Woensdag 18/05/2022

Rio 2016

Hoe kunnen de Olympische Spelen nog worden gered?

Braziliaanse studenten protesteren tegen de verspilzucht van het Olympische project en eisen beter onderwijs.
Braziliaanse studenten protesteren tegen de verspilzucht van het Olympische project en eisen beter onderwijs. "Iedereen betaalt voor Rio 2016, slechts enkelen worden er beter van", vertelt Amerikaans sporteconoom Andrew Zimbalist.Beeld AP

"Het belangrijke in het leven is niet de triomf, maar de strijd." Het Internationaal Olympisch Comité (IOC) lijkt de leuze van haar oprichter Pierre de Coubertin wel heel erg letterlijk te nemen. De organisatie van de prestigieuze Olympische Spelen is voor gaststeden vaak een verstikkend gevecht, dat zelden de verhoopte en beloofde welvaart met zich meebrengt. Wordt Rio de Janeiro het zoveelste slachtoffer van een Olympisch duivelspact? Amerikaans sporteconoom Andrew Zimbalist vreest van wel.

Michiel Martin

Een kleine maand voor de start van de Olympische Spelen hangen er donkere wolken boven Rio. Het financiële plaatje van de Olympische Spelen is een nachtmerrie geworden en misdaad blijft als een plaag door de stad razen, hand in hand met het gevreesde zikavirus. Hoe ernstig dat laatste ook moge zijn, de ticketverkoop lijkt erdoor besmet en de sporters beginnen hun kat te sturen uit angst voor het virus.

Voornamelijk toppers uit de golfwereld geven verstek, de volledige top vier ontbreekt. Een triest verhaal, vooral omdat een groot deel van natuurreservaat Marapendi in het teken van de Spelen is omgevormd tot duur golfterrein. En dat voor een onthoofd toernooi waar niemand nog op zit te wachten. Het typeert de manier waarop de almachtige Olympische Spelen in Rio zijn neergedaald, als een parasiet op zijn gastheer. Een blik in de geschiedenis toont dat het verhaal van Rio de kroniek van een aangekondigde dood is.

Het zikavirus leidt in Brazilië tot ziektes die de hersenontwikkeling van baby's afremmen. De meningen over het gevaar op besmetting zijn verdeeld. Beeld © Getty Images
Het zikavirus leidt in Brazilië tot ziektes die de hersenontwikkeling van baby's afremmen. De meningen over het gevaar op besmetting zijn verdeeld.Beeld © Getty Images
Een deel van het Marapendi natuurreservaat aan de rand van de stad wordt omgezet tot Olympisch golfterrein.
Een deel van het Marapendi natuurreservaat aan de rand van de stad wordt omgezet tot Olympisch golfterrein. "De enige erfenis die Rio wacht is er een van enorme verspilling", zegt Andrew Zimbalist.Beeld AP

Vergiftigd geschenk

Gaststeden tasten diep in de buidel voor de Olympische Spelen. De voorziene budgetten zijn al hoog en worden gemiddeld met een duizelingwekkende 179 procent overschreden. Het IOC geeft hen dan ook fantastische vooruitzichten: een kleine maand lang de ogen van de hele wereld op je gericht, gevolgd door een duurzame economische rugwind die handel, werkgelegenheid en toerisme naar ongekende hoogtes drijft. Voor elke cent geïnvesteerd, krijgt een gaststad gegarandeerd een veelvoud terug. De natte droom van menig politicus, maar helaas zijn de Olympische Spelen vaak een vergiftigd geschenk.

Voor zijn boek 'Circus Maximus' analyseerde de Amerikaanse sporteconoom Andrew Zimbalist de impact van de Olympische Spelen sinds 1960 en de conclusie is niet mals. "Er is eigenlijk maar één stad die als winnaar uit de Spelen kwam: Los Angeles in 1984. Het IOC haalt die editie graag aan, maar de waarheid is dat alle andere gaststeden veel geld verloren, grond opofferden die een beter nut had kunnen dienen en politieke energie verspilden."

"Het IOC laat de kandidaten tegen elkaar opbieden, met vaak extravagante plannen als gevolg. De Spelen organiseren kost zo'n 15 à 20 miljard dollar, terwijl de opbrengst ongeveer 4,5 miljard dollar bedraagt", zegt Zimbalist. Peking 2008 (40 miljard dollar) en Sotsji 2014 (51 miljard dollar) illustreren het haast megalomane karakter van de Olympische Spelen. "Zeker in minder ontwikkelde landen kan je dat geld veel beter investeren in onderwijs, gezondheidszorg en noodzakelijke infrastructuur."

