zullen ze tijdelijk worden vastgehouden in ‘transfercentra’ – een woord waar de SPD zich wel in kan vinden – in lokalen van de federale politie. Elders in het land zullen mensen in hetzelfde geval via een ‘versnelde procedure’ worden uitgeleverd aan andere EU-lidstaten, met wie er wel nog akkoorden moeten worden gesloten.

Oostenrijkse tegenwind

Heeft ‘Mutti’ haar macht nu opnieuw verankerd of botste ze tijdens de confrontatie met de CSU de voorbije weken toch op de grenzen van haar macht? Jürgens: “Seehofer blijft aan en heeft best veel bereikt. Merkel heeft toch veel water in de wijn moeten doen, wat ze in het verleden nooit zou hebben gedaan.”

Ook zijn er nog variabelen in het spel waar Merkel noch Seehofer controle over heeft. Zo is de vraag of machtige CDU’ers, zoals Armin Laschet, de minister-president van Noordrijn-Westfalen en partijsecretaris Annegret Kramp-Karrenbauer uit het Saarland, de bondskanselier onvoorwaardelijk blijven steunen als ze een volgende keer in een storm terechtkomt. Zo schreef Kramp-Karrenbauer half juni – in de FAZ – nog een opmerkelijk opiniestuk met als kop ‘Wat we van Kohl kunnen leren’, een statement aan het adres van de belaagde bondskanselier.

Ook Oostenrijk kan haar nog een pad in de korf zetten. De piepjonge Oostenrijkse kanselier Sebastian Kurz, wiens land nu tijdelijk het EU-voorzitterschap in handen heeft, steunde de voorbije weken Seehofer met wie hij donderdag nog overlegde. Maar Kurz wil niet dat Duitsland afgewezen migranten via Oostenrijk terugstuurt en dreigt nog altijd zelf grenscontroles in te voeren. Eerder droomde Kurz luidop van een as Berlijn-Wenen-Rome, die in de EU een strenger migratiebeleid doordrukt.

Tegelijk wacht Merkel volgende week woensdag en donderdag de NAVO-top in Brussel. Daar dient zich een grote confrontatie aan met VS-president Trump, die dreigt met de terugtrekking van VS-strijdkrachten uit Duitsland én in zijn groeiend handelsconflict met de EU vooral zijn pijlen richt op de Duitse auto-industrie.

Net deze voorspelde aanvaring met Trump zou Merkels politiek overleven weleens kunnen garanderen, voorspelt Jürgens. “De CSU zal zich wellicht pas dan realiseren dat ze door veel krakeel is gegaan terwijl Duitsland internationaal zich nu moet laten gelden om een oplossing te vinden voor de trans-Atlantische crisis.”

Niemand in Duitsland is daar voorlopig beter voor geschikt dan de doorgewinterde Merkel. Jürgens: “Pas als het vervelend wordt, staat Merkel haar mannetje. Ik denk dat ook Trump haar onderschat. Het zou me niet verwonderen dat hij met haar nog een Berlusconi-moment zal beleven”.

En wie Merkel kent, weet: ook Seehofer krijgt vroeger dan later nog de rekening gepresenteerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234