Dinsdag 16/07/2019

Hoe je ambitieuze vrouwen onder de duim houdt

Zal de wereld een betere plek worden voor vrouwen als Hillary Clinton wordt verkozen tot de eerste vrouwelijke president van de Verenigde Staten? Het korte antwoord is: nee. Zolang we aanvaarden dat vrouwen met ambitie of macht als bitch worden neergezet, blijft het glazen plafond intact.

'Hang that bitch!', riep een aanhanger van Donald Trump begin juli tijdens een verkiezingsrally in North Carolina. Een paar weken later liet Trump zelf zich ontvallen dat de mensen van de wapenbeweging misschien wel een oplossing hadden voor Hillary Clinton. De uitspraken gaven het misogyne karakter waar de Amerikaanse presidentsverkiezingen toch al in baadden, een nieuw bloeddorstig elan.

Dat de Republikeinse presidentskandidaat niet bepaald vertrouwd is met het begrip 'respect', is bekend. In de loop van zijn campagne vernederde en beledigde hij al tal van bevolkingsgroepen: Mexicanen, moslims, latino's, zwarten, Native Americans en joden. Racisme en seksisme ontstaan uit dezelfde stereotyperende reflex. Dat Trump net zo venijnig zou uithalen naar vrouwen, lag in de lijn van de verwachtingen. Clinton vergelijken met een gefrituurde kip van de fastfoodketen Kentucky Fried Chicken (de Hillary Special: twee dikke billen, twee kleine borsten en een linkervleugel) of haar een bitch of hoer noemen is dus niet erger dan Mexicanen of moslims blameren. Maar minder gortig is het ook niet.

Hillary Clinton is lang niet de enige vrouw die van de lat krijgt, en het moet gezegd: het seksisme van Donald Trump is een categorie apart in de afdeling schaamteloosheid. Elke vrouw die hem voor de voeten loopt, serveert hij ongeremd het B-woord. Vrouwen die hij lelijk of dik vindt, nagelt hij aan de schandpaal. Laten we ook het incident met Fox-nieuwsanker Megyn Kelly niet vergeten. Toen ze hem vorige zomer op de rooster legde, schopte hij terug met de suggestie dat ze waarschijnlijk haar maandstonden had ("Blood coming out of her whatever").

'Populair omdat ze bedrogen werd door haar man.' 'Bleef bij hem uit opportunisme en geldgewin.' Opmerkelijk is dat de critici Clinton in de rol duwen van slachtoffer, van hoer of van echtgenote: stuk voor stuk bekende vrouwelijke stereotypes. Vrouwen zeuren, vrouwen zijn opportunistisch, vrouwen moeten hun plaats kennen. Ook als ze de toekomstige president van de Verenigde Staten kunnen worden. Als we dit accepteren, dulden we dan niet het seksisme tegen alle vrouwen? En zo ja, is het glazen plafond dan wel doorgebroken?

'Likeable'

"Er is een hoge tolerantiegraad tegenover seksisme en racisme", beaamt politicologe Karen Celis (VUB). "'Hang that bitch' is een vorm van symbolisch geweld waarmee men een traditie oproept van geweld op vrouwen die buiten de klassieke rolpatronen stappen. Dat is niet alleen een groot maar ook zwaar onderkend probleem."

Celis wijst er wel op dat de essentie van politiek conflict is, en de Amerikaanse politiek daar een specifieke cultuur in kent. "Men schuwt er de persoonlijke aanval niet. Ze proberen elkaar voortdurend te pakken op identiteitskenmerken, maar ook je privéleven is niet veilig", zegt Celis. "Uiteraard spaart men Hillary's vrouwelijkheid dus niet. Tijdens de vorige verkiezingen werden de huidskleur en afkomst van Obama ook tegen hem gebruikt. De grens tussen de hardheid van een politieke strijd en flagrant seksisme en racisme is dun."

De essentie van seksisme is dat vrouwen gereduceerd worden tot een aantal centrale kenmerken die men uitvergroot en extrapoleert naar de hele groep. Vrouwen horen bijvoorbeeld zacht te zijn, socialer en menslievender dan mannen. Door te streven naar macht beantwoordt Clinton niet aan dat beeld.

Een van de vragen die voortdurend terugkeren is bijvoorbeeld 'Is she likeable enough?' "Waarom moeten vrouwen likeable zijn?", kaatst Celis terug. "Wat is likeable voor een man, wat is likeable voor een vrouw? Van mannen verdraagt, eist men zelfs ernst, maar een ernstige vrouw vindt men onsympathiek."

