Zondag 27/11/2022

AnalyseNord Stream-sabotage

Hoe kwetsbaar zijn we voor Russische sabotage? ‘De sancties die nu lopen, doen Rusland pijn, en het volle effect moet nog komen’

EU-kenner Hendrik Vos omschrijft Poetin op dit moment als ‘een kat in het nauw’. Beeld  Getty Images
EU-kenner Hendrik Vos omschrijft Poetin op dit moment als ‘een kat in het nauw’.Beeld Getty Images

Denemarken en Zweden onderzoeken momenteel of de drie lekken die begin deze week in de Nord Stream-gaspijpleidingen ontstonden, het gevolg zijn van Russische sabotage. Als dat zo is, zal Europa daadkrachtig moeten reageren, klinkt het hier en daar. Maar kan het dat wel? En wat kan Rusland nog saboteren?

Kelly Van Droogenbroeck

Toen begin deze week bekend werd dat er drie lekken ontstaan waren in de gaspijpleidingen van Nord Stream I en Nord Stream II, duurde het niet lang voordat het woord sabotage viel. De Zweedse en Deense autoriteiten stelden dan ook spoedig een onderzoek naar de dader in. Dat onderzoek loopt nog, maar intussen wijzen toch steeds meer vingers in de richting van Rusland.

Defensiebronnen zeggen in de Britse krant The Times dat de leidingen waarschijnlijk zijn opgeblazen met onderwaterdrones. Die drones zouden volgens hen weken geleden al springladingen op de buizen hebben aangebracht, die maandag op twee verschillende momenten tot ontploffing zijn gebracht. Het zou niet de eerste keer zijn dat Europa Rusland ervan verdenkt binnen haar grenzen te opereren.

In 2021 veroordeelde een Duitse rechtbank nog een Rus tot levenslang, omdat die twee jaar eerder ‘op vraag van Rusland’ een Georgiër in Berlijn zou hebben neergeschoten. En in 2019 beschuldigde het Verenigd Koninkrijk, dat toen nog tot de EU behoorde, Rusland van de vergiftiging van een voormalige Russische dubbelspion en zijn dochter. Telkens veroordeelde de EU de daad, legden zij of enkele van haar lidstaten sancties op aan Rusland, en stuurde men enkele Russische diplomaten het land uit.

Cyberaanvallen

Maar verder dan dat ging de EU nog niet. Verandert dat als straks blijkt dat Rusland achter de sabotage van de pijplijnen zit? Professor Europese politiek Hendrik Vos (UGent) denkt dat het niet gemakkelijk wordt: “De EU is de voorbije maanden al veel verder gegaan dan vroeger. De sancties die nu lopen, doen Rusland pijn, en het volle effect moet nog komen. Er wordt wel gesproken over nieuwe sanctiepakketten. Maar of dat lukt, zal afhangen van de cohesie onder de lidstaten. Sancties vereisen unanimiteit, maar Hongarije wil geen nieuwe maatregelen als die ook in het eigen vel snijden.”

Ook professor internationale politiek Sven Biscop (UGent) vermoedt dat extra sancties momenteel niet aan de orde zijn. “Want op lange termijn doet Rusland eigenlijk vooral zichzelf pijn, door ons voornemen te bevestigen om nooit nog op hen te vertrouwen als energieleverancier.” Maar een escalatie is in bepaalde gevallen wel nodig, meent Biscop: “Sabotages van infrastructuur zijn eigenlijk een vorm van hybride oorlogsvoering, net zoals ook spionage, cyberaanvallen en de verspreiding van desinformatie dat zijn. Dat Rusland de eigen infrastructuur saboteert, is nog iets anders dan als het bijvoorbeeld de Europese telecomkabels zou afsnijden. In dat geval moet de EU toch denken aan vergelding, door bijvoorbeeld zelf een gerichte cyberaanval te voeren. Maar het debat over hybride oorlogsvoering is eigenlijk nog maar net begonnen binnen de EU en de NAVO.”

Internetkabels

Zou Rusland echt onze internetverbinding kunnen uitschakelen? In principe wel. In 2017 maakte de NAVO zich al zorgen omdat er “meer Russische activiteit dan ooit was in de buurt van de onderzeese datakabels”, vertelde admiraal Andrew Lennon aan The Washington Post. Ook fregatkapitein en directeur van het Maritime Operations Center Kurt De Winter meent dat een verhoogde aandacht gepast is: “95 procent van het internetverkeer tussen Amerika en Europa verloopt via die onderzeese kabels. Als Rusland die doorknipt, heeft dat een enorme invloed op de communicatie tussen beide continenten.”

Datakabels zijn bovendien niet de enige infrastructuur die kwetsbaar is. “Elk Europees land heeft kritieke infrastructuur”, weet Biscop. “En als Rusland dat echt wil, zijn ze allemaal vatbaar voor sabotage. De doelwitten met de grootste gevolgen, zoals kerncentrales, zijn natuurlijk wel het beste beschermd.” Ook in onze eigen Noordzee ligt er veel kritische infrastructuur, zoals gas- en olieleidingen, telecomkabels, en verbindingskabels met windmolenparken op zee. “De Belgische marine monitort 24/7 wie daar vaart en waarom”, vertelt fregatkapitein De Winter. “Vanaf dat we iets verdacht opmerken, grijpen we in.”

Kat in het nauw

Voorlopig is het nog niet tot een sabotage in de Noordzee gekomen. “Maar we merken, net als onder andere Frankrijk en Nederland, wel meer schepen op die vreemde manoeuvres doen”, vertelt De Winter. “We hebben vooral veel aandacht voor zogenaamde hybride schepen. Dat zijn schepen die er langs buiten normaal uitzien, maar vanbinnen volgeladen zijn met spionage-apparatuur.” Of Rusland achter de sabotage van Nordstream zit of niet, De Winter hoopt dat de situatie toch als een wake-up call kan dienen voor burgers en politici om meer aandacht en middelen te wijden aan de bescherming van onderzeese infrastructuur.

Wat de toekomst brengt, is moeilijk in te schatten. EU-kenner Vos omschrijft Poetin op dit moment als ‘een kat in het nauw’. “Wat hij allemaal onderneemt, is nog moeilijk rationeel uit te leggen. En als de ratio weg is, kun je ook moeilijk voorspellen wat de volgende actie zal zijn. Maar zeker is dat de Russische kamikaze-daden de wil bij de meeste lidstaten om Oekraïne te steunen, alleen maar vergroot”, besluit Vos.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234