Vrijdag 15/11/2019

Landbouw

Hoe landbouw God groot en de vrouw klein maakte

Beeld thinkstock

Lees de Bijbel met een biologisch-antropologische bril en zie: God dankt zijn carrière aan de uitvinding van de landbouw. Gedragsbioloog Carel van Schaik legt uit hoe dat zit. "God dankt zijn bestaan aan ellende."

In den beginne was er van alles, maar 12.000 jaar geleden begon het pas echt. Toen stopten onze voorouders geleidelijk met het door de wildernis trekken als jager-verzamelaars en vonden ze de landbouw uit. Ze gingen graan verbouwen en dieren houden, ze gingen op een kluitje bij elkaar wonen en ze gingen zich massaal reproduceren, waardoor de wereldbevolking explosief toenam.

De uitvinding van de landbouw, ook wel de agrarische of neolithische revolutie genoemd, is de monumentaalste gebeurtenis in de geschiedenis van de mensheid in de afgelopen 2 miljoen jaar, zegt gedragsbioloog Carel van Schaik. "Zo'n gedragsverandering in zo korte tijd, dat vinden we nergens in de evolutie, dat is absoluut uniek."

Carel van Schaik (°1953), een Nederlandse hoogleraar antropologie in Zürich, is een paar dagen in Nederland om Het oerboek van de mens te promoten, dat hij samen met de Duitse historicus en wetenschapsjournalist Kai Michel (°1967) schreef. De evolutie en de Bijbel, is de ondertitel, want dat was de vraag waarmee ze vijf jaar geleden aan hun onderzoek begonnen: als je de Bijbelteksten bekijkt vanuit biologisch-antropologisch perspectief, kun je er dan iets uit leren over de evolutie van de mens?

Lees ook

Ook videogame-makers exploreren het nog ongerepte stenen tijdperk. In de deze week gelanceerde videogame Far Cry Primal zijn het decor en de interactie met wilde creaturen zijn behoorlijk natuurgetrouw, met dank aan wetenschappelijke adviseurs.

Het antwoord is verrassend: God heeft zijn imposante carrière geheel en al te danken aan de uitvinding van de landbouw. Het ongeluk dat uit die uitvinding voortkwam, is de drijvende kracht achter de Bijbel, en dus ook achter God. Zonder ongeluk en ellende was God gewoon een klein godje gebleven, een van de vele goden waarmee de mensen zich hebben omringd vanaf het moment dat ze bestonden. Van Schaik: "Eigenlijk hadden we het boek Rampspoed moeten noemen."

De monotheïstische Jahwe is het intellectuele meesterwerk van een kleine elite priesters en schriftgeleerden, schrijven Van Schaik en Michel halverwege hun boek, "ontstaan vanuit de absolute noodzaak om het eigen volk voor de definitieve ondergang te behoeden". Ze hebben er dan al ruim 200 pagina's op zitten, pagina's waarin ze de eerste vijf boeken van het Oude Testament uitputtend hebben doorplozen en geanalyseerd.

Steeds komen ze tot dezelfde conclusie: de Bijbel heeft niets te maken met het woord van God, maar alles met het woord van de mens. Het is een verzameling geschriften waaraan veel mensen hebben geschreven en geschaafd, met uiteindelijk maar één doel: de boel een beetje bij elkaar houden. Want dat was hard nodig in de periode waarin de Bijbel ontstond, uit oeroude verhalen die eeuwenlang mondeling werden doorgegeven, om uiteindelijk over een periode van ongeveer duizend jaar te worden opgeschreven. De agrarische revolutie luidde het begin van de beschaving in, is de algemene opvatting, maar uit Het oerboek van de mens rijst een heel ander beeld op. "Voor ons was de Amerikaanse fysioloog en bioloog Jared Diamond de grote bron van inspiratie", zegt Van Schaik. "Hij noemt de uitvinding van de landbouw de grootste fout die de mensheid ooit begaan heeft."

Vindt u dat ook?
"Nee, maar het was wel het begin van veel narigheid. Zodra mensen zich gaan vestigen, worden samenlevingen ingewikkelder, dat weten we uit de etnografie. Nederzettingen worden groter, maar de hulpbronnen zijn beperkt; je krijgt differentiatie, er ontstaat hiërarchie, bezit, slavernij, geweld: de mensen worden niet aardig tegen elkaar. Ze zitten op één plaats, je kunt dus iemand gevangen houden, wat bij jager-verzamelaars veel moeilijker is."

"Wat de drijvende kracht achter de uitvinding van de landbouw is geweest, weten we niet. Vermoedelijk is bij toeval domesticatie van planten en dieren ontstaan, waarna mensen een tijd een soort gemengd bedrijf hadden; ze waren zowel jager als landbouwer. Op een gegeven moment moesten ze waarschijnlijk helemaal op de landbouw overschakelen omdat de bevolkingsdichtheden groter werden."