De openingsceremonie van de Olympische Spelen van 1984 in Los Angeles, een eenzaam succesverhaal. Beeld RV
De openingsceremonie van de Olympische Spelen van 1984 in Los Angeles, een eenzaam succesverhaal.Beeld RV

'Olympisch effect'

De Spelen doen vaak meer kwaad dan goed. De Spelen van 1976 in Montreal kostten bijna tien keer meer dan voorzien. De Canadese stad balanceerde op de rand van het bankroet en het duurde maar liefst dertig jaar vooraleer de Olympische schuld weggewerkt was. Athene 2004 creëerde dan weer een diepe financiële put die de Griekse crisis een flinke duw in de rug gaf. De Olympische erfenis? 21 van de 22 gebouwde sporttempels, die als littekens in de stad verspreid liggen, verlaten en verloederd.

Andere gaststeden zoals Londen, Peking en Sydney komen er minder bekaaid van af, maar ook daar is de balans volgens Zimbalist negatief. "Bijna alle onafhankelijke studies tonen dat het beloofde Olympische effect vrijwel onbestaande is. Op lange termijn brengen de Spelen geen economische groei of extra werkgelegenheid teweeg. En op vlak van toerisme is in Sydney of Peking zelfs een negatieve impact gemeld."

De cijfers in de juiste context plaatsen, is soms nodig. Bijvoorbeeld voor Barcelona, dat na de Spelen van 1992 geweldig floreerde, lijkt het Olympische effect op het eerste zicht sterk aanwezig. Het waren echter vooral de recente bevrijding uit het Franco-regime, de toetreding tot de EU en de deregulatie van het Europese vliegverkeer die bijdroegen aan de post-Olympische bloei. Getuige daarvan het feit dat hoofdstad Madrid in dezelfde periode een grotere groei kende.

"Het IOC en de lokale organisatoren komen vaak met misleidende rapporten op de proppen. Ze springen heel creatief om met de cijfers. De BBC berichtte in 2013 dat de Spelen in Londen de economie van het Verenigd Koninkrijk met bijna 10 miljard pond stimuleerden? Ze vergeten er wel bij te vertellen dat de studie door de organisatoren zelf besteld was. Bovendien uitte een van de uitvoerders van de studie zijn twijfels over de gebruikte methoden."

Boven (softbal) en onder (kano/kayak): het Helliniko Olympisch complex in Athene, speciaal gebouwd voor de Spelen gebouwd en nu compleet verlaten. Vier jaar na de Spelen was de onderhoudsrekening voor deze Olympische verspilling al 784 miljoen dollar. Beeld Getty Images
Boven (softbal) en onder (kano/kayak): het Helliniko Olympisch complex in Athene, speciaal gebouwd voor de Spelen gebouwd en nu compleet verlaten. Vier jaar na de Spelen was de onderhoudsrekening voor deze Olympische verspilling al 784 miljoen dollar.Beeld Getty Images
null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Rio

De wonde die Rio openkrabt is dus lang niet nieuw. Is het huidige model van de Olympische Spelen nog wel leefbaar? "Het probleem is niet zozeer de keuze voor één stad of zelfs de hoeveelheid sporten, maar wel dat je om de vier jaar een andere stad belast met de bouw van onnodige faciliteiten. Los Angeles heeft van de Spelen een succesverhaal kunnen maken omdat ze uitgingen van bestaande faciliteiten, niet van nieuwbouw die na de Spelen wegkwijnt. In Londen had dat net zo goed gekund."

Zimbalist ziet het heel somber in voor Rio. "Niets minder dan een catastrofe. Terwijl de internationale pers zich vooral afvraagt of ze binnen een kleine maand hoogstaande Spelen mogen verwachten, gaat er achter de sportieve façade een maatschappelijk drama schuil. De stad investeert het geld van de belastingbetaler in infrastructuur die ze helemaal niet nodig heeft en tast daarvoor onder andere een natuurreservaat en de huizen van 77.000 favelabewoners aan. De enige erfenis die Rio wacht is er een van enorme verspilling."

Ook de bewoners van Rio lijken stilaan te beseffen dat de Olympische Spelen de bestaande scheuren in de stad niet dichtlijmen, maar net groter maken. Het protest groeit tegen 'The Exclusion Games' - 'de Spelen van de Uitsluiting'. "Iedereen betaalt ervoor, slechts enkelen worden er beter van."

