Maandag 29/11/2021

Tralies en therapie

Hoe loopt het in FPC Gent een jaar nadat de eerste patiënten arriveerden?

Patiënten tijdens een van de dagelijkse wandelingen. Beeld Eric De Mildt
Patiënten tijdens een van de dagelijkse wandelingen.Beeld Eric De Mildt

Het was een turbulent jaar voor het Forensisch Psychiatrisch Centrum Gent. Met enthousiast, maar vaak jong en onervaren personeel. Met geïnterneerden die meewerken, maar evengoed mannen die terug naar de gevangenis willen. En wat de een "een fantastische prestatie" noemt, vindt de ander een "vat vol kinderziekten en structurele tekorten".

De bedden zijn ongeveer gevuld, de patiënten schuifelen door de gangen, werk en sport vullen de dagen en stilaan raken ook de therapieruimtes in gebruik. De eerste zes geïnterneerden arriveerden een jaar geleden in het Forensisch Psychiatrisch Centrum van Gent (FPC Gent). Allemaal geesteszieke mannen die criminele feiten hebben gepleegd en die als een gevaar voor de samenleving worden beschouwd. Ze werden hier gebracht door zwaarbewapende politiemannen, maar ontvangen door zorgverleners met louter een alarmbieper op zak.

Tientallen geïnterneerden zouden in de weken daarna volgen en sindsdien leven drugsverslaafden, mentaal beperkten maar ook moordenaars of pedofielen samen. De bekendste onder hen is Frank Van den Bleeken, de geïnterneerde zedendelinquent die het land beroerde met zijn vraag om euthanasie.

Te lang stond internering in ons land gelijk met wegteren in de gevangenis zonder gepaste zorg, iets waar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens ons meermaals voor heeft veroordeeld. Het FPC Gent is een belangrijke stap in het rechtzetten van die wantoestand.

Het is een zwaar beveiligde instelling, met deels hoge betonnen muren en camerabewaking, waar de mannen behandeld kunnen worden voor hun stoornis. Het risico dat deze patiënten buiten die muren opnieuw criminele feiten plegen, moet zoveel mogelijk naar omlaag. En dankzij intensieve begeleiding moeten ze hun weg terug naar de samenleving vinden.

Zowat alle specialisten zijn het erover eens dat het FPC Gent voor de geïnterneerden een betere plek is dan de gevangenis. Of het ook goed genoeg is, daar durven de meesten een jaar na datum nog geen finale uitspraken over doen.

Lexicon

Geïnterneerden
Personen die een misdrijf hebben gepleegd en die ontoerekeningsvatbaar zijn verklaard ten gevolge van een geestesstoornis of mentale beperking. Ze zijn officieel een gevaar voor de samenleving. In België zijn meer dan 4.000 mensen geïnterneerd, in september 2015 zaten 900 van hen in de gevangenis. Een interneringsmaatregel is van onbepaalde duur en kan tot op vandaag nog steeds worden opgelegd voor zogenaamde 'banale feiten'.

Even terugspoelen naar de lente van vorig jaar, toen alle bevoegde ministers zich verzameld hadden in het nagelnieuwe FPC Gent. Al in 1873 (!), in de aanloop naar de Eerste Interneringswet, werd gepleit voor zo'n instelling, maar het zou tot die dag duren eer politici het lintje ervan konden doorknippen. In die zin was Onkelinx' opluchting begrijpelijk.

Toch was er op dat moment al ophef, meer bepaald over de keuze van de overheid om de uitbating toe te wijzen aan een commercieel en Nederlands consortium, een primeur voor ons land. Het ging om het bekende dienstenbedrijf Sodexo, het Nederlandse Parnassia (een zorgmastodont met veel ervaring in geestelijke gezondheidszorg) en de Kijvelanden (een gelijkaardig FPC in Rotterdam). Verliezer van dienst was het Platform FPC Gent, een koepel-vzw van lokale zorgorganisaties met onder meer de Broeders van Liefde.

Sodexo en de Nederlanders deden het voor minder geld en met minder personeel. Vond de tegenkandidaat het weinig realistisch om het centrum in één jaar tijd vol te krijgen, dan was dat voor het Consortium Sodexo-Parnassia-Kijvelanden perfect haalbaar. In die zin hebben ze hun belofte trouwens waargemaakt: met 248 patiënten zit het centrum voorlopig vol.

Lexicon

Low - medium - high
Geïnterneerden worden ingedeeld in de categorieën 'low', 'medium' of 'high', naargelang de nood aan zorg en beveiliging. De opdeling is allerminst in steen gebeiteld en patiënten kunnen doorheen de tijd evolueren van 'low' naar 'high' of omgekeerd. Ook de instellingen waar geïnterneerden behandeld kunnen worden, krijgen deze opdeling. Een instelling zoals het FPC Gent is 'high security'; Bierbeek, Zelzate en Rekem zijn midsecurity-instellingen, de reguliere psychiatrie is 'low'.