"Hoe het precies is gegaan, weten we niet - maar voor ons is dat ook niet zo belangrijk. Wij zijn geïnteresseerd in de consequentie: een hele nieuwe vorm van hoe samenlevingen in elkaar zitten, hoe je in je levensonderhoud voorziet, wat er allemaal tussen mensen gaat gebeuren. De biologische evolutie gaat te langzaam om dat soort grote en snelle veranderingen te kunnen bijbenen en overleven. Daar heb je culturele evolutie voor nodig - gedragsregels, rituelen, wetten. Daarvan vormen de Bijbelverhalen de weerslag."

Het idee dat de Bijbel weleens een ander soort boek zou kunnen zijn dan waar het al eeuwen voor wordt gehouden, ontstond terloops. Van Schaik is expert op het gebied van orang-oetangs. "Ik bestudeer ook het werk over jager-verzamelaars en chimpansees en heb een groot leerboek geschreven, The Primate Origins of Human Nature, waarin ik probeer alles wat we van apen hebben geleerd in de laatste dertig jaar toe te passen om de menselijke evolutie beter te begrijpen: wat is de kern van de mens? Maar daar hou ik netjes op bij de uitvinding van de landbouw."

Tot Kai Michel bij hem langskwam voor een interview. "Op een gegeven moment kwamen Adam en Eva ter sprake, ik weet niet meer waarom. En toen zei ik: dat verhaal van Adam en Eva gaat natuurlijk over de uitvinding van de landbouw, over de periode waarin we niet langer jager-verzamelaars waren; daar praten ze over vestigen en landbouwer worden. Kai antwoordde: huh?"

Kai Michel, die van een afstandje meeluistert: "Nein nein, so habe ich dass nicht gesagt."

Van Schaik: "Nou ja, je reageerde wel een beetje verrast. Vervolgens zijn we gaan lezen, in de Bijbel. Eerst Genesis. En toen dachten we: hé, daar zit wat in! En toen hebben we... hoeveel sessies, Kai?"

Michel: "200? We hebben vijf jaar gewerkt. Ik dacht: het moet een klein boekje worden."

Van Schaik: "Precies, een leuk, klein, populair boekje zagen we voor ons. Aanvankelijk ging Kai mij interviewen, maar gaandeweg werd het echt een boek van ons tweeën. Het zijn ruim vierhonderd pagina's geworden, het is een beetje uit de hand gelopen; en dan hebben we nog lang niet alles verteld. Bovendien: we hebben nu dit ene boek bekeken, de Bijbel, maar hoe zit het met al die andere religies? Er is nog heel veel te doen - gelukkig komt mijn pensioen eraan."

Van Schaik en Michel hebben zich voor hun boek vooral geconcentreerd op het Oude Testament. "Dat is het deel dat het meest gaat over die fundamentele veranderingen in het gedrag van de mens", zegt Van Schaik. "De eerste vijf Bijbelboeken staan vol met culturele strategieën die mensen hielpen de enorme collectie problemen te overwinnen die de vestiging op vaste woonplaatsen met zich meebracht. Hongersnood na droogte of overstromingen, oorlogen tussen volken, epidemieën doordat mens en dier opeens bovenop elkaar leefden. Genesis geeft verklaringen voor zaken die mensen niet begrepen, domweg omdat ze die in de oertijd niet kenden.

"De oertijd had geen straffende God nodig. Je kunt het eerste Bijbelboek lezen als een soort catalogus van alle ellende die toen ontstond. In de volgende boeken staan de oplossingen, onder meer in de vorm van wetten."

Nu ja, oplossingen? Voor vrouwen is de Bijbel net zo'n rampzalig geval als de Koran.
"Het verhaal van Adam en Eva is ook een verhaal van vrouwenhaat, schrijven we ergens; het concept van een Eva die schuld draagt aan de zondeval en zich daarna gehoorzaam schikt naar de man, is overduidelijk een mannelijke fantasie. En minder dan 10 procent van de personen die in het Oude Testament bij naam worden genoemd, is vrouw."

Toch wijzen jullie de suggestie van een mannelijk complot van de hand.
"Complottheorieën zijn meestal fout. Ofwel is de Bijbel een samenzwering van smerige oude kerels die er lekker voor zijn gaan zitten om de patriarchale samenleving veilig te stellen, ofwel is hij het resultaat van pogingen om te begrijpen wat er toch allemaal aan de hand was, en om de wereld weer een beetje in de greep te krijgen. Wij vinden het meer voor de hand liggen dat laatste te denken. Die lui zaten enorm in de penarie: wat gebeurt er allemaal om ons heen? Hoe gaan we dat oplossen? Maar het is ongelooflijk cynisch hoe vrouwen steeds meer de schuld kregen van alles."

