Zondag 17/01/2021

Hoe hip is de IJzertoren?

Bijna de helft van de Vlamingen stemt op Vlaams-nationalistische partijen maar de Vlaamse beweging ligt op apegapen. Daarom huurde het IJzerbedevaartcomité het hipste culturele productiehuis van Vlaanderen in. Doel: de trauma's bezweren en de Vlaming verzoenen met 'zijn' IJzertoren.

Er was in 1986 een wisselmeerderheid van CVP en Volksunie nodig om de IJzertoren uit te roepen tot Memoriaal van de Vlaamse ontvoogding. PVV en SP konden het niet over hun hart krijgen om een monument waarop het letterkruis AVV-VVK (Alles voor Vlaanderen - Vlaanderen voor Kristus) prijkt, die officiële status te geven. Meer dan een kwarteeuw later hebben heel wat Vlamingen nog altijd niets met de IJzertoren.

Aanvankelijk was de toren, die in 1930 werd gebouwd, een herdenkingsmonument voor de Vlaamse gesneuvelden van de Eerste Wereldoorlog. Omdat de Belgische overheid streng optrad tegen het Vlaamse sterven naar meer zelfbestuur, radicaliseerde de jaarlijkse bedevaart naar die toren al snel. "In oorsprong was de IJzerbedevaart geen anti-Belgische en zeker geen anti-Waalse manifestatie", zegt Peter Verplancke, conservator van het Museum aan de IJzer dat in de toren is gehuisvest. "Op de eerste bedevaarten waren ook socialisten en Franstaligen aanwezig."

Tijdens de Tweede Wereldoorlog komt een deel van de Vlaamse beweging in de collaboratie terecht en die smet blijft de toren tot vandaag achtervolgen. De neonazi's die zich tot voor enkele jaren lallend en siegheilend lieten opmerken in Diksmuide, kregen steevast internationale media-aandacht.

Het IJzerbedevaartcomité behoort tot de linkervleugel van de Vlaamse beweging, maar niemand luistert nog. "Het stoort ons dat onze boodschap altijd verengd wordt tot de vraag of Vlaanderen onafhankelijk moet worden. Wij brengen een boodschap van vrede en sociale rechtvaardigheid, die in de pers nooit wordt opgepikt", zegt voorzitter Paul De Belder.

"Wij zijn vooral geïnteresseerd in hoe Vlaanderen er in de toekomst zal uitzien", vult secretaris Dirk Demeurie aan. "En hoe sociaal en pacifistisch het zal zijn."

De relatie met de N-VA is kil. "Het is jaren geleden dat Bart De Wever hier nog is geweest. De huidige N-VA-leiders en -kiezers hebben minder emotionele bindingen met de IJzertoren dan de Volksunie-leiders en -kiezers van vroeger. De Wever vindt persoonlijk dat de Vlaamse beweging overbodig is geworden."

Ten Vrede

Terwijl de flaminganten kibbelen, wordt Vlaanderen almaar zelfstandiger. Er kwamen een eigen parlement en een eigen regering en er is weer een staatshervorming op komst. Dat succes is omgekeerd evenredig met dat van de IJzerbedevaart. Wat ooit een van de grootste massamanifestaties van Vlaanderen was, is nu een intieme dodenherdenking.

In de schaduw van het hoogste (84 meter) vredesmonument van Europa wordt gewerkt aan de ommekeer. Het IJzerbedevaartcomité doopte zich om tot vzw Voor Vrede, Vrijheid en Verdraagzaamheid en wil de demonen uit het verleden bezweren. In 2000 vroeg historicus Frans-Jos Verdoodt een 'historisch pardon' voor de collaboratie van een deel van de Vlaamse beweging. In 2002 volgde Ten Vrede, een jaarlijks muziekfestival. Artiesten van diverse pluimage waren er al te gast: Willem Vermandere en Raymond, Jo Lemaire en Daan en Bob Geldof, Khaled en Habib Koité. De vzw koestert nog steeds een recensie uit De Morgen van 2006 met als titel: 'Het festival dat de IJzertoren zuivert van extreem rechts'. Dit jaar is Phan Tim Kim Phúc de eregaste, het Vietnamese 'napalmmeisje' dat nu als volwassen vrouw een vredesorganisatie leidt.