Ook over de personeelsnorm die de overheid oplegde, verschilden de meningen. "Belachelijk laag", vond het Platform, dat op eigen houtje extra personeel in het dossier probeerde te loodsen. Het Consortium daarentegen hield zich netjes aan de voorwaarden. Het is een van de belangrijkste verklaringen waarom het Platform in het zand beet.

Het is een feit dat de drie minder zwaar beveiligde psychiatrische instellingen in ons land - de midsecurity's in Bierbeek, Zelzate en Rekem (zie Lexicon) - het met meer personeel doen. Logisch, stelt de overheid, want het FPC Gent is veel zwaarder beveiligd. De tientallen camera's en stevige celdeuren vervangen het personeel op de vloer. Ter illustratie: in Gent zitten alle patiënten vanaf halftien ingesloten en blijven in totaal vier nachtverplegers op post. In de midsecurity's blijven de kamers open en staat er minstens één zorgverlener per afdeling van hooguit dertig patiënten.

In het FPC Gent werken op dit ogenblik 207 zorgverleners. Bijna 45 procent van hen is jonger dan 30, iets meer dan 14 procent is jonger dan 25. Ongeveer twee derde van het personeel is vrouwelijk. Zij moeten onder meer de patiënten in- en uitsluiten, met hen eten, individuele gesprekken voeren, groepsgesprekken leiden, medicatie regelen, drie keer per dag mee naar buiten wandelen, administratie bijhouden en behandelrapportages schrijven.

"De bezetting is ongelooflijk krap", zeggen verschillende personeelsleden op voorwaarde van anonimiteit. "In die mate zelfs dat patiënten er onder lijden en het gevaarlijk wordt. Van zodra iemand ziek uitvalt of met verlof gaat, kunnen wij onze kerntaken niet meer uitvoeren."

Ter illustratie: "Een van de patiënten mag enkel naar buiten onder begeleiding van mannelijke zorgverleners. Maar die zijn er niet altijd. Eigenlijk heeft hij recht op een uurtje wandeling per dag, maar als er niet genoeg mannelijk personeel is, blijft hij binnen. Die man zit constant op zijn kamer. Is dat dan goede zorg?"

Mia Mol, de directeur patiëntenzorg die vanuit de Kijvelanden is overgekomen naar het FPC Gent, nuanceert. "Dat ons personeel soms handen tekort komt, klopt. En op zulke momenten staat de veiligheid van ons personeel altijd centraal. Is er niet voldoende personeel om een agressieve patiënt te begeleiden, dan gebeurt dat niet. Dat is een kwestie van keuzes maken."

Volgens haar is de bezetting voldoende om op een goede manier te werken. Al geeft ze wel toe dat een gebrek aan ervaring het personeel parten speelt. "Er is hier nu eenmaal weinig ervaring in forensische zorg", zegt Mol. "Als je dan samen een behandelvisie moet uitzetten, is dat niet vanzelfsprekend. Bovendien merk je hoe Vlamingen heel erg voorzichtig en terughoudend zijn, terwijl deze patiënten net nood hebben aan een directe, duidelijke aanpak."

Anonieme bronnen spreken dat tegen: "Er is zeker een gebrek aan ervaring, maar dat is omdat zij jonge, goedkope krachten hebben aangenomen."

Over hoeveel personeel precies nodig is om een forensisch centrum draaiende te houden, bestaat nogal wat discussie. "Ik denk niet dat er een vaste regel voor is", zegt Corine de Ruiter, hoogleraar forensische psychologie aan de Universiteit Maastricht. "Meer is niet per se beter. Het belangrijkste is dat je goed gekwalificeerd personeel hebt." Iets wat andere experts beamen.

Maar wat is precies goed gekwalificeerd personeel? Wetenschappelijke literatuur stelt duidelijk dat de sociotherapeuten op afdelingen professionals moeten zijn die voldoende vertrouwd zijn met psychische stoornissen of complexe problematieken.

De eettafel in de leefruimte op een afdeling van het FPC Gent. Beeld Eric De Mildt
De eettafel in de leefruimte op een afdeling van het FPC Gent.Beeld Eric De Mildt

Het FPC Gent heeft ook sociotherapeuten in dienst die in een vorig leven buitenwipper, politieagent of ober waren. Behalve de drie weken opleiding in het centrum zelf, hebben ze geen ervaring in de zorg. Ook zij begeleiden patiënten individueel en het is mede op basis van hun rapportages dat psychologen de voortgang van de patiënt bepalen.