Hoe verklaren jullie dat?
"De onderdrukking van vrouwen past helemaal in het verhaal van die landbouwrevolutie. Jager-verzamelaars trokken rond, konden geen voorraden aanleggen, hadden geen bezit. Met de introductie van de landbouw deed ook bezit zijn intrede. Dat bezit moest worden beschermd en doorgegeven, en dat ging van vader op zoon. Zoons bleven bij de vader en broers wonen, de vrouwen werden van elders gehaald en als eigendom beschouwd. Dat waren ze in de jager-verzamelaartijd niet."

"Een van de dingen die je uit ons boek zou kunnen halen, is dat het intuïtieve gevoel van feministen dat de manier waarop vrouwen worden behandeld niet klopt, niet zomaar een gedachtespinsel is, maar dat er een biologische basis onder zit: zo hebben we vroeger helemaal niet geleefd! Al die beperkingen in onze vrijheden, dat we ons moeten bedekken met kleding, dat we ons kuis moeten gedragen, dat de man de heerser over de vrouw is zoals in de Bijbel wordt geschreven, dat is allemaal onnatuurlijk gedrag. Het is bedacht en het is opgelegd."

"Als je dat maar slim genoeg aanpakt - en dat deden die mannen wel - dan wordt het na verloop van tijd vanzelf een tweede natuur. Dat is gelukt. Waarom noemen niet alle vrouwen zich feministen? Dat is toch een interessante vraag."

Waarom zijn die vrouwen nooit in opstand gekomen?
"Hadden ze een keus?"

Ze waren wel met veel: de helft van de mensheid.
"Zo redeneert een bioloog niet. Een bioloog kijkt: hoe krijgt een organisme maximale fitness? Wat voor gedragsstrategie leidt daartoe? Als je eenmaal in een bepaalde situatie zit, zoek je hoe je binnen zo'n situatie het beste kunt laveren. Je kunt de samenleving niet zo gemakkelijk veranderen; dat is een intellectuele aanname die bovendien geavanceerde communicatie vereist. Nú kunnen we zeggen: we gaan het zus of zo doen, maar dat konden ze toen niet. Bij dieren zie je dat ook nergens, die proberen er binnen de gegeven randvoorwaarden het beste van te maken."

De mens is van nature religieus, schrijven jullie. Is dat wel zo?
"Daar is veel over te zeggen. Ten eerste: we hebben een probleem met woorden. Als we zeggen 'die lui hadden een religie', dan projecteren we daar ons idee van religie op, maar dat is iets heel anders. We weten uit onderzoek dat kinderen heel dualistisch zijn - dat wil zeggen dat ze geloven dat ze een lichaam en een ziel hebben. Ze zijn ervan overtuigd dat dingen niet zomaar gebeuren, dat er onzichtbare actoren aan het werk zijn - ook kinderen van atheïsten denken dat. Etnografisch onderzoek naar nu levende jager-verzamelaars laat verder zien dat alle mensengroepen religieuze ideeën hebben, al kun je beter van animisme spreken; ze geloven dat dingen bezield zijn. Bomen, roofdieren, maar ook de wind, de zon, de maan."

Zou de mens beter af zijn geweest als de agrarische revolutie niet had plaatsgevonden?
"Dat is een interessante vraag. Waarschijnlijk zijn we beter af dan de huidige jager-verzamelaars, we leven een heel stuk prettiger. We draaien de verwarming omhoog en schenken nog eens in, en vooral: we hebben ziekenhuizen. Dat is de ene kant. Aan de andere kant: als je met die mensen spreekt, valt op dat ze over het algemeen erg vriendelijk en tevreden en gelukkig en vrolijk zijn."

Snapt u na dit onderzoek nog dat er mensen zijn die de Bijbel letterlijk nemen?
"Oprecht: nee. En het is ook een misvatting: nergens in de Bijbel staat dat je hem letterlijk moet nemen. Al die pogingen van de mensen om te vangen wat het opperwezen nu precies bedoelde, zijn per definitie onvolledig en onvolmaakt; bovendien veranderen opvattingen daarover de hele tijd. Als je eenmaal de analyse hebt gemaakt die wij gemaakt hebben, zie je: hé, God was een heuristisch middel om de problemen die zich voordeden te benoemen en te bestrijden - niets meer en niets minder. Ik heb niks tegen geloof, maar ik heb wel iets tegen fundamentalisme."

Als je jullie boek leest, klinkt het allemaal zo logisch dat je denkt: waarom is niemand eerder op dat idee gekomen?
"Precies! Ik schaamde me dood! Ik dacht: het kan toch niet zo zijn dat wij de eersten zijn? Maar ik geloof dat het echt zo is."

Carel van Schaik en Kai Michel, Het oerboek van de mens - De evolutie en de Bijbel, Balans, 448 p., 27,50 euro. Vertaling Marten de Vries.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234