Maandag 27/09/2021

Hoe je een dictatuur omverwerpt

Heeft het straatprotest na de verkiezingen in Iran iets opgeleverd? Zijn de barsten in het regime van de ayatollah herstelbaar? Naomi Wolf kan alleen maar hopen dat de mensen (terug) op straat komen.

Toen de massa eenmaal in de straten van Teheran stond kon je, als je het scenario kende, beginnen met aftellen: als er vandaag massademonstraties zijn, dan wordt er morgen gedreigd met vergeldingen in de naam van de ‘nationale veiligheid’. Tegen dag drie worden journalisten opgesloten en de media aan banden gelegd. Dag vier: bloederige charges van de geheime politie tegen demonstranten. Dag vijf: arrestaties van sleutelfiguren van de oppositie. Reken maar dat alle stappen zorgvuldig werden gezet in Iran, precies volgens het schema, en dat binnen het bestek van een week.Dezelfde stappen kwamen terug in Thailand in 2006, in tien dagen. In Myanmar een jaar later in zeven dagen. Het scenario is zo goed bekend bij would-be dictators de wereld rond dat het niet meer dan een week hoeft te duren om een land onder controle te krijgen.Het mag niemand nog verbazen. We moeten begrijpen dat dit meermaals uitgeteste scenario voor het vestigen en opleggen van een dictatuur bestaat. Maar een strategie om een gesloten samenleving open te breken bestaat evenzeer. Als een would-be dictator - links, rechts, gelijk waar en gelijk wanneer - een open samenleving wil sluiten of een democratische beweging wil neerslaan, dan volgt hij tien klassieke stappen: een dreiging creëren, geheime gevangenissen oprichten, een paramilitaire groepering stichten, een controleapparaat uitwerken, burgers willekeurig aanhouden, infiltreren in burgergroepen, sleutelfiguren viseren, journalisten vervolgen, kritiek ‘verraad’ noemen en het rechtsprincipe aanpassen.Als die stappen eenmaal gezet zijn, dan wordt het voor een prodemocratiebeweging extreem moeilijk om te overleven; maar niet onmogelijk als de tegendruk correct toegepast wordt. De geschiedenis toont keer op keer aan dat mensen in onze tijd en overal ter wereld beschikken over krachtige instrumenten om een open samenleving terug te brengen, als ze bereid zijn die te gebruiken.

Tactisch en emotioneel effect

Het scenario om prodemocratische omstandigheden te creëren of te herstellen omvat het volgende: meer massaprotesten, het uitvoerig gebruik van verzetssymbolen, het optreden van genoeg woordvoerders in de samenleving waardoor ze niet allemaal ineens gearresteerd kunnen worden, openlijke en geheime burgerlijke ongehoorzaamheid op elk niveau waardoor de economie stil komt te staan, advocaten en rechters die de beslissingen van het regime niet langer steunen, internationale sancties die vasthangen aan de mensenrechten en eerlijke verkiezingen, de weigering - moeilijk, maar niet onhaalbaar - van vele soldaten en de politie om op ongewapende burgers te schieten, en ten slotte, als het recht hersteld is, ernstige vervolgingen van de leiders van het verslagen regime.Geconfronteerd met beelden van niet-gewelddadige demonstranten die brutaal in elkaar worden geslagen door de politie en militieleden, is het pijnlijk om de boodschap uit te dragen dat de geschiedenis leert dat aanhoudend straatprotest kan bepalen of Iran zoals Myanmar wordt, of misschien ook zoals Tsjechoslowakije. Als massademonstraties meer dan twee weken aanhouden, dan is keer op keer gebleken dat een regime - zelfs als het de demonstranten aanvankelijk te lijf gaat en arresteert - het uiteindelijk zowel in praktisch als psychologisch opzicht moeilijk krijgt om stand te houden.Als het de eerste cruciale week overleeft, dan heeft straatprotest zowel een tactisch als emotioneel effect. Massaprotest tijdens de Franse Revolutie leerde de hovelingen dat de rebellie te diep ging om op de gebruikelijke manier te onderdrukken. Straatprotest in de Amerikaanse kolonies maakte de kolonies onregeerbaar, zelfs voor George III een dure, onpopulaire oorlog ontketende. In het Estland van de jaren tachtig groeide het bescheiden, illegale protest tegen het verbod op het in het openbaar zingen van het nationaal volkslied geleidelijk aan, waardoor de Esten uiteindelijk steeds meer moed vatten toen elke dag duizenden mensen zich bij de protestbeweging aansloten.In de Verenigde Staten maakte straatprotest een einde aan de oorlog in Vietnam. Het massaprotest van de burgerrechtenbeweging toonde aan dat het - zoals Martin Luther King jr. het uitdrukte - uit was met “business as usual”. Volgens King legt verstorend massaprotest verborgen of ontkende spanningen bloot, zodat die weggenomen kunnen worden.De burgers van Iran - en alle mensen die in verzet komen tegen een dictatoriale overheid of protesteren in een bestaande democratie - moeten die les in het achterhoofd houden. Protest dat kans op slagen wil hebben, moet business as usual doorbreken, en idealiter het land lam leggen. De bevolking van Iran heeft grote moed getoond, en zou er goed aan doen op straat te blijven komen, om stil te staan, te gaan zitten, neer te liggen. Tenzij een regime bereid is met machinegeweren op zijn burgers te schieten, zal een vreedzame, vastberaden en blijvende verstoring van ‘business as usual’ altijd werken.Het Westen kan druk op Iran uitvoeren - en op andere overheden in de toekomst - om de veiligheid van de demonstranten te verzekeren. Natan Sharansky zei dat die tactiek - het Westen dat verantwoordelijken aanwijst voor de behandeling van individuele, binnenlandse demonstranten - mee aan de basis lag van de instorting van het Sovjetregime. In deze crisis zou de VS-president een front moeten vormen met mensenrechtengroeperingen. Zij kunnen hem zeggen hoe hij de Iraniërs die gearresteerd werden, gearresteerd zullen worden of erger, kan steunen.Barack Obama zegt dat Amerika “aan de zijde staat” van zij die de vrijheid van vereniging verdedigen. Dat zal welgekomen nieuws zijn voor mensen die leven onder dictaturen geïnstalleerd en onderhouden door de VS, en voor de oppositieleiders en journalisten die wegkwijnen in door de VS gefinancierde gevangenissen in die landen omdat ze opkwamen voor dat recht. Maar het is een begin. Wat een ware revolutie zou het niet zijn als de westerse democratieën hun buitenlands beleid eens zouden schragen op de mensenrechten en democratische processen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234