"Het gros van onze mensen is hoger opgeleid of heeft een diploma voortgezet onderwijs", benadrukt Mol. "Maar zonder diploma in de zorg kun je hier inderdaad perfect sociotherapeut worden, mits de juiste vaardigheden. Deze mensen leveren fantastisch werk en kunnen erg goed omgaan met de patiënten. Bovendien werken ze in een multidisciplinair team waarin ze voldoende ondersteuning krijgen."

Of er geen ernstige incidenten waren, is volgens anonieme bronnen voor discussie vatbaar. Zo liep een personeelslid bij schermutselingen een hersenschudding op, probeerde een patiënt een andere geïnterneerde te wurgen en was er sprake van seksueel misbruik tussen patiënten. Voorts zette een van de patiënten het op een lopen tijdens een bezoek aan het ziekenhuis (de man is inmiddels terecht), was er sprake van grensoverschrijdend gedrag tussen een therapeute en een patiënt (de dame is zelf opgestapt), moest een hele afdeling ontruimd worden na een brandstichting en hebben patiënten wapens gefabriceerd uit het meubilair.

Anonieme getuigen hebben het ook over een personeelslid "met een gebroken oogkas", iets wat de directie tegenspreekt. "Een man heeft inderdaad een vuist in het gezicht gekregen, maar na foto's bleek er niets gebroken of gebarsten. Waarmee we uiteraard niet willen ontkennen dat er heel wat emotionele stress met zo'n incident gepaard gaat."

Zulke voorvallen zijn allerminst uitzonderlijk in een forensisch psychiatrisch centrum, zo leert het Nederlandse voorbeeld. Ook daar krijgen de instellingen regelmatig te maken met agressie of gevaarlijke toestanden. Zeker tijdens een opstartfase waarin alle routine nog ontbreekt. Ter illustratie: in de Kijvelanden kreeg in het eerste jaar een personeelslid een pot kokend water over zich heen.

Wel opvallend is het stilzwijgen. Zijn Nederlandse terbeschikkingstelling (tbs)-klinieken verplicht om alle incidenten of ontvluchtingen netjes in het jaarverslag te zetten, dan heerst in Gent minder openheid. Cijfers over het aantal incidenten zijn niet beschikbaar. "Zonder voorbij te gaan aan het feit dat elk incident een belangrijke impact kan hebben op de betrokkene, menen wij - rekening houdend met de setting - te mogen stellen dat de incidenten het voorbije jaar beperkt zijn gebleven in aantal en in ernst", zegt ook de woordvoerster daarover.

Het gebrek aan transparantie laat zich ook op andere vlakken voelen. Zo is het wel mogelijk om een week in het centrum mee te lopen, maar alleen na het ondertekenen van een lijvig contract. Personeel interviewen kan, maar dan enkel diegenen die zorgvuldig zijn uitgekozen. De anderen worden erop gewezen dat de communicatie met de buitenwereld via de persdienst moet verlopen.

Dat het FPC Gent de regie graag in handen houdt, is niet verwonderlijk. Het gaat om kwetsbare patiënten en gevoelige materie. Ook het feit dat er nog aanbestedingen op stapel staan voor twee andere FPC's in Vlaanderen, zet het hele forensische landschap op scherp.

Het FPC Gent moet niet alleen zo snel en zo veel mogelijk geïnterneerden uit de gevangenis halen, finaal moet het de mannen terug naar de samenleving loodsen. Dat kan via allerlei omwegen - midsecurity, reguliere psychiatrie, beschut wonen, ambulante zorg... - maar het opzet is niettemin duidelijk: de meeste patiënten moeten naar buiten.

De eerste patiënt ging vorige week naar buiten. Voorts is er een akkoord tussen het FPC en de midsecurity-instellingen over negen patiënten, nog zes anderen zouden in de toekomst naar reguliere instellingen mogen. Maar wanneer die vijftien precies kunnen vertrekken, is nog niet duidelijk.

Volgens de directie zijn er verschillende redenen waarom de uitstroom nog zo goed als onbestaande is. Zo schatten ze dat de behandelduur gemiddeld drie tot vijf jaar in beslag zal nemen. Dan is een jaar uiteraard krap om patiënten naar buiten te leiden.

Daarnaast staan zeker niet alle geïnterneerden te springen om in het diepste van hun ziel te laten kijken. Meer zelfs: een heleboel patiënten wil het liefst zo snel mogelijk terug naar de gevangenis."Niet zo verrassend", vindt professor Tom Vander Beken, specialist strafrecht (UGent). "Belgisch onderzoek toonde eerder aan hoe geïnterneerden in een aantal gevallen de gevangenis verkozen boven een opname in een forensische setting. In de gevangenis hadden zij meer het gevoel zelf mee te kunnen beslissen over hun traject en als persoon echt serieus te worden genomen."

Ook de detentieschade valt niet te onderschatten. De jaren gevangenis hebben de mannen in vele gevallen getekend. "Patiënten hebben haast geen eigenwaarde meer", zegt Mia Mol daarover. "Die punten moeten eerst aangepakt worden vooraleer we überhaupt kunnen behandelen. Deze mannen waren gewoon verwaarloosd. Ze zijn afgestompt, ook diegenen die niet eens zulke ernstige feiten hebben gepleegd."

Een belangrijk contrast met Nederland, waar de zorgomkadering in de gevangenis veel beter op punt staat.

Toch is het ook vreemd dat nog maar één man het FPC Gent heeft verlaten. Zeker als je weet dat enkele mannen al op een wachtlijst stonden bij andere voorzieningen en in feite dus al met één been uit de gevangenis stonden."Wij hebben een aantal patiënten dat kan vertrekken", zei Mia Mol begin augustus. Halfweg november was dat nog steeds niet het geval.

Waaraan dat precies ligt, hangt ervan af aan wie je het vraagt. Het FPC Gent geeft aan dat het moeilijk onderhandelen is met de andere instellingen in het Vlaamse zorglandschap, temeer omdat die lid waren van 'de verliezende tegenpartij'. "Bovendien moeten we eerst een grondige analyse maken van het risicoprofiel van de patiënt en de vorderingen in de behandeling evalueren. Dat vergt tijd."

De midsecurity's zijn naar eigen zeggen meer dan bereid om patiënten over te nemen, maar benadrukken dat de eerste aanmeldingen lang op zich lieten wachten.

Een patiënt aan zijn kamerdeur in het Forensisch Pyschiatrisch Centrum Gent. Beeld Eric De Mildt
Een patiënt aan zijn kamerdeur in het Forensisch Pyschiatrisch Centrum Gent.Beeld Eric De Mildt

Om de werking van het centrum optimaal te laten verlopen, moeten nog enkele belangrijke kwesties uitgeklaard worden. Zo is het FPC Gent verplicht om patiënten op te nemen, andere psychiatrische centra zijn dat niet. En wat met patiënten die naar een minder beveiligde setting uitstromen en het daar te bont maken? Die zouden in principe moeten kunnen terugvloeien naar de 'high security', maar dat is dus wettelijk niet geregeld. Op die manier loop je het risico dat geïnterneerden netjes hun hele traject afwerken, van 'high' naar 'midsecurity', om vervolgens terug naar de gevangenis te worden gestuurd. Justitie en Volksgezondheid erkennen de lacune, maar voorlopig dienen zich geen oplossingen aan.

Wat ook voor moeilijkheden zorgt: het FPC Gent is geen gevangenis en geen ziekenhuis, waardoor geen van beide regelgevingen van kracht is. Kunnen patiënten verplicht worden tot een urinetest? Mag bezoek geweigerd worden? Voorlopig biedt alleen het huishoudelijk reglement daar een antwoord op. Dat juridisch limbo moet op termijn ingevuld raken, maar wetgevend werk gaat zelden zo snel als de praktijk het vraagt.

"Uiteraard was het beter geweest als dit was geregeld vóór het centrum openging", zegt criminologe Freya Vander Laenen (UGent). "Nu moeten ze het en cours de route doen. Dat kun je de uitbaters niet verwijten, maar wel de overheid. Overigens: wat was het alternatief? De opening uitstellen en die mensen nog langer in de gevangenis laten zitten? Nee, het had slechter gekund."

---

Dit artikel kwam tot stand met de steun van de Vlaamse overheid, in het kader van de Vlaams-Nederlandse journalistenbeurs.

Koppen zendt vanavond Weg van de waanzin uit, een reportage over het FPC Gent, om 21.25 uur op Eén.

Morgen deel 2: Liever tralies dan tbs. Is onze bewondering voor het Nederlandse systeem wel zo terecht?

Tussen Tralies en Therapie

Maandenlang deed journaliste Sara Vandekerckhove onderzoek naar het Forensisch Psychiatrisch Centrum Gent, het allereerste in ons land waar gevaarlijke geïnterneerden behandeld kunnen worden na vaak jarenlange verwaarlozing in de gevangenis. Bovendien het eerste psychiatrisch centrum in commerciële én Nederlandse handen. Ze ploos dossiers uit, bezocht een rist instellingen, sprak met experts, bevoegde ambtenaren, personeelsleden en patiënten, en liep een week mee in het centrum.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234