Ook Marianne Thyssen - Europees Commissaris voor Werk, Sociale Zaken, Vaardigheden en Arbeidsmobiliteit (CD&V) - vindt de verbale agressie tegenover Hillary Clinton zorgwekkend. "De samenleving is veel rauwer geworden", bevestigt ze aan de telefoon. "Dankzij de snelheid van de sociale media sturen mensen de meest primaire reacties de wereld in. De boosaardigheid tegenover Hillary Clinton vloeit daar deels uit voort."

Toch zijn er grenzen van decent zijn die je niet overschrijdt, vindt Thyssen. "Iemand een bitch noemen, doe je niet. De politiek is vaak een spiegel van wat er leeft in de samenleving. Er is dus zeker iets aan de hand, ook in Europa. Ondanks een degelijk genderbeleid zijn vrouwen nog steeds de pineut. Kijk maar naar de loonkloof en de pensioenkloof. Ook al krijgen vrouwen meer kansen en zijn ze hoger opgeleid, dat vertaalt zich nog steeds niet op de arbeidsmarkt. We moeten dus druk blijven uitoefenen", zegt de eurocommissaris.

Half augustus publiceerde het Amerikaanse magazine The Atlantic een artikel met de omineuze titel 'The era of the bitch is coming'. De auteur stelt dat een overwinning voor Clinton wel eens zou kunnen uitdraaien op een backlash van vrouwenhaat. Net zomin als racisme verdween met het aantreden van president Obama - wel integendeel - zal vrouwenhaat niet verdwijnen met president Clinton, schrijft ze. Het hardnekkige seksisme dat maakt dat we amper opkijken van beledigingen als kutwijf of menopauzale zottin, is de dwarsbalk waar het glazen plafond voorlopig nog stevig op rust.

Dat het aantreden van een vrouwelijke president weinig of geen effect zal hebben op de discriminatie tegenover vrouwen in de VS, is ook de verwachting van 60 procent van respondenten van een enquête van Associated Press en NORC, een onderzoeksbureau verbonden aan de universiteit van Chicago. 12 procent denkt zelfs dat het erger zal worden, omdat seksisme structureel en hardnekkig ingebed is in de samenleving.

"De veronderstelling leeft dat de samenleving vrouwvriendelijker wordt met vrouwen als Angela Merkel, Christine Lagarde (directeur van het IMF, red.) en Theresa May (Britse premier, red.) aan het stuur. Vergeet dat maar", concludeert Karen Celis. "Tenzij ze een uitgesproken genderbeleid voeren, zullen ze in de statistieken geen substantieel verschil uitmaken. Maar onderschat de symbolische vertegenwoordiging niet. Voor miljoenen meisjes en jonge vrouwen zijn ze een rolmodel. Dat is belangrijk, maar hun symbolische functie gaat veel verder. Op dit moment worden de machtsrelaties tussen mannen en vrouwen hertekend. Het betreft dus niet alleen vrouwen, maar ook mannen.

"Dat maakt dat deze verkiezingen een episch elan hebben. Een man en een vrouw strijden om de macht. Het idee dat vrouwen steeds meer machtsposities innemen, ervaren bepaalde conservatieve groepen als bedreigend voor de samenleving. Men zal er alles aan doen om de traditionele orde opnieuw te herstellen. Wees er dus maar zeker van dat er een ernstige terugslag zal komen als Hillary Clinton de verkiezingen wint."

'Ball breaker'

Hoewel Donald Trump het voorbije jaar de toon zette in het Hillary-bashen, heeft hij het uiteraard niet uitgevonden. Toen Clinton acht jaar geleden voor het eerst op het Witte Huis joeg, waren de woorden hoer en teef ook al in omloop. Er was het incident in New Hampshire, waar twee mannen opdaagden met een plakkaat met daarop 'Iron my shirt!' ('Strijk liever mijn hemd!') geschreven. Even kostelijk als smakeloos was de Hillary-notenkraker die haar reputatie van ball breaker moest bestendigen. Grappig? Dat vond historica Sophie de Schaepdrijver niet, die er destijds een opiniestuk over schreef in deze krant. "Het mag duidelijk zijn", stelde ze, "hier wordt uit een afgrond van instinctieve angsten geput. Een zestigjarige hardwerkende centristische verkozene des volks wordt een vagina dentata met een Harvard-diploma, slechts één stap verwijderd van de hysterische konijnenkookster uit Fatal Attraction (aldus Ken Rudin van het onberispelijk linkse National Public Radio)."