De IJzerbedevaart zelf bestaat ook nog, maar is een serene bijeenkomst op 11 november geworden.

Sluitstuk van deze herbronning is de herinrichting van het Museum aan de IJzer. Dat moet een aanvulling worden op het Flanders Fields Museum in Ieper. Dirk Demeurie: "Onze geschiedenis - die van Vlamingen, Brusselaars en Walen - ligt tussen Diksmuide en Nieuwpoort. In Ieper vochten bijna geen Belgische soldaten, maar vooral Britse. Alle Belgische kinderen zouden minstens een keer de IJzertoren moeten bezoeken."

Voor de herinrichting namen De Belder en Demeurie het hipste culturele productiehuis van Vlaanderen in de arm: Handelsreizigers in Ideeën. Zij tekenden al voor de Kusttram-expo en voor het verjaardagsfeestje van het SMAK, en lieten Jef Neve muziek componeren op vuurwerk tijdens de opening van Turnhout 2012.

In 2010 presenteerden ze een speciaal Pot belge-nummer van hun tijdschrift Stempel op een Soirée belge in de Vooruit. Daarin gingen ze met de weduwe van Marcel Broodthaers op zoek naar wat er nog rest van de belgitude. Jan Hoet en Jan Bucquoy waren er te gast.

'Handelsreiziger' Frederik De Preester, opgeleid als klinisch psycholoog, voelt zich als een vis in het water. "Ik werkte vroeger in het Museum Dr. Guislain. Ik maakte tentoonstellingen over de vraag wat normaal is en wat niet. Dat is de kern van elke identiteitscrisis. Nu bekijk ik die op het niveau van de Vlaamse natievorming. We onderzoeken hoe identiteiten worden opgebouwd. Of dat nu de Belgische of de Vlaamse is, maakt niet uit. Een natie wordt altijd van bovenaf ingevuld. De inburgeringscursus van Geert Bourgeois is een impliciete definitie van wat het is om 'Vlaming' te zijn."

Samen met scenograaf Koen Bové werkte De Preester een nieuw concept uit voor het Museum aan de IJzer. De ondertitel is veelzeggend: 'Wat rest van het leven. Wat blijft van het land'. "Koen koos ervoor om de toren helemaal te strippen. Hij wil de ruwheid van de constructie blootleggen. Dat sluit aan bij de rudimentaire leefomstandigheden in de loopgraven. Op de toren kijkt de bezoeker uit over het landschap, dat nog steeds littekens van de oorlog draagt. We tonen hoe de soldaten leefden aan het front en hoe de Belgen leefden in bezet gebied."

In het museum worden geen helden vereerd. "We willen weg van de romantiek", zegt De Belder. "We zijn niet op zoek gegaan naar het mooiste bewaarde kanon, maar juist naar een verroest exemplaar. Blinkende wapens doen zin krijgen om ermee te gaan schieten, maar de oorlog heeft bij ons niks esthetisch."

De Preester: "In het tweede deel van de tentoonstelling onderzoeken we hoe 'ons land' veranderd is tijdens de oorlog. Wat bleef er over van België en hoe groeide het Vlaamse bewustzijn? We tonen dat er ook Belgisch patriottisme was bij de Vlamingen en we schetsen de internationale context. In Ierland en in Rusland waren er eveneens emancipatiebewegingen in die periode."

"De oorlog begon met de moord op Franz Ferdinand in Sarajevo. Wij stellen de vraag voor welk vaderland jij nog zou willen sterven."

Geschiedenis tonen

De collaboratie wordt niet uit de weg gegaan. "Je kunt je geschiedenis alleen maar verwerken door ze te tonen", zegt De Preester. "Dat kan soms heel eenvoudig. Het schilderij Het Gulden doek van Vlaanderen van Hendrik Luyten toont een eregalerij van 115 Vlamingen, van Ward Hermans die de Hitlergroet brengt tot de socialist August Vermeylen. Een Belgische soldaat heeft er in 1940 met zijn bajonet in gekerfd. Het doek én de scheur zeggen meer over het oertrauma van Vlaanderen dan duizend studies."