Het huis van Maria da Penha Macena moet wijken voor een passage tussen het Olympische park en het atletendorp. Beeld AFP
Het huis van Maria da Penha Macena moet wijken voor een passage tussen het Olympische park en het atletendorp.Beeld AFP

Monopolie

De grote spilfiguur in dit verhaal is volgens Zimbalist het IOC. "Een niet-gereguleerd, internationaal monopolie dat geen enkele toegeving doet en door niemand een strobreedte in de weg wordt gelegd. Enkel de grote sponsors of de politieke leiders kunnen die situatie veranderen", zegt Zimbalist.

Opnieuw vellen de cijfers een vernietigend oordeel. De organisatie verkiest op consistente manier ambitieuze en peperdure 'nieuwbouwkandidaturen' boven solide kandidaturen die steunen op bestaande faciliteiten. En terwijl de gaststeden zich in de nesten werken voor een Olympische transformatie, steekt het IOC meer dan 70% van de televisie-inkomsten in eigen zak.

Zimbalist ziet wel een positieve trend: "Steden zijn minder en minder geneigd om zich te laten misbruiken door de Spelen." Waar er voor de Spelen van 2004 nog twaalf kandidaten waren, is dat aantal voor 2024 inderdaad gezakt naar vijf. Referenda hebben gezorgd voor een terugtrekking van de kandidatuur in Hamburg en Boston. Zimbalist was adviseur voor de No Boston Olympics-organisatie. "Mensen beginnen te beseffen hoe vernietigend de impact van de Olympische Spelen kan zijn, zeker in het huidige economische klimaat. Ze stellen andere prioriteiten dan een twee weken durend feestje."

De succeseditie van Los Angeles kondigde het begin van een commercieel tijdperk aan. Tv-inkomsten stegen en het IOC eist steeds meer voor zichzelf op. In Londen was dat al meer dan 70%. Beeld Economist.com
De succeseditie van Los Angeles kondigde het begin van een commercieel tijdperk aan. Tv-inkomsten stegen en het IOC eist steeds meer voor zichzelf op. In Londen was dat al meer dan 70%.Beeld Economist.com

Wat nu?

Als de huidige trend zich verder zet, is de grauwe voorspelling van een Nederlands onderzoek uit 2012 niet veraf: Spelen die enkel besteed zijn aan een select clubje non-democratische landen zoals China, Rusland en Qatar, waar organisaties met miljarden kunnen gooien zonder verantwoording af te leggen aan de bevolking. Kijk maar naar de kandidaturen voor de Winterspelen van 2022. Trokken zich terug: Oslo, Stockholm, Krakau en Lviv. Schoten over: Peking en Alma-Ata, Kazachstan. Het werd Peking.

Willen de Spelen in de toekomst niet discrimineren en hun Olympische glans aan gaststeden overdragen, dan moet het IOC op de biechtstoel. "Ik heb de indruk dat het IOC en voorzitter Thomas Bach beseffen dat veel mensen hun verhaal niet meer volgen, maar de organisatie zit vastgeroest in conservatisme. De selectieprocedure transparanter maken, zou al een stap vooruit zijn en een kandidatuur die op bestaande faciliteiten steunt, mag niet meer benadeeld worden. En de verdeling van de vetpot van de tv-inkomsten moet opnieuw eerlijker", zegt Zimbalist.

"Ik weet dat zoiets politiek onmogelijk is en volledig ingaat tegen de romantiek van de reizende Spelen, maar er bestaat eigenlijk een ideale oplossing. Eén vaste thuisstad voor de Olympische Spelen, waar de faciliteiten aanwezig zijn en ook een nut hebben wanneer het hele circus vertrekt na twee weken feest. De verspilling vermijden en terug naar de kern van het Olympische verhaal: de atleten die elkaar bekampen."

Duitser Thomas Bach volgde in 2013 Jacques Rogge op als voorzitter van het Internationaal Olympisch Comité (IOC). Beeld AFP
Duitser Thomas Bach volgde in 2013 Jacques Rogge op als voorzitter van het Internationaal Olympisch Comité (IOC).Beeld AFP
De Olympische gedachte drijft elke dag een beetje verder weg van de kust van Rio. Beeld Photo News
De Olympische gedachte drijft elke dag een beetje verder weg van de kust van Rio.Beeld Photo News
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234