Een vrouw die macht wil, woelt diepe gevoelens van onlust los, concludeerde De Schaepdrijver. Ook bij andere vrouwen. Toen Clinton zich in 1992, in de aanloop naar de verkiezingscampagne van echtgenoot Bill Clinton, liet ontvallen dat ze liever haar beroep uitoefende in plaats van thuis koekjes te bakken en thee te drinken, stonden veel vrouwen op hun achterste poten. Woedend was men omdat ze de traditionele rol van de vrouw naast zich neerlegde en voor de publieke functie koos. Als respons daarop organiseerde het magazine Family Circle een receptenwedstrijd voor First Lady's, die intussen aan z'n 24ste jaargang toe is. Momenteel kan het publiek stemmen tussen het recept van Melania Trump en de familie Clinton. Zo verwoordt men het: van Bill Clinton verwacht men niet dat hij koekjes bakt.

In de agressie tegenover Clinton komt ook veel naar boven dat van belang is voor gewone vrouwen: het koekjesdebacle is eigenlijk niet meer dan een luxeversie van de Mommy Wars: het eeuwige geruzie tussen thuisblijfmoeders en werkende moeders over wie de beste vrouw is. Vrouwen wijsmaken dat hun belangrijkste rol op aarde het moederschap is, of vrouwen die de huiselijke nestdrang niet voelen naar beneden halen: het zijn beproefde technieken om hen onder de duim te houden. In die zin gaat het seksisme tegen vrouwen in topposities over alle vrouwen.

Veel vrouwen in topfuncties zullen off the record volmondig beamen dat ze met seksisme te maken hebben. Maar openlijk toegeven dat ze eronder lijden, zien velen als een teken van zwakte. In Canada doet men daar evenwel niet geheimzinnig over. Toen overheidszender CBC voor het duidingsprogramma The National aan drie vrouwelijke gouverneurs vroeg of Hillary Clinton met haar officiële kandidatuur het glazen plafond aan diggelen had geslagen, waren Christy Clark, Kathleen Wynne en Rachel Notley het er roerend over eens dat er nog een lange weg te gaan is. De politica's praatten openlijk over het seksisme dat ook hen ten deel valt: ze krijgen vaker vragen over hun partner, ze worden vergeleken met Barbie, en blijkbaar worden vrouwelijke regeringsleiders genegeerd tijdens vergaderingen.

Deze week suggereerde Trump nog dat Clinton geen presidentiële look had. Wat hij eigenlijk bedoelde: ze heeft geen penis, want tot nu toe was het presidentschap van de Verenigde Staten een exclusieve mannenaangelegenheid. De impact van dit soort uitspraken is groot, weten de Canadese politica's, het schrikt vrouwen met politieke ambities wel degelijk af. Maar ze willen seksisme ook blijven aankaarten omdat het niet enkel over hen gaat. "Als dit met ons gebeurt, gebeurt het ook met miljoenen vrouwen die niet de macht hebben om te reageren", klonk het unaniem.

Over broekpakken en parels

Dat vrouwen het zich inbeelden, hoor je vaak. Dat ze niet zo overgevoelig moeten zijn. Maar dat men met een andere bril naar vrouwen kijkt dan naar mannen, blijkt uit tal van academische studies, net als het feit dat geslacht nog steeds een handicap is als je als vrouw macht wilt.

Volgens communicatiewetenschapper Sofie Van Bauwel (UGent), docent Media en Gender, kun je niet naast het patroon kijken: "De media gaan aantoonbaar anders om met vrouwen in topfuncties dan met mannen in topfuncties", zegt Van Bauwel. "'Kan ze haar werk combineren met haar gezin?' is bijvoorbeeld een vraag die nog steeds vooral aan vrouwen wordt gesteld."

Parlementslid Ann Brusseel (Open Vld) beaamt: "Als alleenstaande mama moet ik me voortdurend verantwoorden. Hoe vaak men me vraagt of ik wel 100 procent beschikbaar ben voor de job, of ik wel 100 procent beschikbaar voor mijn dochter. Men twijfelt dus niet alleen aan je engagement als politica, maar ook als moeder."

Volgens Van Bauwel worden vrouwen vaker met de voornaam of met mevrouw aangesproken dan met hun titel, en worden ze meer in een keuken of in een woonkamer geportretteerd, terwijl je mannen overwegend in de publieke ruimte ziet, of aan een bureau. Vrouwen schijnen ook maar in twee extreme hokjes te passen: "Óf men benadrukt hun taaiheid en noemt hen een bitch, óf men portretteert hen als zacht, zwak, of onbekwaam", weet Van Bauwel.