Frederik De Preester van de Handelsreizigers in Ideeën en Koen Bové waren aangenaam verrast door het pluralisme van hun opdrachtgevers. "We hebben ze zelfs moeten afremmen", zegt De Preester. "Ze wilden er ook een radicale boodschap tegen de wapenhandel in. Maar dat militantisme vonden wij te ver gaan. We willen een poëtische tentoonstelling zonder drammerigheid."

De Handelsreizigers hebben hun roots in de hippe Gentse kunstscene. Daar heeft de IJzertoren niet meteen een goed imago. "En toch krijgen we weinig negatieve reacties wanneer we over deze opdracht praten", zegt De Preester. "Er is eerder een grote onverschilligheid. Vlaanderen ligt niet meer wakker van de Vlaamse beweging. Misschien is dat nulpunt een goed moment om opnieuw te beginnen en Vlaanderen met een nieuwe blik te laten kijken naar zijn geschiedenis. Want je kunt niet weten waar je naartoe gaat als je niet weet waar je vandaan komt. Hoe verwarrend en pijnlijk de herinnering ook is."

Het Museum aan de IJzer opent zijn deuren op 28 februari 2014. Het Festival Ten Vrede vindt plaats op 30 en 31 augustus en 1 september. www.aandeijzer.be

DRIE MYTHEN

1. De IJzertoren is een katholiek symbool

AVV / VVK is het woordenkruis dat door Vlaamse aalmoezeniers van het Belgische leger op graven van gesneuvelden werd geplaatst. Niet alleen waren de meeste soldaten in die tijd katholiek, de aalmoezeniers waren dat per definitie. De Frontbeweging was pluralistisch en ijverde expliciet voor 'godsvrede'. Naarmate Vlaanderen minder katholiek werd, verminderde ook het religieuze gehalte van de bedevaart.

2. De IJzertoren is een anti-Belgisch symbool

Conservator Peter Verplancke: "De frontsoldaten kwamen op voor meer Vlaamse rechten, maar ze waren niet tegen België. Dat kwam pas veel later, toen de Belgische staat hard optrad tegen de Vlaamse beweging."

In het leger konden veel Vlaamse soldaten de bevelen van de Franstalige officieren niet begrijpen. Dat gold ook voor veel Waalse soldaten die alleen hun dialect spraken. Onder de IJzertoren ligt het graf van de gebroeders Van Raemdonck. In tegenstelling tot de (extreem) rechtse Vlaamse beweging herdenkt het IJzerbedevaartcomité ook hun Waalse frontmakker Aimé Fiévez. Die werd met de Vlaamse broers in dezelfde kist begraven.

In 1946 werd de eerste IJzertoren opgeblazen, vermoedelijk door belgicistische patriotten. Anno 2013 werkt de IJzerbedevaart samen met het Belgische leger om de herinnering aan de oorlog levend te houden. Tussen de Paxpoort en de IJzertoren worden ook 80 gedenkplaten aangebracht, een voor elke Belgische gemeente waar er slag werd geleverd in '14-'18.

3. De IJzertoren is een extreem rechts symbool

In 1931 schrijft Albert Einstein dat hij graag aanwezig zou zijn op de IJzerbedevaart. Uiteindelijk komt hij niet. Wanneer leden van het IJzerbedevaartcomité hem in 1934 opnieuw willen uitnodigen, blokt Ward Hermans dat af. Hij vindt dat Duitse Joden "geen zaken" hadden op de bedevaart. Vanaf dan komt het IJzerbedevaartcomité in extreem rechts vaarwater. Dat zal na de Tweede Wereldoorlog maar heel langzaam veranderen. Het comité gaat aanleunen bij de pacifistische en progressieve linkervleugel van de Volksunie. In 2000 vraagt het comité een 'historisch pardon' voor de fouten uit de collaboratie. Op dat moment scheurt de extreem rechtse vleugel zich af om jaarlijks een 'dissidente' IJzerwake te houden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234