Een tweetal weken geleden postte Natascha Clerinx, actief bij de Jongsocialisten, een column op beslistfeminist.be, de blog van de Vrouwenraad. Dat ze het beu was om stelselmatig als bitch te worden afgeschilderd, omdat ze, net als veel ambitieuze vrouwen, niet beantwoordt aan het verwachtingspatroon dat men van vrouwen heeft. "Mijn directheid wordt maar matig gewaardeerd", zegt ze, "terwijl een man met een scherpe geest en een duidelijke mening de leider van morgen is."

"Mensen hebben een bepaald verwachtingspatroon van vrouwelijkheid, en een bepaald verwachtingspatroon van macht", zegt Van Bauwel. "Daar wringt het dikwijls: zodra een verwachting wordt overschreden, ziet men de nuance niet meer en schakelt men over op allerlei andere irrelevante zaken, zoals uiterlijk of stem. Geen enkele politica lijkt bijvoorbeeld te ontsnappen aan commentaren over kleding."

Zo komen Hillary Clinton, Theresa May, Condoleezza Rice en Madeleine Albright niet alleen in de media omwille van hun werk, maar kregen ook hun broekpak, hun schoenen, hun parelsnoeren en hun broche een plekje in het collectief geheugen. Vrouwelijke politici kunnen zich dus erg weinig speelruimte veroorloven. "Wie herinnert zich nog het gedoe over de borsten van Angela Merkel van een paar jaar geleden? Merkel, die altijd erg bescheiden gekleed gaat, had zich voor een avond in de opera in Oslo in een avondjapon met diepe halsuitsnijding gehuld. Dagenlang was die cleavage het gespreksonderwerp van de dag. Zo snel wordt een vrouw dus geschandaliseerd."

De haat tegenover Hillary Clinton werd de afgelopen jaren zo'n fenomeen dat het een apart veld van academisch onderzoek is geworden, schrijft journaliste Joanne Bamberger in het voorwoord van de recent verschenen essaybundel Love her, love her not. The Hillary paradox. Zevenentwintig vrouwen penden neer waarom ze Clinton bewonderen, wat ze voor hen heeft betekend, op welke punten ze het met haar oneens zijn en hoe zij dat seksisme ervaren. De stemmen zijn pluralistisch, maar over één zaak zijn ze het eens: kritiek geef je op de inhoud, niet op de verpakking. Ze laten geen spaander heel van de dubbele standaard van irrelevante eisen waar geen enkele mannelijke presidentskandidaat ooit aan diende te voldoen.

"Ik vang regelmatig soortgelijke verhalen op van vrouwelijke collega's", zegt Clerinx, "maar velen willen het niet nog meer aandacht geven. Ze willen hun partij niet beschadigen, een grote mond opzetten kan hinderlijk zijn voor je carrière. Net daarom is het mooi als vrouwen die al wat gevestigd zijn het bespreekbaar maken. Je kunt pas vooruitgang boeken als je het zichtbaar maakt."

In juli publiceerde de voormalige Australische premier Julia Gillard een opiniestuk in The New York Times waarin ze de Amerikanen vroeg om, ook al zijn ze het niet eens met haar politieke visie, niet mee te gaan in het seksisme tegen Clinton. Gillard ervoer tijdens haar eigen ambtstermijn (tussen 2010 en 2013) aan den lijve hoe bijtend en scherp seksisme kan zijn, en hoe hardnekkig het aanhoudt. Toen ze in 2011 de CO2-taks invoerde, formuleerde een radiopresentator de wens dat men haar in een zak stak en in zee gooide. "Het was geen oproep tot executie, zoals de aanhangers van Donald Trump doen met Hillary Clinton", zegt ze, "want zijn uitleg was dat ik een heks was en dat heksen niet verdrinken."

De voormalige premier had verwacht dat een mannelijke collega voor haar in de bres zou springen, omdat dit geen manier was om een democratisch debat te voeren. Helaas gebeurde dat niet. Vandaag hoopt ze des te vuriger dat er wel mensen zullen zijn die hun stem verheffen om het onverholen seksisme in deze race om het presidentschap aan de kaak stellen. Omdat het glazen plafond intact blijft zolang we aanvaarden dat vrouwen die macht ambiëren een bitch worden genoemd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden